recenzje / ESEJE

(Nie)ludzka orgia zła

Łukasz Wróblewski

Recenzja Łukasza Wróblewskiego z książki Spalanie Grzegorza Kwiatkowskiego, która ukazała się na stronie Wywrota.pl.

Okladka__Spalanie Biuro Literackie kup książkę na poezjem.pl

Nowy tomik Grzegorza Kwiatkowskiego buduje serie mikroobrazów epatujących ludzką agresją, okrucieństwem i przemocą. Podkopują one wszelkie mity konstruujące jednostkową tożsamość, takie jak rodzina, przyjaźń czy miłość. Człowiek Kwiatkowskiego to istota pozbawiona uczuć, egoistycznie zaspokajająca swoje potrzeby, całkowicie zaprzedana Tanatosowi i bezwolnie podporządkowana darwinowskiemu prawu walki. Kolejne wiersze poety demaskują przyrodzone tej istocie cechy, dając wgląd w zakamarki jej ciemnej natury. Inicjujący tomik wiersz Spalanie dotyka problemu anihilacji jednostkowych więzi. Mówiący, wspominając zmarłego przyjaciela, orientuje się, że daje sobie świetnie bez niego radę, że wręcz wyczekiwał jego śmierci mimo, że byli kiedyś nierozłączni. Jak stwierdza „wreszcie umarłeś/ale szybko pojawił się ktoś nowy/i dobrze wypełnił mi twój brak (…)”. Przywołuję pierwszy z wierzy, ponieważ zakreśla on tematykę całego tomiku. Oddaje także kierującą nim ideę, zawartą w słowach „energia/energia”, „spalanie/spalanie”. Energia tkwi w języku, który jest językiem działania. Krótkim i zdynamizowanym przez czasowniki tekstom daleko od patetycznego liryzmu. To utwory wręcz sprawozdawcze, przybierające nieraz formę oskarżenia, nieraz poetyckiego reportażu. Tomik nie ma jednak na celu upamiętnienia pokrzywdzonych w dwudziestowiecznej masakrze. Przywołanie wojennych scen to raczej punkt wyjścia do analizy ludzkiej natury i pochylenia się nad antropologią zła, której próbkę daje nam Kwiatkowski w Radościach, będących preludium Spalania.

W Spalaniu autor kreśli oryginalną wizję ujmowania „człowieka”, sprowadzającą się do wykrajania-wypalania z niego tego, co ludzkie. Z człowieka pozostały już tylko imiona i nazwiska. Wśród bohaterów tomiku znajdziemy między innymi Adolfa Eichmanna, Wilhelma Koppe oraz ofiary wojennej przemocy. Ludzie ci odarci są z głębi przeżywania i refleksji. Ich zasadniczy problem polega na tym, że nie potrafią zobaczyć człowieka w człowieku. Kieruje nimi logika zysków i strat. Są niczym niezaspokojone zwierzęta, pragnące wydrzeć światu wszystko, co cenne. Jako tacy, przypominają puszczone w ruch maszyny, którym obca jest jakakolwiek moralność. „Podczas rzezi mocno się postarzałem/i gdybym wcześniej o tym wiedział/nie zabijałbym”, czytamy w „lekcji estetyki III”. To także ludzie gardzący słabością, kapitulujący przed światem i stający się dla niego ciężarem: „nie chcę wydawać na świat słabych dzieci wieku starczego/które będą oskarżać ojca o swoje marne zdrowie/a skoro już zostały poczęte/wolę utopić się w rzece/ niż żeby one same chciały mi to zrobić/”, stwierdza mówiący w wierszu „zrobić”.

Minimalistyczna forma wierszy sprawia, że to, co prezentują, staje się w pewien sposób bezdyskusyjne. Przybierające formę epitafium utwory to świadectwa pewnego stanu rzeczy, którego nie sposób wytłumaczyć i którego nie da się zmienić. Taki jest „człowiek” – zdaje się mówić Kwiatkowski. Być może zebrane w tomiku wiersze należałoby potraktować jako ironiczną formę wskrzeszenia niewygodnych faktów o (nie)ludzkim „ja”. Rozdrapywanie ran, przedzieranie się przez traumy, ceremonia ludzkiej rzezi nie pomagają odpowiedzieć na pytanie unde malum? Strategia Spalania jest inna. Poeta raczy nas fatalistycznymi i wyjaskrawionymi wizjami, które są jak mina podłożona pod system wartości, jakim zwykliśmy się kierować. Poeta nie pyta więc „skąd zło”, lecz stwierdza jego fundamentalność i prowokuje do dyskusji. Jego utwory można czytać jako projekt nowej etyki, która nie wspiera się na binarnych opozycjach dobro-zło, przypisujących temu pierwszemu wyższość nad drugim. Choć autor przywraca wagę złu, nie oznacza to, że je afirmuje. W tym, co marginalizowane, szuka po prostu siły napędowej swojej twórczości i siły do rewizji wyobrażeń narosłych wokół humanistycznej wizji „ja”.

Człowiek staje się oczywistym naddatkiem w świecie. To już nie tylko świat pastwi się nad człowiekiem, lecz człowiek dręczy go swoim spotworniałym istnieniem. Zło jest czymś wyrastającym z jednostki, a nie zjawiskiem przychodzącym z zewnątrz. Brutalność znajduje uzasadnienie w człowieku jako takim. To człowiek ciąży światu. Ziemia dźwiga tych, którzy przestali odczuwać i zostali wykastrowani z elementarnych odruchów empatii. Ludzie ci nie myślą w ogóle, albo myślą o śmierci. W tym świecie nie da się żyć – jest duszno od agonii i kiełkującego zła, które zewsząd się rozplenia. Kultura jest w nim nieobecna – wypala się wraz z godnością homo sapiens. Zwierzęco-ludzki twór nie zasługuje nawet na imię, jest podrzutkiem, czymś obcym, zakamuflowanym medium okrucieństwa. „Choroby i wirusy posiadają imię” („dać”), lecz nie to coś.

Na rejestrowaniu brutalności się nie kończy. Ograniczenie się do eksploracji mrocznych instynktów nie byłoby wszak niczym nowatorskim. Spalanie pokazuje, że brutalność szuka swojego uzasadnienia w życiu, a wszelkie próby jej kryminalizacji na nic się zdają. Odnawia się wręcz samoistnie w chwilach kryzysu, gdy wartości, według których zwykliśmy żyć, przestają działać. Skoro zło i jego warianty to zakorzenione w tkance ludzkiej dyspozycje, których nie sposób zwalczyć mrzonkami o dobru, konieczne wydaje się szukanie języka do ich wyrażania i opisu. Ekspresja zła to jedyna sensowna forma negocjacji z ciemną stroną (nie)ludzkiej natury. Zło ukryte to zło niepoddane kontroli. Jest jak tykająca bomba i może lada moment wybuchnąć. Szukanie języka do wyrażenia zła, to zarazem szukanie instrumentów pozwalających je okiełznać.

Tak jak niełatwo konfrontować się z agresją czy złem, tak niełatwo pisać o tomiku Grzegorza Kwiatkowskiego. Biorąc w ręce Spalanie trzeba otworzyć się na nowy wymiar wrażliwości i rozumienia, który może daleko wykraczać poza nasze percepcyjne nawyki. Głos Kwiatkowskiego jest wszak rewizyjny i odważny, a czytanie go staje się nie lada wyzwaniem i intelektualną przygodą.


Recenzja ukazała się na stronie Wywrota.pl. Dziękujemy Redakcji i Autorowi za zgodę na przedruk.

O AUTORZE

Łukasz Wróblewski

Absolwent filologii polskiej na Wydziale Polonistyki UJ oraz kulturoznawstwa na Wydziale Filozoficznym w/w uczelni; zainteresowania: antropologia społeczna, literatura w perspektywie antropologiczno-kulturowej, kultura współczesna, afekty, etyka.

powiązania

KSIAZKI_Szybko-przez-wszystko

Od fluktuacji światów do mnożenia języków. Szybko przez wszystko Justyny Bargielskiej

recenzje / ESEJE Łukasz Wróblewski

Recenzja Łukasza Wróblewskiego z książki Szybko przez wszystko Justyny Bargielskiej.

WIĘCEJ
RECENZJE_Impresje_Grzegorz_Kwiatkowski_Spalanie

Spalanie Grzegorza Kwiatkowskiego

recenzje / ESEJE Mateusz Dworek

Recenzja Mateusza Dworka z książki Spalanie Grzegorza Kwiatkowskiego.

WIĘCEJ
WYWIADY_O_ksiazce_Grzegorz_Kwiatkowski_glosy zywych ludzi

Jesteśmy zwierzętami, choć odseparowujemy się od zwierzęcości

wywiady / O KSIĄŻCE Grzegorz Kwiatkowski

Rozmowa Przemysława Guldy z Grzegorzem Kwiatkowskim, która ukazała się w „Gazecie Wyborczej”.

WIĘCEJ
RECENZJE_Grzegorz_Wroblewski_Spalanie_Dobra-przemiana

Dobra przemiana materii

recenzje / ESEJE Marek Rozpłoch

Recenzja Marka Rozpłocha z książki Grzegorza Kwiatkowskiego Spalanie, która ukazała się w czasopiśmie „Menażeria”.

WIĘCEJ
RECENZJE_Grzegorz_Kwiatkowski_Spalanie

Spalanie Grzegorza Kwiatkowskiego

recenzje / ESEJE Alicja Łukasik

Recenzja Alicji Łukasik z książki Spalanie Grzegorza Kwiatkowskiego.

WIĘCEJ
WYWIADY_Grzegorz_Kwiatkowski_Spalanie

Spalanie wewnętrzne

recenzje / ESEJE Tymoteusz Milas

Recenzja Tymoteusza Milasa z książki Spalanie Grzegorza Kwiatkowskiego, która ukazała się w czasopiśmie „Fabularie”.

WIĘCEJ
RECENZJE_Grzegorz_Kwiatkowski_Spalanie

Komentarz do wiersza "dawno temu"

recenzje / KOMENTARZE Grzegorz Kwiatkowski

Autorski komentarz Grzegorza Kwiatkowskiego do utworu dawno temu z książki Spalanie, która ukazała się 10 sierpnia 2015 roku nakładem Biura Literackiego.

WIĘCEJ
RECENZJE_Grzegorz_Kwiatkowski_Radosci

Upokorzeni, wyblakli, wyssani, masowi. Notatki z lektury Spalania

recenzje / IMPRESJE Marcin Sierszyński

Esej Marcina Sierszyńskiego towarzyszący premierze książki Spalanie Gzegorza Kwiatkowskiego, która ukazała się 10 sierpnia 2015 roku nakładem Biura Literackiego.

WIĘCEJ
WYWIADY_Grzegorz_Kwiatkowski_Spalanie

Wyławianie słów i fraz, które mnie uruchamiają

wywiady / O KSIĄŻCE Eliza Kącka Grzegorz Kwiatkowski

Rozmowa Elizy Kąckiej z Grzegorzem Kwiatkowskim towarzysząca premierze książki Spalanie, która ukazała się 10 sierpnia 2015 roku nakładem Biura Literackiego.

WIĘCEJ