recenzje / ESEJE

Ocalone z kontekstu

Katarzyna Bieńkowska

Recenzja Katarzyny Bieńkowskiej z książki Radości Grzegorza Kwiatkowskiego.

Okladka_Radosci Biuro Literackie kup książkę na poezjem.pl

„Kiedy w ubiegłym roku Grzegorz Kwiatkowski przysłał do “Wyspy” wiersze z cyklu “Radości”, z których pięć ukazało się potem w numerze 2(22) 2012, zadał mi dwa niestosowne pytania. Po pierwsze, czy jego wiersze mi się podobają, a po drugie – czy uważam, że “Radości” to gotowe, skończone dzieło. Nie wiem, czy jego niepewność była autentyczna, czy jedynie kokieteryjnie retoryczna. Natomiast niestosowność pierwszego pytania polegała w moim odczuciu na tym, że “Radości” to nie są wiersze do podobania (w nich Kwiatkowski nijak nie kokietuje czytelnika), one porażają, odrażają, obnażają, obrażają wręcz. Bo czy poeta ma prawo? Czy ma prawo wyrywać czytelnika z i tak nigdy nie dość ugruntowanego spokoju ducha, pogodzenia z sobą i z rzeczywistością, ze starannie plecionej siatki doraźnych i stałych zachowawczych eskapizmów i kłuć go w oczy, ba! smagać boleśnie, absurdalnie arbitralnym okrucieństwem tego świata? I czy ma prawo zawłaszczać cudze cierpienie, cudze traumy, cudze losy, cudze śmierci, cudze winy wreszcie i – w arbitralnym szyku – układać je w wiersze pod dojmująco perwersyjnym w dodatku tytułem?

“Radości” to tomik złożony z dwudziestu dwóch wierszy, z a l e d w i e dwudziestu dwóch, krótkich przeważnie, wierszy, który ma jednak siłę rażenia co najmniej dwustu dwudziestu pocisków hellfire. Każdy z tych wierszy jest gorzką pigułką, zatruwającą wyobraźnię czytelnika i rozsadzającą jego samozadowolenie jeszcze długo po lekturze. Wiersze te stanowią w większości swoiste epitafia dla ofiar Holokaustu, ale też dla ofiar innych, mniej totalnych wyroków losu, a także dla ofiar własnych słabości, perwersji i zbrodniczych skłonności. Kwiatkowski nie jest tak konsekwentny jak Edgar Lee Masters w słynnej kronice ze Spoon River; on nie narzuca sobie ograniczeń ani lokalnych, ani nawet historycznych, zresztą nie wszyscy jego bohaterowie umarli i nie wszystkie z 22 wierszy “Radości” to jednoznaczne epitafia. Natomiast oczywista jest polifoniczność tych wierszy, pojawiająca się skądinąd już we wcześniejszych tomikach Kwiatkowskiego. Poeta konsekwentnie ukrywa swoje własne ja liryczne i mówi głosami przywoływanych postaci, choć nie zawsze w pierwszej osobie.

Mówi rzeczowo, oszczędnie, bez zbędnych ozdobników, nie bawi się w estetyczno-etyczne gierki, on prowadzi z czytelnikiem grę innego rodzaju, wali prosto z mostu, między oczy, tak że czytelnik w pierwszej chwili nie wie nawet, co go tak poraziło. Po ubiegłorocznej lekturze tych wierszy zwłaszcza jeden zapadł mi w pamięć i bezlitośnie cytowałam go z owej pamięci bogu ducha winnym bliźnim:

Buzia Wajner, ur. 1937 zm. 1943

miałam sześć lat kiedy mnie zabito
a moja siostra Szulamit lat cztery

po stracie rodziców włóczyłyśmy się w okolicach Rokitna
(…)

nie miałyśmy kalendarza
więc nie wiedziałyśmy kiedy przypada data naszych urodzin
dlatego przez pomyłkę obchodziłyśmy na pewno więcej
niż raz w roku
to smutne święto

No właśnie. Czy Kwiatkowski ma prawo bez pytania brać cudzą śmierć i rozpaczliwą nędzę cudzego życia i bez pardonu godzić nimi w czytelnika? I czy kieruje nim empatia, czy raczej perwersyjna fascynacja złem? A może coś całkiem innego? Desperackie poszukiwanie – czego? – sensu, zrozumienia, odkupienia, oficjalnego “unieważnienia śmierci” jak w wierszu “dekret”? “Nie jesteśmy ani dobrzy ani źli”, pisze poeta w wierszu “sklepy”, a gdzie indziej (“bezpieczna”) zadaje pytanie: “jak możesz wierzyć w dobro i zło / skoro ryby zjadają własne potomstwo?”. I jeszcze (“benzyną”): “wszyscy są równi wobec śmierci / i to nas wprawiało w dobry humor / ale wywieziono nas do obozu / w ogromnym dole paliły się dzieci / i ogień podsycano śmieciami i benzyną”. W co zatem wierzyć wobec tych śmieci i benzyny? I co jeszcze ma na tym świecie jakąś wartość? W wierszu “kościoła” Kwiatkowski pisze: “walczył z pesymizmem / dlatego przyjął cudze dobro za swoje / dlatego ożenił się z Kitty / zajmował się gospodarstwem / i chodził na polowania i do kościoła”. Ale dlaczego Kwiatkowski bierze właśnie “za swoje” cudze zło i cudze nieszczęście? I dlaczego każe czytelnikowi również przyjąć je “za swoje”? Zaryzykowałabym twierdzenie, że Kwiatkowski jest nawiedzony, ale w takim – jeśli to możliwe – racjonalnym, intelektualnym sensie; on świadomie bądź podświadomie staje się medium dla tych wszystkich dręczących i dręczonych, którzy przemawiają przez jego wiersze; dopuszcza ich do głosu, żeby ich ocalić z zapomnienia, z obojętności, żeby współczesny czytelnik, znieczulony przez wszechobecne zło – tak historyczne, jak i aktualne, i właściwie nie jest tu ważne, czy doświadczamy go rzeczywiście, bezpośrednio jak Sylvie Umubyeyi przywołana w jednym z wierszy, czy też pośrednio, poprzez relacje innych – choć na chwilę przestał traktować jego ofiary jak “część pejzażu / jak drzewa i całą resztę”. Żeby śmierć znów przerażała nas i bolała “tak jak powinna”.

Kwiatkowski wyłuskuje bohaterów swoich wierszy z kontekstu historii, z kontekstu bezdusznej rzeczywistości, z tego przyjmowanego beznamiętnie pejzażu życia i śmierci. I myślę, że owo wyrywanie z kontekstu jest kluczem do tego tomu. Takie odczytanie podpowiada zresztą jego tytuł. “Radości” nie są tu radościami w mianowniku liczby mnogiej, tylko radością w dopełniaczu wyrwaną z kontekstu pierwszego wiersza tego cyklu, o dwóch braciach zbierających i zakopujących wiosną zdechłe sarny, które nie przeżyły zimy: “to były nasze najpiękniejsze lata: / taczka pełna sosnowych gałązek i smugi krwi / i uczucie radości po dobrze wykonanej robocie”. Kwiatkowski zresztą często stosuje podobny zabieg w tytułach. Jakby na chybił trafił podświetlał czy też podkreślał fragment wiersza. Można odnieść wrażenie, że podobna arbitralność dotyczy wyboru bohaterów jego wierszy. (Niezależnie od tego, czy to on wybiera ich, czy też oni jego). I stąd – w moim odczuciu – niestosowność drugiego pytania, które zadał mi poeta. Bo czy dzieło owego ocalającego wyrywania z kontekstu może być kiedykolwiek skończone, gotowe? Ta smutna, niewdzięczna posługa mogłaby przecież trwać dłużej, bez końca. Ale może po prostu głosy w głowie poety na razie umilkły. Może pozwoliły również jemu na “uczucie radości po dobrze wykonanej robocie”, pomimo smug krwi i innych traumatycznych powidoków. Przynajmniej do kolejnego tomiku. Bo Grzegorz Kwiatkowski to poeta, przed którym winniśmy mieć się na baczności.”


Pierwodruk: Kwartalnik Literacki „Wyspa”

powiązania

RECENZJE_Grzegorz_Kwiatkowski_Radosci

"Słyszę o czyimś odejściu", czyli na temat poezji Grzegorza Kwiatkowskiego

recenzje / ESEJE Rafał Derda

Recenzja Rafała Derdy z książki Radości Grzegorza Kwiatkowskiego, która ukazała się w „Helikopterze”.

WIĘCEJ
WYWIADY_Grzegorz_Kwiatkowski_Radosci

Recenzja Radości

recenzje / ESEJE Michał Szymański

Recenzja Michała Szymańskiego z książki Radości Grzegorza Kwiatkowskiego, która ukazała się w „Zeszytach Literackich” w 2014.

WIĘCEJ
WYWIADY_Grzegorz_Kwiatkowski_Radosci

Tylko jutro nie umiera nigdy – Radości Grzegorza Kwiatkowskiego

recenzje / ESEJE

Recenzja Pawła Brzeżka z książki Radości Grzegorza Kwiatkowskiego, która ukazała się 16 marca 2014 roku w kwartalniku „Szafa”.

WIĘCEJ
KSIAZKI_Radosci

Recenzja Radości

recenzje / ESEJE Wojciech Lada

Recenzja Wojciecha Lady z książki Radości Grzegorza Kwiatkowskiego, która ukazała się w tygodniku „W Sieci”.

WIĘCEJ
KSIAZKI_Radosci

Zamiast milczenia. O tomie Radości Grzegorza Kwiatkowskiego

recenzje / ESEJE Anna Spólna

Recenzja Anny Spólnej z książki Radości Grzegorza Kwiatkowskiego, która ukazała się 15 maja 2013 roku w internetowej gazecie kulturalnej „Salon Literacki”.

WIĘCEJ
RECENZJE_Grzegorz_Kwiatkowski_Radosci

Benzyną

recenzje / ESEJE Emilia Konwerska

Recenzja Emilii Konwerskiej z książki Radości Grzegorza Kwiatkowskiego, która ukazała się 1 marca w 2013 roku w serwisie Art Papier.

WIĘCEJ
RECENZJE_Grzegorz_Kwiatkowski_Radosci

Radości Grzegorza Kwiatkowskiego. Współczujący grabarz padłych saren.

recenzje / ESEJE Jarosław Zalesiński

Recenzja Jarosława Zalesińskiego z książki Radości Grzegorza Kwiatkowskiego, która ukazała się 21 stycznia 2013 roku w Dzienniku Bałtyckim.

WIĘCEJ
WYWIADY_Grzegorz_Kwiatkowski_Radosci

Na marginesie Radości

recenzje / ESEJE

Recenzja Tomasza Tyczyńskiego z książki Radości Grzegorza Kwiatkowskiego, która ukazała się 4 kwietnia 2013 roku na blogu „Prowincja Gombrowicz”.

WIĘCEJ
WYWIADY_Grzegorz_Kwiatkowski_Radosci

Radości Grzegorza Kwiatkowskiego

recenzje / ESEJE Rafał Derda

Recenzja Rafała Derdy z książki Radości Krzysztofa Kwiatkowskiego, która ukazała się w „Zeszytach Poetyckich”.

WIĘCEJ
RECENZJE_Grzegorz_Kwiatkowski_Radosci

Ogień podsycano śmieciami i benzyną

recenzje / ESEJE Przemysław Witkowski

Recenzja Przemysława Witkowskiego z książki Radości Grzegorza Kwiatkowskiego, która ukazała się w Ósmym Arkuszu Odry.

WIĘCEJ
WYWIADY_Grzegorz_Kwiatkowski_Radosci

Panorama Radości

recenzje / ESEJE Kinga Gąska

Recenzja Kingi Gąski z książki Radości Grzegorz Kwiatkowskiego, która ukazała się na stronie Fundacji Karpowicza.

WIĘCEJ
RECENZJE_Grzegorz_Kwiatkowski_Radosci

Zło które nie mija. Radości Grzegorza Kwiatkowskiego

recenzje / ESEJE Marcin Sierszyński

Recenzja Marcina Sierszyńskiego z książki Radości Grzegorza Kwiatkowskiego, która ukazała się w miesięczniku „Inter-„.

WIĘCEJ
WYWIADY_Grzegorz_Kwiatkowski_Radosci

Recenzja Radości

recenzje / ESEJE Filip Łobodziński

Recenzja Filipa Łobodzińskiego z książki Radości Grzegorza Kwiatkowskiego.

WIĘCEJ
RECENZJE_Grzegorz_Kwiatkowski_Radosci

Recenzja Radości

recenzje / ESEJE Przemysław Gulda

Recenzja Przemysława Guldy z książki Radości Grzegorza Kwiatkowskiego.

WIĘCEJ
WYWIADY_Grzegorz_Kwiatkowski_Radosci

Osobne milczenie. Wobec Radości Grzegorza Kwiatkowskiego

recenzje / IMPRESJE Paweł Paszek

Esej Pawła Paszka towarzyszący premierze książki Radości Grzegorza Kwiatkowskiego.

WIĘCEJ
RECENZJE_Grzegorz_Kwiatkowski_Radosci

Biała książka

recenzje / IMPRESJE Radosław Kobierski

Esej Radosława Kobierskiego towarzyszący premierze książki Radości Grzegorza Kwiatkowskiego.

WIĘCEJ
WYWIADY_Grzegorz_Kwiatkowski_Radosci

Ernst Becker-Lee / Walter Steiner

recenzje / KOMENTARZE Grzegorz Kwiatkowski

Komentarz Grzegorza Kwiatkowskiego do wierszy z tomu Radości.

WIĘCEJ
WYWIADY_Grzegorz_Kwiatkowski_Radosci

Intuicja kieruje mnie w stronę Mastersa

wywiady / O KSIĄŻCE Grzegorz Kwiatkowski Marcin Sierszyński

Rozmowa Marcina Sierszyńskiego z Grzegorzem Kwiatkowskim o jego nowej książce Radości, która ukazała się nakładem Biura Literackiego 17 stycznia 2014 roku.

WIĘCEJ