recenzje / IMPRESJE

Testowanie Heaneya

Jerzy Jarniewicz

Esej Jerzego Jarniewicza na temat poezji Seamusa Heaneya, towarzyszący wydaniu antologii 100 wierszy wypisanych z języka angielskiego, w wyborze i przekładzie Jerzego Jarniewicza, która ukazała się nakładem Biura Literackiego 24 września 2018 roku.

Okladka_100_wierszy wypisanych z języka angielskiego Biuro Literackie kup książkę na poezjem.pl

Tłumacze biorą się do przekładu z różnych powodów, rzadko jednak o powodach tych rozprawiają. Piotr Sommer, autor wydanego w 1998 roku tomu wierszy i prozy Seamusa Heaneya Kolejowe dzieci, w swoim posłowiu wyjaśnia detalicznie, dlaczego tłumaczył Heaneya. Nie powołuje się jednak na czytelniczą fascynację ani na nagłe zauroczenie poetyką północnoirlandzkiego poety, ani też na szlachetny obowiązek przybliżenia polskiemu czytelnikowi autora, którego świat tak bardzo ponoć przypomina naszą rzeczywistość. Ani fascynacja, ani tym bardziej poczucie kulturowej misji nie leżą u podstaw decyzji tłumacza, lecz uczucie ciekawe, bo niejednoznaczne. Sommer zaczął Heaneya tłumaczyć, gdyż trudno mu było określić swój do niego stosunek: z jednej strony doceniał świetność tej poezji, z drugiej dostrzegał w niej pewną, „literacką”, pozę, słyszał dwuznaczne, anachroniczne tony. Zaczął więc tłumaczyć Heaneya, aby go „polszczyzną sprawdzić”. To niezwykła, wiele mówiąca fraza. Przekład stał się więc sprawdzianem wiarygodności artystycznej Heaneya. Sens jego poezji miał się odsłonić w konfrontacji z podejrzliwością tłumacza i jego ojczystym językiem. Albo inaczej – do sensu tej poezji Sommer próbował dotrzeć poprzez jej obnażenie, poprzez wykrojenie jej z północnoirlandzkiego kontekstu, który uzupełniając ją, narzucał twórczości Heaneya nie do końca bezinteresowną waloryzację. Czytając Kolejowe dzieci, należy więc pamiętać, że Heaney Sommera zrodził się z filozofii przekładu jako spotkania. W takim przekładzie tłumacz zachowuje to, co w tekście jest obce i odmienne, ale też stara się, aby tłumaczony tekst stał się integralną częścią kultury docelowej. Sądzę, że to cecha charakterystyczna całej działalności przekładowej Sommera: w jego przekładach najważniejszą rolę odgrywa zawsze umiejętnie podtrzymywane napięcie między tym, co obie kultury łączy, a tym, co je różnicuje.

Przekład poetycki, który uprawia Sommer, ma więc w sobie coś z dociekliwego sondowania. Moglibyśmy odwołać się do innej jeszcze, łowieckiej metafory i powiedzieć, że jest to swoiste podchodzenie poety. Nic dziwnego, że w czasie tych zabiegów powstawały przekłady, o których Sommer wprawdzie wspomina w posłowiu, lecz których w zbiorze nie uwzględnia: teksty wypadają bowiem rozmaicie. Niektóre przekłady ujawniały – czasami dopiero po latach – mniej ciekawe strony poetyki Heaneya, inne okazywały jej siłę, działającą również po przeniesieniu wiersza na obszar obcego języka.

Takie sondujące, badawcze podejście do Heaneya ma poważne konsekwencje w wyborze tłumaczonych wierszy, a selekcja ta jest symptomatyczna, w wielu miejscach odmienna od wyboru zaproponowanego swego czasu przez Stanisława Barańczaka. Sommer nie tłumaczy wierszy dlatego, że współbrzmią z nową poezją polską, lecz przeciwnie – dlatego, że wprowadzają rzeźwiący dysonans, dopowiadają coś drugim głosem, kontrapunktują naszą praktykę literacką. I choć Franka O’Harę od Heaneya dzielą lata świetlne, obaj poeci wprowadzeni zostali przez Sommera do polszczyzny właśnie jako katalityczne ciała obce, a nie „światowe” dopełnienie rodzinnego krajobrazu. Trudno, czytając te przekłady, zapomnieć, że Sommer jest także poetą; nie dlatego, by odcisnął na nich swój styl: Sommer nie tłumaczy „przez siebie”. Dokonuje jednak wyboru wierszy bardziej jako praktykujący twórca, który jest także uważnym czytelnikiem bieżącej produkcji poetyckiej w Polsce, niż jako krytyk, który wie, jakie utwory są obiektywnie ważne i reprezentatywne. To, co interesuje twórcę, może oczywiście pokrywać się z tym, co jest w oglądzie krytycznoliterackim czy filologicznym istotne – ale nie musi. Dlatego w tomie Kolejowe dzieci znajdziemy wiersze mniej znane, nie uwzględniane zazwyczaj w brytyjskich antologiach, lecz istotne dla Sommera – poety i czytelnika (chociażby znakomity „Świstun” „[Widgeon]”).

Dlatego też brak w tym wyborze – zwłaszcza w zestawieniu z wyborem Barańczaka – wierszy bezpośrednio podejmujących tematykę polityczną czy też utworów parabolicznych, „obiektywnie” ważnych dla Heaneya w pewnym okresie jego twórczości, zdradzających wschodnioeuropejskie lektury przyszłego noblisty. Do tego typu wierszy Sommer najwyraźniej nie ma cierpliwości. Odrzuca w poezji doraźność, interwencyjność i przepolityzowany ton, a o swoim niechętnym stosunku do mocno już znoszonej tradycji politycznej paraboli wypowiadał się kilkakrotnie, między innymi w Smaku detalu. Przyczyny tej niechęci widać choćby w konsekwencji, z jaką Sommer od lat obstawia detal w poezji. Tak istotny dla niego szacunek dla szczegółu można bowiem odczytywać jako proste przeciwieństwo paraboliczności – zawsze dążącej do uogólnienia i abstrakcji.

Należy jeszcze przypomnieć rzecz z pozoru oczywistą: Kolejowe dzieci są zbiorem wierszy w języku polskim. Nie przypadkiem Sommer nie lubi dwujęzycznych wydań, oferuje tekst, który musi być wiarygodny w polszczyźnie – nie dla filologów, lecz dla tych, którzy uważnie przyglądają się możliwościom współczesnego języka poetyckiego. Interesuje go muzyka wierszy Heaneya, gardłowe brzmienie spółgłosek, aliteracyjne zestroje, ciekawi go sposób, w jaki Heaney osiąga wiarygodność zdania. Ciekawią go także wiersze „niebezpieczne”, balansujące na granicy czułostkowości, które jednak za sprawą kompetencji Heaneya potrafią zabrzmieć osobistą i przekonującą nutą.

Sommer podchodzi do Heaneya niemal od ćwierćwiecza. Pierwsze przekłady irlandzkiego noblisty wyszły właśnie spod jego pióra jeszcze w czasach, kiedy Heaney był jednym z kilku poetów północnoirlandzkich, debiutujących tak spektakularnie w latach 60. Tłumacz towarzyszył temu poecie, nie dając się jednak zauroczyć jego dynamicznie rozwijającą się karierą. Od Heaneya odchodził, do Heaneya wracał. Teraz, w Kolejowych dzieciach, przedstawił zapis swoich wieloletnich spotkań, czyli wiersze, które, mówiąc słowami poety, „budzą zazdrość, są bez sztuczek i są wiarygodne”.


Tekst pochodzi z książki Jerzego Jarniewicza W brzuchu wieloryba. Szkice o dwudziestowiecznej poezji brytyjskiej i irlandzkiej (Poznań 2001).

O AUTORZE

autorzy_leksykon_300x300_Jarniewicz
Jerzy Jarniewicz

Urodzony 4 maja 1958 roku w Łowiczu. Poeta, tłumacz, krytyk. W 1982 r. ukończył anglistykę na Uniwersytecie Łódzkim, w 1984 r. filozofię. Autor między innymi tomów poetyckich Dowód z tożsamości (2003), Oranżada (2005), Na dzień dzisiejszy i chwilę obecną (2012) czy Woda na Marsie (2015), licznych przekładów literatury zagranicznej oraz książek krytycznoliterackich. Od 1994 r. redaktor "Literatury na Świecie". Współpracuje z "Gazetą Wyborczą", "Tygodnikiem Powszechnym" i "Tyglem Kultury". Mieszka w Łodzi.

powiązania

01_WYWIADY__Jerzy JARNIEWICZ__Wrażliwość wiersza

Wrażliwość wiersza

wywiady / O KSIĄŻCE Jerzy Jarniewicz Juliusz Pielichowski

Rozmowa Juliusza Pielichowskiego z Jerzym Jarniewiczem na temat antologii 100 wierszy wypisanych z języka angielskiego, w wyborze i przekładzie Jerzego Jarniewicza, która ukazała się nakładem Biura Literackiego 24 września 2018 roku.

WIĘCEJ
02_WYWIADY__Seamus HEANEY__Poezja i sztuka rozpruwania ubrań

Poezja i sztuka rozpruwania ubrań

wywiady / O PISANIU Jerzy Jarniewicz Seamus Heaney

Rozmowa Jerzego Jarniewicza z Seamus Heaney, towarzysząca wydaniu antologii 100 wierszy wypisanych z języka angielskiego, w wyborze i przekładzie Jerzego Jarniewicza, która ukazała się nakładem Biura Literackiego 24 września 2018 roku.

WIĘCEJ
20_NAGRANIA__Jerzy JARNIEWICZ__Inspiracje dla wierszy

Inspiracje dla wierszy

nagrania / Między wierszami Andrzej Sosnowski Jerzy Jarniewicz

Jerzy Jarniewicz i Andrzej Sosnowski zdradzają, z której strony nadchodzi inspiracja dla wiersza.

WIĘCEJ
02_WYWIADY__Lavinia GREENLAW__Mińsk, czyli Casablanca

Mińsk, czyli Casablanca

wywiady / O PISANIU Jerzy Jarniewicz Lavinia Greenlaw

Rozmowa Jerzego Jarniewicza z Lavinią Greenlaw, towarzysząca wydaniu antologii 100 wierszy wypisanych z języka angielskiego, w wyborze i przekładzie Jerzego Jarniewicza, która ukaże się nakładem Biura Literackiego 24 września 2018 roku.

WIĘCEJ
05_RECENZJE_Jerzy JARNIEWICZ__Poezja z nagrodami Puste noce

Poezja z nagrodami: Puste noce

recenzje / KOMENTARZE Jerzy Jarniewicz

Jerzy Jarniewicz odpowiada na pytania w ankiecie dotyczącej książki Puste noce, wydanej w wersji elektronicznej w Biurze Literackim 12 września 2018 roku. Książka ukazuje się w ramach akcji „Poezja z nagrodami”.

WIĘCEJ
21_NAGRANIA__Pogotowie literackie 2012 Jerzy Jarniewicz

Pogotowie literackie 2012: Jerzy Jarniewicz

nagrania / Ukryta kamera Jerzy Jarniewicz

Zapis zajęć warsztatowych Jerzego Jarniewicza z 4 października 2012 roku. Autor omawia swój własny wiersz „Nike w kawałkach”.

WIĘCEJ
01_WYWIADY__Jerzy JARNIEWICZ __Wiersz jest synonimem  czasu

Wiersz jest synonimem czasu

wywiady / O KSIĄŻCE Anna Adamowicz Jerzy Jarniewicz

Rozmowa Anny Adamowicz z Jerzym Jarniewiczem, towarzysząca premierze książki Puste noce, wydanej nakładem Biura Literackiego 4 grudnia 2017 roku.

WIĘCEJ
17_DZWIEKI__Jerzy JARNIEWICZ__Bieżnia

Bieżnia

dzwieki / RECYTACJE Jerzy Jarniewicz

Wiersz z tomu Makijaż, zarejestrowany podczas spotkania „Hotel, makijaż, piosenki” na festiwalu Port Wrocław 2010.

WIĘCEJ
20_NAGRANIA__Jerzy JARNIEWICZ__Skądinąd

Skądinąd

nagrania / Z Fortu do Portu Jerzy Jarniewicz

Wiersze z książki Skądinąd (1977-2007), gromadzącej dotychczasowy dorobek poetycki autora. Spotkanie w ramach festiwalu Port Wrocław 2008.

WIĘCEJ
19_DZWIEKI__Jerzy JARNIEWICZ__Makijaż

Makijaż

dzwieki / AUDYCJE Jerzy Jarniewicz

Audycja poświęcona premierze książki Makijaż Jerzego Jarniewicza z udziałem autora.

WIĘCEJ
NAGRANIA_Debiuty_Dawniej

Debiuty dawniej

nagrania / Stacja Literatura Adam Lipszyc Anna Wasilewska Hanna Igalson-Tygielska James JOYCE Jerzy Jarniewicz Nathalie Sarraute Raymond Queneau Szymon Żuchowski Tommaso Landolfi

Spotkanie autorskie z udziałem Hanny Igalson-Tygielskiej, Jerzego Jarniewicza, Anny Wasilewskiej, Szymona Żuchowskiego i Adama Lipszyca w ramach festiwalu Stacja Literatura 21.

WIĘCEJ
WYWIADY_dylan

Pływak woli mierzyć się z kanałem La Manche niż z górnym biegiem Wkry

wywiady / O KSIĄŻCE Filip Łobodziński Jerzy Jarniewicz

Rozmowa Jerzego Jarniewicza z Filipem Łobodzińskim, towarzysząca premierze książki Duszny kraj Boba Dylana, wydanej w Biurze Literackim 20 lutego 2017 roku.

WIĘCEJ
nagrania_nowe_glosy_z_europy

Nowe Głosy z Europy 2016: Proza

nagrania / Stacja Literatura Ciwanmerd Kulek Erika Fatland Jerzy Jarniewicz Rumena Bužarovska Zoran Pilić

Zapis spotkania autorskiego „Nowe głosy z Europy 2016: Proza”, w którym udział wzięli Jerzy Jarniewicz, Rumena Bužarovska, Erika Fatland, Ciwanmerd Kulek i Zoran Pilić. Spotkanie odbyło się w ramach festiwalu literackiego Stacja Literatura 21.

WIĘCEJ
WYWIADY_joyce

Przyziemna metafizyka

wywiady / O KSIĄŻCE Adam Poprawa Jerzy Jarniewicz

Rozmowa Jerzego Jarniewicza z Adamem Poprawą, towarzysząca premierze książki Epifanie Jamesa Joyce’a, wydanej w Biurze Literackim 23 sierpnia 2016 roku.

WIĘCEJ
NAGRANIA_Czy_poezja-moze_zmienic_swiat

Dyskusja „Czy poezja może zmienić świat?”

nagrania / Między wierszami Anna Podczaszy Bohdan Zadura Jerzy Jarniewicz Krzysztof Siwczyk Tomasz Broda Zbigniew Machej

Krzysztof Siwczyk, Anna Podczaszy, Bohdan Zadura, Jerzy Jarniewicz, Zbigniew Machej oraz Tomasz Broda o tym, czy poezja to próba „dania w pysk światu”, czy może jego zmiany?

WIĘCEJ
WYWIADY_joyce

Trzy fundamentalne pytania o Joyce’a

wywiady / O KSIĄŻCE Jerzy Jarniewicz Przemysław Rojek

Rozmowa Przemysława Rojka z Jerzym Jarniewiczem, towarzysząca premierze książki Portret artysty w wieku młodzieńczym, wydanej w Biurze Literackim 30 maja 2016 roku.

WIĘCEJ
RECENZJE_Jarniewicz_joyce_kometarz

Język sportretowany

recenzje / KOMENTARZE Jerzy Jarniewicz

Komentarz Jerzego Jarniewicza w ramach cyklu „Historia jednego tłumaczenia”, towarzyszący premierze książki Portret artysty w wieku młodzieńczym, wydanej w Biurze Literackim 30 maja 2016 roku.

WIĘCEJ
DZWIEKi_Jarniewicz_Mokry_parkiet

Mokry parkiet

dzwieki / RECYTACJE Jerzy Jarniewicz

Wiersz z tomu Makijaż, zarejestrowany podczas spotkania „Hotel, makijaż, piosenki” na festiwalu Port Wrocław 2010.

WIĘCEJ
KSIAZKI_Sposoby-na-zsniecie_4

Rozmowa o książce Sposoby na zaśnięcie

wywiady / O KSIĄŻCE Anna Podczaszy Bohdan Zadura Filip Zawada Jerzy Jarniewicz Joanna Mueller Marianna Sztyma Tomasz Broda Zbigniew Machej

Dzieci zadają pytania autorom i autorkom książki Sposoby na zaśnięcie, która ukazała się nakładem Biura Literackiego 13 lipca 2015 roku.

WIĘCEJ
KSIAZKI_Woda-na-Marsie

Marsjańska gościnność

wywiady / O KSIĄŻCE Jerzy Jarniewicz Joanna Mueller

Rozmowa Joanny Mueller z Jerzym Jarniewiczem towarzysząca premierze książki Woda na Marsie, która ukazała się nakładem Biura Literackiego 25 maja 2015 roku.

WIĘCEJ
KSIAZKI_Oranzada

Cały ten świat oranżady

wywiady / O KSIĄŻCE Artur Burszta Jerzy Jarniewicz

Rozmowa Artura Burszty z Jerzym Jarniewiczem, towarzysząca premierze książki Oranżada, wydanej w Biurze Literackim 28 września 2005 roku.

WIĘCEJ
02_WYWIADY__Carol RUMENS__Radykalna jak rzeczywistość

Radykalna jak rzeczywistość

wywiady / O PISANIU Carol Rumens Robyn Bolam

Rozmowa Robyn Bolam z Carol Rumens, towarzysząca wydaniu antologii 100 wierszy wypisanych z języka angielskiego, w wyborze i przekładzie Jerzego Jarniewicza, która ukazała się nakładem Biura Literackiego 24 września 2018 roku.

WIĘCEJ
06_RECENZJE__Carol RUMENS__Carol Rumens i jej „poezja postfeminizmu”

Carol Rumens i jej „poezja postfeminizmu”

recenzje / ESEJE Lyn Pykett

Esej Lyn Pykett na temat poezji Carol Rumens, towarzyszący wydaniu antologii 100 wierszy wypisanych z języka angielskiego, w wyborze i przekładzie Jerzego Jarniewicza, która ukazała się nakładem Biura Literackiego 24 września 2018 roku.

WIĘCEJ
01_WYWIADY__Jerzy JARNIEWICZ__Wrażliwość wiersza

Wrażliwość wiersza

wywiady / O KSIĄŻCE Jerzy Jarniewicz Juliusz Pielichowski

Rozmowa Juliusza Pielichowskiego z Jerzym Jarniewiczem na temat antologii 100 wierszy wypisanych z języka angielskiego, w wyborze i przekładzie Jerzego Jarniewicza, która ukazała się nakładem Biura Literackiego 24 września 2018 roku.

WIĘCEJ
02_WYWIADY__Seamus HEANEY__Poezja i sztuka rozpruwania ubrań

Poezja i sztuka rozpruwania ubrań

wywiady / O PISANIU Jerzy Jarniewicz Seamus Heaney

Rozmowa Jerzego Jarniewicza z Seamus Heaney, towarzysząca wydaniu antologii 100 wierszy wypisanych z języka angielskiego, w wyborze i przekładzie Jerzego Jarniewicza, która ukazała się nakładem Biura Literackiego 24 września 2018 roku.

WIĘCEJ
03_RECENZJE__Tadeusz PIÓRO__Rzeczywista przyjemność

Rzeczywista przyjemność

recenzje / ESEJE Tadeusz Pióro

Recenzja Tadeusza Pióry antologii 100 wierszy wypisanych z języka angielskiego, w wyborze i przekładzie Jerzego Jarniewicza, która ukazała się nakładem Biura Literackiego 24 września 2018 roku.

WIĘCEJ
05_RECENZJE__Jacek GUTOROW__Nieumówione spotkania albo jak czytałem Heaneya po polsku

Nieumówione spotkania albo jak czytałem Heaneya po polsku

recenzje / ESEJE Jacek Gutorow

Esej Jacka Gutorowa na temat poezji Seamusa Heaneya, towarzyszący wydaniu antologii 100 wierszy wypisanych z języka angielskiego, w wyborze i przekładzie Jerzego Jarniewicza, która ukazała się nakładem Biura Literackiego 24 września 2018 roku.

WIĘCEJ
02_WYWIADY__Lavinia GREENLAW__Mińsk, czyli Casablanca

Mińsk, czyli Casablanca

wywiady / O PISANIU Jerzy Jarniewicz Lavinia Greenlaw

Rozmowa Jerzego Jarniewicza z Lavinią Greenlaw, towarzysząca wydaniu antologii 100 wierszy wypisanych z języka angielskiego, w wyborze i przekładzie Jerzego Jarniewicza, która ukaże się nakładem Biura Literackiego 24 września 2018 roku.

WIĘCEJ
02_WYWIADY__Simon ARMITAGE__Język to zjawisko widmowe

Język to zjawisko widmowe

wywiady / O PISANIU Jacek Gutorow Simon Armitage

Rozmowa Jacka Gutorowa z Simonem Armitage’em, towarzysząca wydaniu antologii 100 wierszy wypisanych z języka angielskiego, w wyborze i przekładzie Jerzego Jarniewicza, która ukaże się nakładem Biura Literackiego 15 października 2018 roku.

WIĘCEJ
06_RECENZJE__Jeremy NOEL-TOD__Simon Armitage z profilu

Simon Armitage z profilu

recenzje / ESEJE Jeremy Noel-Tod

Esej Jeremy’ego Noel-Toda na temat poezji Simona Armitage’a, towarzyszący wydaniu antologii 100 wierszy wypisanych z języka angielskiego, w wyborze i przekładzie Jerzego Jarniewicza, która ukaże się nakładem Biura Literackiego 15 października 2018 roku.

WIĘCEJ
03_RECENZJE__Adam POPRAWA__Wysokie morze

Wysokie morza

recenzje / ESEJE Adam Poprawa

Recenzja Adama Poprawy książki Puste noce Jerzego Jarniewicza, wydanej nakładem Biura Literackiego 4 grudnia 2017 roku.

WIĘCEJ
04_RECENZJE__Zuzanna SALA__Zbiegi okoliczności

Zbiegi okoliczności

recenzje / ESEJE Zuzanna Sala

Recenzja Zuzanny Sali książki Puste noce Jerzego Jarniewicza, wydanej nakładem Biura Literackiego 4 grudnia 2017 roku.

WIĘCEJ
KSIAZKI_Na-dzien-dzisiejszy

Zmienne kadry

recenzje / ESEJE Marcin Orliński

Recenzja Marcina Orlińskiego z książki Jerzego Jarniewicza Na dzień dzisiejszy i chwilę obecną, która ukazała się na stronie marcinorlinski.pl.

WIĘCEJ
KSIAZKI_Makijaz

Raz jeszcze, po słowie, w otwartych drzwiach (fragment)

recenzje / ESEJE Jacek Gutorow

Recenzja Jacka Gutorowa z książki Makijaż Jerzego Jarniewicza.

WIĘCEJ
KSIAZKI_Dowod-z-tozsamosci

Wymknąć się każdemu bogu

recenzje / IMPRESJE Kacper Bartczak

Recenzja Kacpra Bartczaka z książki Dowód z tożsamości Jerzego Jarniewicza.

WIĘCEJ