Żaden koniec nie jest definitywny

Anna Maślan­ka: Na co dzień pra­cu­je pan jako dzien­ni­karz, pisze pan tek­sty publi­cy­stycz­ne, w jed­nym z wywia­dów powie­dział pan nato­miast, że „powieść to szan­sa, żeby coś prze­my­śleć, prze­żyć i poczuć w inny spo­sób”. Co z tej per­spek­ty­wy dało panu napi­sa­nie Destruk­cji?

Sta­ni­slav Biler: Pomo­gło mi prze­pra­co­wać, przy­naj­mniej czę­ścio­wo, poczu­cie bez­na­dziei i przy­gnę­bie­nia zwią­za­ne z kie­run­kiem, w jakim zmie­rza świat. Nie ocze­ki­wać od ludzi nie­moż­li­we­go, bo dla wie­lu z nich prak­tycz­nie wszyst­ko jest nie­moż­li­we. A rów­no­cze­śnie zaczą­łem wie­rzyć albo mieć nadzie­ję, że żaden koniec nie jest defi­ni­tyw­ny – nawet nasz wła­sny.

Głów­nym tema­tem powie­ści jest kry­zys kli­ma­tycz­ny. Podob­no od począt­ku było jasne, że musi pan napi­sać wła­śnie o nim. Czy moty­wo­wa­ła pana potrze­ba, żeby coś zmie­nić?

Nie, raczej zasta­na­wia­łem się ogól­nie, czy jaka­kol­wiek zmia­na jest moż­li­wa. Czy jeśli przy­spie­szę bieg wyda­rzeń i pozwo­lę swo­im posta­ciom podą­żać naprzód dotych­cza­so­wą ścież­ką, to w obrę­bie swo­jej spo­łecz­no­ści znaj­dą spo­sób, żeby się ura­to­wać. I tu zna­la­złem odpo­wiedź. Czy pozy­tyw­ną, czy nega­tyw­ną, to już kwe­stia inter­pre­ta­cji.

A sądzi pan, że lite­ra­tu­ra ma dziś jesz­cze moc wpły­wa­nia na rze­czy­wi­stość? Choć­by w porów­na­niu z media­mi.

Nie jestem pewien, czy ist­nie­je w tej chwi­li jaka­kol­wiek medial­na lub arty­stycz­na for­ma wypo­wie­dzi, o któ­rej dało­by się powie­dzieć, że jest w sta­nie coś zmie­nić. Myślę, że w nur­cie wyda­rzeń nie potra­fi­my nawet roz­po­znać, co dopro­wa­dzi­ło do jakiejś zmia­ny. A jeśli nawet nam się to uda­je – to dopie­ro po eks­tre­mal­nie dłu­gim cza­sie, kie­dy z pyłu histo­rii wyła­nia się zarys jakiejś dro­gi.

Nawią­zu­jąc do dystan­su cza­so­we­go – pol­skie wyda­nie powie­ści uka­zu­je się pięć lat po cze­skim. Mam poczu­cie, że przez ten czas świat bar­dzo się zmie­nił, a w kon­tek­ście pro­ble­mów geo­po­li­tycz­nych kry­zys kli­ma­tycz­ny został jesz­cze bar­dziej zepchnię­ty na mar­gi­nes. Zgo­dzi się pan?

Pisa­łem Destruk­cję w trak­cie pan­de­mii, kie­dy wszy­scy liczy­li­śmy, że wkrót­ce to się skoń­czy i świat zmie­ni się na lep­sze. Tak się osta­tecz­nie nie sta­ło, wpa­dli­śmy zamiast tego w całą serię kry­zy­sów, któ­re rze­czy­wi­ście zepchnę­ły kli­ma­tycz­ny na dal­szy tor, a jeśli cho­dzi o napra­wę sytu­acji i poszu­ki­wa­nie roz­wią­zań – to przy­naj­mniej w przy­pad­ku Sta­nów Zjed­no­czo­nych spra­wy poto­czy­ły się w zupeł­nie odwrot­nym kie­run­ku.

Jak w takim razie wyglą­da­ła­by Destruk­cja, gdy­by pisał ją pan dziś?

Na pew­no ina­czej. Ale głów­nie dla­te­go, że sam jestem już kimś innym.

Ile z pana ma w sobie głów­ny boha­ter powieści? Postać nie­pew­na i zlęk­nio­na, wciąż poszu­ku­ją­ca punk­tu opar­cia w świe­cie postrze­ga­nym jako zupeł­ny cha­os?

Powiedz­my tak: budu­jąc tę postać, wyko­rzy­sta­łem pew­ne rysy wła­sne­go cha­rak­te­ru, któ­rym chcia­łem przyj­rzeć się z zewnątrz.

Destruk­cja to też saty­rycz­ne spoj­rze­nie na cze­ską pro­win­cję, któ­rą dobrze pan zna, dora­stał pan w tym śro­do­wi­sku. Jego obraz w powie­ści jest dosyć upior­ny. Ile w tej wizji rze­czy­wi­sto­ści, a ile hiper­bo­li i absur­du?

Szu­ka­łem spo­so­bu, żeby uchwy­cić cze­ską pro­win­cję w spo­sób jak naj­bar­dziej reali­stycz­ny i wier­ny. Wyda­je mi się, że i tak dość moc­no trzy­ma­łem się zie­mi. Pew­ne rze­czy trze­ba było tyl­ko wyol­brzy­mić i pod­kre­ślić, żeby sta­ły się wyraź­niej­sze.

Do pana ulu­bio­nych auto­rów nale­żą – co zresz­tą w Destruk­cji czuć – Tho­mas Ber­nard, Cor­mac McCar­thy i Witold Gom­bro­wicz. Co fascy­nu­je pana w ich twór­czości?

Wyda­je mi się, że wszy­scy pod­czas lek­tu­ry pew­nych auto­rów, pew­nych dzieł, w pew­nym okre­ślo­nym momen­cie, mie­wa­my poczu­cie, że po raz pierw­szy patrzy­my na świat wła­sny­mi oczy­ma. Albo że po raz pierw­szy nie jeste­śmy w tym spoj­rze­niu sami. Tak bym okre­ślił swój sto­su­nek do tych pisa­rzy, i nie tyl­ko do nich.

Zasko­czy­ła mnie infor­ma­cja, że Fran­za Kaf­kę zaczął pan czy­tać na poważ­nie dopie­ro po napi­sa­niu Destruk­cji, bo powieść jest bar­dzo kaf­kow­ska. Być może w naszej czę­ści świa­ta w jakiś spo­sób myśli­my Kaf­ką, nawet jeśli nie jeste­śmy tego świa­do­mi?

Myślę, że Kaf­ka wyjąt­ko­wo pre­cy­zyj­nie uchwy­cił pew­ne demo­ny i sza­leń­stwa nowo­cze­sne­go świa­ta, skry­wa­ją­ce się za tym, co rozum­ne i zdro­wo­roz­sąd­ko­we. Ludziom czę­sto wyda­je się, że kie­dy czy­ta­ją jego tek­sty, to czy­ta­ją o jakimś dzi­wacz­nym świe­cie zro­dzo­nym w gło­wie Kaf­ki, a kie­dy już zamkną książ­kę, wró­cą do tego nasze­go, zwy­czaj­ne­go. Ale tej książ­ki nie da się zamknąć, bo kaf­kow­ski świat to nasz świat, któ­ry co do zasa­dy się nie zmie­nił. I dla­te­go jego dzie­ła wciąż wyda­ją się tak traf­ne.

Destruk­cja jest rów­nież prze­siąk­nię­ta czar­nym humo­rem, zupeł­nie innym niż ten, z jakim Pola­cy koja­rzą cze­ską kul­tu­rę. Co według pana kry­je się dziś pod poję­ciem „cze­ski humor”? Czy współ­cze­sna lite­ra­tu­ra cze­ska jest jesz­cze zabaw­na? 

Nie jest. Zresz­tą ta star­sza też nie. Może z wyjąt­kiem Haška, któ­ry tak napraw­dę wca­le nie jest dow­cip­ny – jeśli budzi śmiech, to raczej ner­wo­wy – i jesz­cze z wyjąt­kiem Kaf­ki, o któ­rym z kolei mało kto wie, że dow­cip­ny jest. Poza tym cze­ski humor jest okrop­ny, zwy­kle pole­ga na tym, że ktoś idzie i się prze­wra­ca. Cze­si nie mają poczu­cia humo­ru, cho­ciaż wyda­je im się, że mają, zupeł­nie nie wie­dzą, czym humor jest, i dla­te­go tak czę­sto się śmie­ją. Więk­szość ludzi nie śmie­je się dla­te­go, że coś napraw­dę jest zabaw­ne, ale dla­te­go, że tra­ci rozum.

Na koniec chcia­ła­bym spy­tać o tych naj­młod­szych. Dzie­ci, któ­re widzą i rozu­mie­ją dużo wię­cej niż doro­śli i prze­ży­wa­ją wszyst­ko inten­syw­niej niż oni, to jeden z naj­bar­dziej przej­mu­ją­cych moty­wów Destruk­cji. Pan sam jest ojcem. Myśli pan, że ta powieść powsta­ła­by, gdy­by nie to doświad­cze­nie?

Powsta­ła­by, ale być może los dzie­ci nie leżał­by mi tak bar­dzo na ser­cu i nie zna­la­zł­by w niej tak sil­ne­go odzwier­cie­dle­nia. W dzie­ciach fascy­nu­ją­ce jest to, że doro­śli tak napraw­dę nigdy ich nie rozu­mie­ją. Kie­dy już zda­je im się, że coś poję­li, dziec­ko nagle się zmie­nia, sta­je się kimś innym, a nim doro­sły się zorien­tu­je, dziec­ko znów zamie­nia się w kogoś inne­go. Dziec­ko to bez­u­stan­na trans­for­ma­cja oso­bo­wo­ści, prze­mia­na czło­wie­ka, cią­głe uśmier­ca­nie i wynaj­do­wa­nie na nowo same­go sie­bie, cze­mu swo­im tępym wzro­kiem przy­glą­da się doro­sły, któ­re­go umysł powo­li ule­ga roz­kła­do­wi, jak u każ­de­go doro­słe­go. Dzie­ci napraw­dę rozu­mie­ją i prze­ży­wa­ją, u doro­słych to rzad­kość. Czło­wiek praw­dzi­wie doro­sły, w tej for­mie, jaka w spo­łe­czeń­stwie jest naj­mi­lej widzia­na, to czło­wiek mar­twy w środ­ku. Taki, któ­ry nie rozu­mie i nie czu­je już abso­lut­nie nic.