Pamięć

Pamięć to książ­ka-wyzwa­nie. I nie cho­dzi tu wyłącz­nie o te 800 stron, przez któ­re trze­ba prze­brnąć. Czy­ta­nie powieść Petra Nada­sa jest jak wizy­ta na kon­cer­cie w fil­har­mo­nii, kie­dy na co dzień słu­cha się Zen­ka Mar­ty­niu­ka. No, może z tym Mar­ty­niu­kiem tro­chę prze­sa­dzi­łem, ale jako czy­tel­nik głów­nie repor­ta­ży w zetknię­ciu z pro­zą Nada­sa czu­łem się jak miedź brzę­czą­ca albo cym­bał brzmią­cy, jak­bym lite­ra­tu­ry nie znał, jak­bym dopie­ro teraz się z nią zetknął. Dziw­ne to uczu­cie. Zwłasz­cza, kie­dy po Nada­su się­gam po kla­sycz­ny repo, wszyst­ko wyda­je mi się pła­skie i płyt­kie.

Chy­ba jesz­cze tro­chę jestem oszo­ło­mio­ny. Choć na począt­ku nie zano­si­ło się na to, że przez Pamięć w ogó­le się prze­bi­ję. Nie mówiąc już o tym, że mnie ta książ­ka zafa­scy­nu­je.

Jest to powieść o dora­sta­niu oraz odkry­wa­niu sie­bie i innych. Tłem są Węgry lat 50. XX wie­ku, a wśród moty­wów prze­wi­ja­ją się wojen­ne wspo­mnie­nia, pokło­sie powsta­nia 1956 roku i sta­li­ni­zmu. Histo­ria opo­wie­dzia­na jest z per­spek­ty­wy głów­ne­go boha­te­ra, według mnie naj­cie­kaw­szej posta­ci książ­ki.

Choć chy­ba naj­waż­niej­szy­mi boha­te­ra­mi Pamię­ci są język i kon­struk­cja tek­stu, któ­re na począt­ku odpy­cha­ły mnie od tej książ­ki, a póź­niej były głów­ny­mi powo­da­mi, dla któ­rych do niej wra­ca­łem.

Nadas pisze pre­cy­zyj­nie i prze­ni­kli­wie, jak gdy­by roz­kła­da­jąc rze­czy­wi­stość na czyn­ni­ki pierw­sze. Jak gdy­by na oczach czy­tel­ni­ka od razu ana­li­zo­wał opi­sy­wa­ne sytu­acje, gesty, sło­wa, przed­mio­ty. Nadas z taką samą uwa­gą i pre­cy­zją pisze zarów­no o rela­cjach mię­dzy ludź­mi, jak i o rdzy w bra­mie, czy o kamie­niu. Cza­sa­mi te jego pró­by deszy­fry­za­cji i roz­bio­ru wszyst­kich i wszyst­kie­go wyda­ją się odro­bi­nę śmiesz­ne, kie­dy z peł­ną powa­gą roz­trzą­sa spra­wy bła­he, albo nużą­ce i nie­po­trzeb­ne (w ogó­le wszyst­kio w tej książ­ce jest dłu­gie, nawet mgnie­nie oka, nie mówiąc już o podob­no naj­lep­szych w lite­ra­tu­rze sce­nach sek­su, któ­re cią­gną się przez kil­ka stron). Ale ta jego pisar­ska nie­ustę­pli­wość i kon­se­kwen­cja spra­wia­ją, że czy­tel­nik otrzy­mu­je świat cał­ko­wi­cie obna­żo­ny, a przez to nie­zwy­kle atrak­cyj­ny, bo nikt tak jak on go nie roze­brał, nie poka­zał jego kuli­sów.

Doświad­cze­nia czy­ta­nia Nada­sa nie potra­fię porów­nać z żad­ną inną lek­tu­rą. Jedy­ny pro­blem pole­ga na tym, że jest to lite­ra­tu­ra bar­dzo wyma­ga­ją­ca. Wręcz eli­tar­na. Taka, któ­ra potrze­bu­je spo­ko­ju i sku­pie­nia oraz któ­rej trze­ba poświę­cić mak­si­mum sie­bie. Ale kie­dy już to się zro­bi, kie­dy w pewien spo­sób zespo­li się z ryt­mem tych dłu­gich roze­dr­ga­nych zdań, to Pamięć z nawiąz­ką rekom­pen­su­je czy­tel­ni­ko­wi te wszyst­kie wysił­ki.