Kto dziś tworzy wspólne pole literatury

1.

Rzecz w tym, że obie­gów musi być dużo. Ina­czej żyli­by­śmy w nie­ustan­nym szu­mie infor­ma­cyj­nym. Infor­ma­cja ma sens dopie­ro w kon­tek­ście sytu­acji: to kon­tekst nada­je jej zna­cze­nie, uzie­mia ją, urze­czy­wist­nia.

2.

Recep­ta na two­rze­nie wspól­nej lite­ra­tu­ry znaj­du­je się w balan­sie pomię­dzy twór­czy­nia­mi plat­form, zna­czeń i kon­tek­stów. To domi­na­cja któ­rejś z tych funk­cji two­rzy spo­łecz­ną rolę i uży­tecz­ność dla jakiejś insty­tu­cji.

Lubimyczytac.pl czy filmweb.pl two­rzą przede wszyst­kim plat­for­mę, jed­nak jej część redak­cyj­na oraz regu­la­min skrę­ca­ją w stro­nę nada­wa­nia zna­czeń. Poje­dyn­cze recen­zje na por­ta­lach, ale też tek­sty kry­tycz­ne i nauko­we pyta­ją o to, co i w jaki spo­sób zna­czy. Arty­ści, ich gru­py lite­rac­kie i lokal­ne lub sie­cio­we spo­łecz­no­ści two­rzą wspól­ny kon­tekst.

Edy­cja festi­wa­lu czy poje­dyn­czy slam to plat­for­ma, na któ­rej doko­nu­je się two­rze­nie zna­czeń i na któ­rej uwspól­nia­ny jest kon­tekst poje­dyn­czych twór­czyń i ich dzieł. Nagro­da jest plat­for­mą, któ­ra poprzez jury two­rzy zestaw zna­czeń dla kon­tek­stów. Wydaw­nic­two daje plat­for­mę według wła­sne­go klu­cza zna­czeń.

3.

Kto­kol­wiek pró­bo­wał kie­dyś zuni­fi­ko­wać jakieś pole: czy to przez Liter­net lub Nie­szu­fla­dę, czy to przez Przy­stań, Wydaw­nic­two Lite­rac­kie, ArtRa­ge, „Lite­ra­tu­rę na Świe­cie” czy przez wła­sną nar­ra­cję Histo­rii lite­ra­tu­ry pol­skiej Miło­sza napo­ty­ka zawsze ten sam pro­blem: nada­wa­nie zna­cze­nia.

Książ­ki na Wat­t­pa­dzie mają sens, gdy tra­fią do tagu „from ene­mies to lovers” i napo­tka­ją nasto­lat­ki, któ­re dopie­ro uczą się swo­jej sek­su­al­no­ści, a w szko­le mają tyl­ko Cier­pie­nia mło­de­go Wer­te­ra i Pierw­szy krok w chmu­rach.

Gra auto­bio­gra­ficz­na Ruczaj Lesz­ka Ona­ka ma sens dopie­ro, gdy zro­zu­mie­my kon­tekst auto­ra uwię­zio­ne­go w zamknię­tym krę­gu pra­cy zarob­ko­wej, ambi­cji two­rze­nia obie­gu lite­rac­kie­go i prób odre­ago­wa­nia życia przy­wią­za­ne­go do kom­pu­te­ra. Bez tego jest to kolej­na gra eko­no­micz­na, mate­ma­tycz­na zabaw­ka bez zna­cze­nia za to ze spryt­nym mecha­ni­zmem, któ­ry wcią­ga i spra­wia, że gra­my dalej jak w Can­dy Crush Sagę, Sim­sy czy jed­no­rę­kie­go ban­dy­tę.

4.

Obie­gów musi być wie­le, bo choć­by­śmy nie wiem, jak chcie­li, żeby cały świat się zain­te­re­so­wał naszym cier­pie­niem, to czę­sto ono jest cier­pie­niem pry­wat­nym – cyklem życia i śmier­ci, w któ­rym na poszcze­gól­nych eta­pach dziać będą się podob­ne rze­czy. Jest jak w tej aneg­do­cie o filo­zo­fie, któ­ry nie lubi wyści­gów, bo to, że ktoś wygra, to on już wie, a kto wygra – to go nie obcho­dzi.

Potrze­ba dopie­ro poraż­ki klu­bu, z któ­rym jeste­śmy zwią­za­ni toż­sa­mo­ścio­wo, żeby­śmy zapła­ka­li. Potrze­ba spor­tow­ca czy pisar­ki, któ­rych może­my przy­pi­sać do „naszych”, gdy dosta­ną nagro­dę lub zosta­ną w niej pomi­nię­ci, żeby poczuć dumę i upo­ko­rze­nie. Pry­wat­ne tra­ge­die, małe lub wiel­kie nie­spra­wie­dli­wo­ści nada­ją zna­cze­nie infor­ma­cji.

5.

Mie­lon­kę pro­du­ko­wa­ną przez AI, unor­mo­wa­ną i dosko­na­le prze­zro­czy­stą cha­rak­te­ry­zu­je brak pry­wat­no­ści i nie­do­pa­so­wa­nie kon­tek­stu­al­ne. Moż­na ją przy­rów­nać do ana­gra­mu z jed­nej z zawar­tych w Cybe­ria­dzie Lema opo­wie­ści, gdzie dosko­na­łe­go dorad­cę kró­lew­skie­go gubi wła­śnie brak wszel­kie­go taj­ne­go szy­fru w napi­sa­nym do nie­go liście. Jak tłu­ma­czy to póź­niej kon­struk­tor Trurl Kla­pau­cju­szo­wi: obec­ność zaszy­fro­wa­nej wia­do­mo­ści dało­by się wytłu­ma­czyć, ale to jej brak dopie­ro rodzi kom­pli­ka­cje, któ­re spra­wia­ją, że potrzeb­ne są dłu­gie i skom­pli­ko­wa­ne tłu­ma­cze­nia, a tych żaden król nie chce słu­chać, bo potrze­bu­je prze­cież pod­jąć pro­stą decy­zję.

Okno kon­tek­sto­we i jego wiel­kość jest dziś jed­ną z klu­czo­wych wła­ści­wo­ści dostęp­nych narzę­dzi opar­tych o mode­le języ­ko­we i odpo­wia­da za to, na ile sen­sow­na (lub nie) będzie odpo­wiedź gene­ro­wa­na przez sztucz­ną inte­li­gen­cję.

To wciąż czło­wiek nada­je kon­tekst, a AI to wciąż tyl­ko marze­nie o ludz­kim dziec­ku stwo­rzo­nym z bitów i ser­we­rów. W pew­nym sen­sie pró­bu­je­my znów inży­nie­ryj­nie zapro­jek­to­wać ducha naszych cza­sów i liczy­my na to, że nie wyj­dzie z tego żad­ne mrocz­ne wid­mo.

6.

Wciąż pró­bu­je­my w ten czy inny spo­sób budo­wać zna­cze­nie na dużą ska­lę: czy to przez ogno­zję Tokar­czuk, czy jak w The Power Bro­ker Rober­ta Caro, gdzie opo­wieść o jed­nym czło­wie­ku sta­je się przy­po­wie­ścią o Nowym Jor­ku i grze­chach samo­rząd­no­ści w pań­stwach demo­kra­tycz­nych.

Biz­nes­me­ni, spor­tow­cy i lokal­ni patrio­ci mają swo­je hagio­gra­fie: opo­wie­ści o Ste­vie Job­sie, żoł­nier­zach wyklę­tych i św. Fran­cisz­ku mają w sobie ten sam cel: zbu­do­wa­nie wzor­ca pożą­da­ne­go przez daną spo­łecz­ność. Oto czło­wiek uogól­nio­ny do sys­te­mu war­to­ści, spro­wa­dzo­ny do nor­my, któ­ra powo­li sta­je się meto­dą życia i póź­niej pra­wem. Oto czło­wiek, któ­ry pozba­wia­ny jest wła­sne­go kon­tek­stu w imię sta­wa­nia się mitem.

Nor­my są wspól­nym zaka­zem meta­fo­ry dopeł­nia­czo­wej na por­ta­lach lite­rac­kich, struk­tu­ra­mi języ­ko­wy­mi wytwo­rzo­ny­mi przez czę­ste korzy­sta­nie z AI[1], pogar­dą dla lokal­ne­go zacią­ga­nia na pań­stwo­wych uni­wer­sy­te­tach, Insta­gram Face, któ­ra two­rzy wzo­rzec pięk­na fizycz­ne­go pod­da­ne­go obrób­ce algo­ryt­micz­nej.

7.

Budo­wa­nie wiel­kich nar­ra­cji wyma­ga porzu­ce­nia logi­ki dwu­war­to­ścio­wej: zda­nie „pada deszcz” może być rów­no­cze­śnie praw­dzi­we dla Lubli­na, fał­szy­we dla Lon­dy­nu i bez­sen­sow­ne dla sta­cji kosmicz­nej. Stąd pró­bu­je­my uogól­nień przez przy­bli­że­nie: robi to fizy­ka kwan­to­wa, spo­łecz­na idea spek­trum zja­wisk i wresz­cie opar­te o praw­do­po­do­bień­stwo mode­le języ­ko­we i gra­ficz­ne.

Rzecz w tym, że każ­de nor­mo­wa­nie pola to two­rze­nie albo wła­dzy cen­tral­nej, albo też koniecz­ność utrzy­ma­nia wyso­ko­ener­ge­tycz­ne­go sys­te­mu roz­pro­szo­ne­go, jak to jest w przy­pad­ku kryp­to­wa­lut (któ­re zresz­tą bez kon­tek­stu wła­sne­go ryn­ku nic nie zna­czą i są bez­war­to­ścio­we). Cen­tral­nie ste­ro­wa­ne maszyn­ki pro­po­no­wa­ne nam przez Doli­nę Krze­mo­wą mają wpi­sa­ną w sie­bie zasa­dę 80% dokład­no­ści, któ­rą to dopeł­nia 20% kon­tek­stu wła­sne­go.

I zna­cze­nie jest w tych pry­wat­nych 20%, a nie w 80% wspól­nych przy­pad­ków, pro­ce­sów i pro­ce­dur, wspól­nie apli­ko­wa­ne­go kodu, zbli­żo­nej auto­ma­ty­za­cji. Budow­ni­czy wiel­kich sys­te­mów muszą dać pew­ną prze­strzeń na pry­wat­ność, ale zawsze dążyć będą do ide­al­ne­go, tota­li­tar­ne­go uni­for­mi­zmu.

Tym­cza­sem wła­ści­we pro­por­cje mię­dzy kon­tek­stem a nor­mą nigdy nie są takie same i dla­te­go wła­śnie artyst­ki i arty­ści zawsze będą nam potrzeb­ni.

8.

Zetknąw­szy się na obec­nym eta­pie moje­go życia z potrze­bą żało­by po bli­skich z poko­le­nia nas poprze­dza­ją­ce­go, wra­cam do dwóch prac Urszu­li Kluz-Kno­pek. Do jej tykw wypeł­nio­nych zło­tem meto­dą kint­su­gi i podob­nej w wydźwię­ku foto­gra­fii „Koniec lata”, gdzie artyst­ka pozu­je wraz z ojcem znaj­du­ją­cym się w ostat­nim sta­dium raka. W obu przy­pad­kach moż­na dostrzec pięk­no i ulot­ność życia.

Gdy­by­śmy nie zna­li kon­tek­stu „Koń­ca lata”, widzie­li­by­śmy kobie­tę i star­ca, któ­rzy przy­tu­la­ją się do sie­bie i są szczę­śli­wi. Cięż­ko powie­dzieć, czy dostrze­gli­by­śmy ból w poca­łun­ku cór­ki, skła­da­nym na poty­li­cy ojca, bez kon­tek­stu opi­su, gdzie czy­ta­my: „(…) to moja ostat­nia wspól­na foto­gra­fia z tatą. Przy­tu­lam go, ści­skam jego dłoń, cału­ję odra­sta­ją­ce po che­mii wło­sy. Nie widać tego, ale w oczach mam łzy. Tak bar­dzo, chcia­ła­bym go przy sobie zatrzy­mać. To był koniec lata, moja ulu­bio­na pora roku na foto­gra­fo­wa­nie, pięk­ne cie­płe świa­tło, dłu­gie cie­nie. Wszyst­kie moje pro­jek­ty foto­gra­ficz­ne robio­ne były koń­cem lata. To okres, na któ­ry cze­kam cały rok. W 2018 roku koń­cem lata, powsta­ło tyl­ko to jed­no zdjęcie[2]. Opis sta­je się czę­ścią dzie­ła.

Chcę wie­rzyć, że ten ból da się wyczy­tać bez kon­tek­stu, że on jest w tej foto­gra­fii zaklę­ty, jak jest doświad­cze­nie woj­ny w Życiu i cza­sach Micha­ela K. i wadli­wej, a przez to pięk­nej przy­jaź­ni mię­dzy Trur­lem i Kla­pau­cju­szem w Cybe­ria­dzie, gdzie raz bla­daw­ce two­rzą robo­ty, a innym razem robo­ty bla­daw­ce.

Ale może dzie­ło bez opi­su nie nabra­ło­by dla mnie zna­cze­nia?

9.

Rzecz w tym, że potrze­bu­je­my metod wybo­ru, ale one zawsze będą dąży­ły do total­no­ści i jej „-izmu”: czy to w nagro­dzie lite­rac­kiej, liście lek­tur, poczcie kró­lów czy świę­tych, tek­ście kry­tycz­nym, jak i w plat­for­mie inter­ne­to­wej i medium spo­łecz­no­ścio­wym. Ludz­ką lite­ra­tu­rę two­rzy jed­nak kon­tekst: lokal­ne­go sla­mu, małe­go obie­gu gru­py lite­rac­kiej, wspól­ne­go prze­ży­cia przy­ja­ciół i wiel­kich wojen, gdy przy­jaźń się koń­czy.

Nie ma jed­nej lite­ra­tu­ry, bo była­by ona lite­ra­tu­rą tota­li­tar­ną. Może­my tyl­ko kano­ni­zo­wać, posłu­gi­wać się przy­bli­że­nia­mi i nar­ra­cja­mi z wiecz­ną myślą o tym, jakie drob­ne szcze­gó­ły znik­ną nam z pola widze­nia. Każ­de oczysz­cze­nie z kon­tek­stu, upo­wszech­nie­nie coraz bar­dziej napie­ra na zna­cze­nie i wypłu­ku­je je z nas. Zni­ka gwa­ra, styl mówie­nia i poja­wia się nor­ma. Powsta­ją defi­ni­cje błę­dów i sty­lu.

Gra­fo­ma­nia nie­mal cała zbu­do­wa­na jest z kalk i zupeł­nie pozba­wio­na tej zdol­no­ści balan­su mię­dzy nor­mą a pry­wat­no­ścią kon­tek­stu – mię­dzy zna­cze­niem dla wie­lu, zna­cze­niem histo­rycz­nym i przy­bli­ża­niem poje­dyn­cze­go życia. Ale rów­nie okrut­nie wypra­ny z kon­tek­stu jest też manie­ryzm – ta szcze­gól­na for­ma inte­li­gent­nej gra­fo­ma­nii.

10.

Ale prze­cież sza­leń­stwem było­by powie­dzieć, że nie obser­wu­je­my dużych pól: któż po szko­le śred­niej nie czy­tał choć­by frag­men­tu Lal­ki? Czy jest ktoś doro­sły w Pol­sce, kto nie zetknął się z Sien­kie­wi­czem choć­by przez jego ekra­ni­za­cje (jeśli już nie przez bez­po­śred­nią lek­tu­rę)? Jak roz­ma­wiać o pod­sta­wach współ­cze­snej lite­ra­tu­ry i nie wyma­wiać słów „Eliot”, „Plath”, „Woolf”, „Gom­bro­wicz”?

Rzecz w tym, że naj­więk­sze obie­gi są tak duże, że wyda­ją się nam pola­mi. Im więk­sze są, tym są cień­sze, a ich gra­ni­ce prze­bie­ga­ją mniej wyraź­nie, więc trud­no je zba­dać, ale prze­cież są w lite­ra­tu­rze pięk­nej i popu­lar­nej. To uni­wer­sa J.K. Row­ling, Tove Jans­son, Andrze­ja Sap­kow­skie­go, Ste­phe­nie Mey­er, Arthu­ra Conan Doy­le­’a, Ursu­li K. Le Guin, J.R.R. Tol­kie­na, Eii­chi­rō Ody, Aki­ry Toriy­amy czy Sta­na Lee. Ale też obie­gi trzy­ma­ją­ce się nie fabu­łą, lecz komen­ta­rzem: Pro­ust, Mic­kie­wicz, I Cing (księ­ga, któ­rej uni­wer­sum w cało­ści zbu­do­wa­ne jest z wykład­ni dopi­sy­wa­nych przez set­ki lat). To Ody­se­ja, któ­ra tym razem powró­ci­ła po to, by ame­ry­kań­skie impe­rium mogło doko­nać jed­no­cze­śnie wła­sne­go wywyż­sze­nia i samo­kry­ty­ki za spra­wą Nola­na.

11.

Jeśli chce­my cie­ka­wej lite­ra­tu­ry, to musi­my wes­przeć to, co lokal­ne, bo kil­ka wiel­kich, impe­rial­nych plat­form kolo­ni­zu­je naszą wyobraź­nię. Jeśli chce­my lite­ra­tu­ry cie­ka­wej, to ona musi mieć swo­je plat­for­my dosta­tecz­nie dobrze połą­czo­ne z inny­mi, a jed­no­cze­śnie pod­da­ne dosta­tecz­nej kon­tro­li demo­kra­tycz­nej, by logi­ka kapi­ta­łu i logi­ka wła­dzy (ach ty prze­klę­ta listo lek­tur!) nie mogły dobi­jać mniej­szych obie­gów w imię prost­szych pro­ce­dur.

Jeśli chce­cie zoba­czyć, czym jest pozo­sta­wio­ny sobie same­mu wol­ny rynek, to może­cie zagrać w okrut­ną, acz porzu­co­ną już grę agar.io, gdzie więk­sze i mniej­sze komór­ki zja­da­ją się nawza­jem, aż wresz­cie zosta­nie tyl­ko jed­na, wiel­ka powol­na komór­ka.

Czy jest więc nadzie­ja na połą­cze­nia mię­dzy obie­ga­mi? Tyl­ko jeśli dwa lub wię­cej obie­gów znaj­dzie spo­sób na pod­wa­że­nie wewnętrz­nych hie­rar­chii i choć­by tym­cza­so­we soju­sze: Sile­sius nagra­dza­ją­cy książ­kę sla­mo­wą, wydaw­nic­two otwie­ra­ją­ce nową serię dla tek­ścia­rzy pio­se­nek, festi­wal reg­gae, któ­ry otwie­ra się na roz­mo­wę o lite­ra­tu­rze towa­rzy­szą­cej tej muzy­ce, mikro­fe­sti­wa­le zło­żo­ne ze spo­tkań autor­skich, TJW, sla­mów i otwar­tych mikro­fo­nów. Gaze­ty, któ­re przy­tom­nie uzna­ją, że może war­to wró­cić do frag­men­tów pro­zy i wier­szy wbrew rachun­kom eko­no­micz­nym – wszyst­ko to wyma­ga pew­nych poświę­ceń, a więc jest raczej trud­ne niż łatwe i domyśl­ne. A prze­cież znam fil­my, któ­re cytu­ją wier­sze i kry­ty­ków, któ­rzy nie odma­wia­ją już komik­som moż­li­wo­ści bycia lite­ra­tu­rą pięk­ną.

Lite­ra­tu­ra to sztu­ka przy­bli­żeń, któ­re pró­bu­ją stra­cić jak naj­mniej ze szcze­gó­łu. Wszyst­ko inne zbyt szyb­ko sta­je się suchym doku­men­tem, roz­ka­zem wyru­sze­nia na woj­nę, plat­for­mą do eks­trak­cji surow­ców i osta­tecz­nie maso­wą nie­na­wi­ścią wyła­do­wy­wa­ną na tych, któ­rzy nie pasu­ją do naszych defi­ni­cji. Nie ma jed­ne­go obie­gu, jed­ne­go pola, bo nie ma jed­ne­go kon­tek­stu. Jest tyl­ko seria lokal­nych przy­bli­żeń i gestów, któ­re pró­bu­ją spleść sens na spo­sób lite­rac­ki.

12.

Pięk­no nie leży w nor­mie, lecz w jej odwiecz­nej kłót­ni z poje­dyn­czym życiem.