Wspólnota jako praktyka uczestnictwa

On natchnio­ny i mło­dy był
Ich nie poli­czył­by nikt
On im doda­wał pie­śnią sił
Śpie­wał, że bli­sko już świt

Kil­ka dni temu, ku swo­je­mu zasko­cze­niu, odśpie­wa­łam wraz z tłu­mem ludzi (pierw­szy raz od ponad ćwierć­wie­cza) „Mury”. To było zakoń­cze­nie poru­sza­ją­cej impre­zy mało­pol­skie­go Sto­wa­rzy­sze­nia Sieć Soli­dar­no­ści, któ­re przy­zna­je meda­le „Dzię­ku­je­my za wol­ność”. Śpie­wa­łam „Mury” i myśla­łam, jak nie­sły­cha­ny to jest tekst, jak strasz­nie aktu­al­ny, praw­dzi­wie natchnio­ny, powie­dzia­ło­by się.

Jako nasto­lat­ka w „Murach” sły­sza­łam wyłącz­nie ele­ment „razem”. Widzia­łam poetę, któ­ry doda­je sił, jed­no­czy, two­rzy nadzie­ję, czu­łam się czę­ścią wspól­no­ty, któ­ra prze­ciw­sta­wia się złu, któ­ra prze­ży­wa tę posta­wę bar­dzo nama­cal­nie „razem”, choć nie wią­za­ło się to koniecz­nie z fizycz­no­ścią mani­fe­sta­cji. Siła tego oddzia­ły­wa­nia pocho­dzi­ła z same­go tek­stu i melo­dii, ale na pew­no też ze wspól­no­ty jego prze­ży­wa­nia, z tego, że nawet jeśli nie zawsze śpie­wa­li­śmy razem, to wie­dzie­li­śmy, że inni to śpie­wa­ją, że to nas łączy.

Na tej kan­wie wra­cam do arty­ku­łu, w któ­rym nie­daw­no wyczy­ta­łam, że Dic­ken­sa w XIX w. czy­ta­ło się powszech­nie i wszy­scy go rozu­mie­li, a dziś bada­nia wyka­zu­ją, że ogrom­na część mło­dzie­ży ame­ry­kań­skiej nie rozu­mie począt­ku Klu­bu Pic­kwic­ka. Ten obra­zek jest dla mnie zbyt pro­sty.

Doświad­cze­nie wspól­ne?

Oko­ło 1840 roku ofi­cjal­ne dane dla Anglii i Walii wska­zy­wa­ły, że 67% męż­czyzn i 51% kobiet potra­fi­ło się pod­pi­sać, zamiast wsta­wić X na akcie małżeństwa[1]. Czy­li coś oko­ło 30% męż­czyzn i ok. 50% kobiet w ogó­le nie potra­fi­ła czy­tać i pisać (oczy­wi­ście umie­jęt­ność pod­pi­sa­nia się jest poszla­ką jedy­nie, ale uznaj­my, że na niniej­szy uży­tek wystar­cza­ją­cą). Jeśli przyj­mie­my zatem, że oko­ło 40% popu­la­cji nie mia­ło w ogó­le dostę­pu do języ­ka pisa­ne­go, to raczej nie moż­na wnio­sko­wać, że cała popu­la­cja zachły­sty­wa­ła się humo­rem, inte­li­gen­cją i niu­an­sa­mi Dic­ken­sa.

Ostat­ni odci­nek Klu­bu Pic­kwic­ka sprze­dał się w 40 tysią­cach egzem­pla­rzy, ostat­ni odci­nek Maga­zy­nu oso­bli­wo­ści w 70 tysią­cach. To są nakła­dy, któ­re impo­nu­ją nam dziś oczy­wi­ście nie­zmier­nie, ale potrze­bu­ję tak­że to zoba­czyć w kon­tek­ście.

W poło­wie dzie­więt­na­ste­go wie­ku w Wiel­kiej Bry­ta­nii uka­zy­wa­ło się śred­nio 7 nowych tytu­łów dziennie[2]. W 2023 roku według Nie­lse­na uka­za­ło się tam śred­nio 485 tytu­łów dzien­nie. To jest 70 razy wię­cej tytu­łów do wybo­ru.

W Pol­sce uka­zu­je się zna­czą­co mniej nowo­ści, ale też bar­dzo dużo. Opie­ra­jąc się na danych z Biblio­te­ki Naro­do­wej oraz Nie­lsen Pol­ska wie­my, że jako czy­tel­ni­cy mamy do wybo­ru cir­ca 100 – 130 nowych tytu­łów dzien­nie.

I ten obraz (set­ki, czy wręcz kil­ku­set, zamiast kil­ku nowych tytu­łów dzien­nie do wybo­ru) w zesta­wie­niu z poko­le­nio­wym doświad­cze­niem czy­tel­ni­ków Klu­bu Pic­kwic­ka, Poto­pu, a i kolej­nych, łącz­nie z moim, któ­re śpie­wa­ło „Mury” (i czy­ta­ło Znie­wo­lo­ny Umysł, My, dzie­ci z dwor­ca ZOO czy inne, któ­re wspo­mi­na­my jako lek­tu­ry kul­to­we), wyświe­tla mi się jako kon­tekst, kie­dy pró­bu­ję odpo­wie­dzieć na pyta­nie Artu­ra Bursz­ty – czy lite­ra­tu­ra two­rzy jesz­cze wspól­no­tę?

Stwier­dze­nie, że żyje­my w cza­sach ogrom­nej pro­duk­cji (czy wręcz nad­pro­duk­cji) tre­ści nie jest prze­cież w żaden spo­sób dowo­dem na to, że nie ma tre­ści, któ­re by łączy­ły bar­dzo wie­lu i wie­le z nas.

Nadal uka­zu­ją się książ­ki, któ­re sta­ją się kul­to­we – dla jed­nych będzie to Nadzie­ja w mro­ku Rebe­ki Sol­nit, dla innych Har­ry Pot­ter, może tro­chę zapo­mnia­ny dziś Zmierzch, a może Król Twar­do­cha, może Pięć­dzie­siąt twa­rzy Greya… – żeby wziąć przy­kła­dy z bar­dzo róż­nych półek. Ostat­nia część Pot­te­ra sprze­da­ła się pierw­sze­go dnia w UK w ponad 2,6 mln egzem­pla­rzy, co po uwzględ­nie­niu róż­ni­cy wiel­ko­ści popu­la­cji mię­dzy cza­sa­mi Row­ling i Dic­ken­sa jest nadal wyni­kiem pięt­na­ście razy lep­szym od jego Maga­zy­nu oso­bli­wo­ści.

W poło­wie XIX w. 40% popu­la­cji Wiel­kiej Bry­ta­nii było anal­fa­be­ta­mi, w dwu­dzie­sto­le­ciu mię­dzy­wo­jen­nym w Pol­sce było to ponad 20% popu­la­cji. Ale dla pozo­sta­łych, czy­li oby­wa­te­li czy­ta­ją­cych w owych spo­łe­czeń­stwach, Klub Pic­kwic­ka i Potop były z pew­no­ścią potęż­nym doświad­cze­niem wspól­no­to­wym i poko­le­nio­wym. Wań­ko­wicz cudow­nie opi­sał histe­rycz­ną modę na czy­ta­nie i odpy­ty­wa­nie się wza­jem­ne z Poto­pu. Całe fra­zy Sien­kie­wi­cza weszły na poko­le­nia do języ­ka potocz­ne­go. Do pew­ne­go stop­nia jest to porów­ny­wal­ne do nie­daw­nej „pot­te­ro­ma­nii”. 

Dziś, jeśli czy­ta­my (bo prze­cież bli­sko 60% popu­la­cji Pol­ski nie się­ga po książ­kę w ogó­le), to oprócz poja­wia­ją­cych się co jakiś czas „mega­hi­tów”, mamy fak­tycz­nie zna­czą­co więk­szy wybór niż kie­dyś: może­my znać wymie­nio­nych już Sol­nit, Twar­do­cha, Mey­er, czy autor­kę 50 twa­rzy lub jesz­cze tysią­ce innych, choć z oczy­wi­stych powo­dów nie czy­ta­my ich wszyst­kich. Ludzie czy­ta­ją­cy Tokar­czuk nie muszą, ale prze­cież mogą być rów­no­le­gle czy­tel­ni­ka­mi Mey­er.

Na mar­gi­ne­sie odno­tuj­my, że dziś może­my część z tych tek­stów też obej­rzeć w for­mie fil­mu czy spek­ta­klu lub wysłu­chać jako audio, co przy­czy­nia się dodat­ko­wo do uwspól­nia­nia kodów, prze­żyć, tema­tów – ale w ten obszar już jed­nak nie wcho­dzę, pochy­lam się nad innym aspek­tem.

Roz­wa­ża­jąc wspól­no­to-twór­czą rolę lite­ra­tu­ry, zasta­na­wiam się, czy oprócz same­go wybo­ru czy­tel­ni­cze­go (tego co czy­ta­my i o czym dys­ku­tu­je­my) spra­wą fun­da­men­tal­ną, two­rzą­cą być może zde­cy­do­wa­nie potęż­niej­sze rowy we wspól­no­cie, nie jest posta­wa pod­sta­wo­wa: a mia­no­wi­cie, czy w ogó­le czy­ta­my.

Wspól­no­ta wewnętrz­nie sple­cio­na

Bo ludzie regu­lar­nie czy­ta­ją­cy książ­ki – cze­go­kol­wiek by nie czy­ta­li (i tu, świa­do­ma tego, co piszę, uży­wam jed­nak sło­wa „cze­go­kol­wiek”), to ludzie, któ­rzy tą wła­śnie aktyw­no­ścią ćwi­czą swój mózg, pozy­sku­ją pew­ne kody kul­tu­ro­we, języ­ko­we, skła­dnio­we, wie­dzę, zdo­by­wa­ją kom­pe­ten­cje for­mu­ło­wa­nia myśli, ubie­ra­nia ich w zda­nia i argu­men­ta­cję, wal­ki o swo­je sta­no­wi­sko. Dostrze­gam pewien para­doks. Wyda­je się nam, iż jeste­śmy naj­da­lej od tego dru­gie­go ple­mie­nia, tych innych, któ­rzy czy­ta­ją nie to, co my uwa­ża­my za dobre, tyl­ko coś inne­go (i to dzia­ła w obie/wszystkie stro­ny), któ­rzy wal­czą o te swo­je lek­tu­ry i war­to­ści, z któ­ry­mi się ście­ra­my i któ­rzy są iry­tu­ją­cy w stop­niu dopro­wa­dza­ją­cym nas do osten­ta­cyj­ne­go wyrzu­ca­nia ich ze zna­jo­mych na takim czy innym medium spo­łecz­no­ścio­wym. A prze­cież to są ludzie, któ­rzy nas roz­sier­dzi­li, ponie­waż wła­śnie weszli z nami w deba­tę, bo mają kom­pe­ten­cje języ­ko­we, by to zro­bić, bo nasze losy splo­tły się z nimi we wspól­no­cie języ­ka i komu­ni­ka­cji. Czy­ta­ją co inne­go, mają boha­te­rów, któ­rzy nam zde­cy­do­wa­nie nie odpo­wia­da­ją, mamy wra­że­nie, że mówią „innym języ­kiem” ale czyż nasze z nimi star­cia nie są dowo­dem na to, że wła­śnie z nimi jeste­śmy – mimo wszyst­ko – we wspól­no­cie, wewnątrz któ­rej deba­tu­je­my, wal­cząc o poglą­dy, gusta lite­rac­kie, wybo­ry, oce­ny?

Aż zoba­czy­li ilu ich
Poczu­li siłę i czas
I z pie­śnią, że już bli­sko świt
Szli uli­ca­mi miast

Zwa­la­li pomni­ki i rwa­li bruk
„Ten z nami, ten prze­ciw nam!”
„Kto sam ten nasz naj­gor­szy wróg!”
A śpie­wak wła­śnie był sam.

Marc Lam­bert, mój kole­ga po fachu, szef Scot­tish Book Trust, opo­wie­dział mi histo­rię, któ­ra zosta­nie we mnie na zawsze. Jego orga­ni­za­cja pra­cu­je w wię­zie­niach i jeden z osa­dzo­nych powie­dział do nie­go tak: „Wiesz Marc, dzię­ki Wam czy­tam i uczę się słów, znam ich coraz wię­cej. Gdy­bym znał te wszyst­kie sło­wa wcze­śniej, nie sie­dział­bym dziś. Wcho­dzi­łem w bój­ki, ponie­waż nie potra­fi­łem wyra­zić tego, co czu­łem i cze­go potrze­bo­wa­łem, nie zna­łem słów, któ­re są do tego potrzeb­ne. Atak fizycz­ny był dla mnie jedy­nym spo­so­bem wyra­ża­nia sie­bie”. Piszę te sło­wa i – choć je znam – nadal się trzę­sę – ze współ­czu­cia i z obu­rze­nia.

Dla­cze­go jako spo­łe­czeń­stwa tak dosko­na­le roz­wi­nię­te, spo­łe­czeń­stwa, któ­re oto­czo­ne są bogac­twem, wie­żow­ca­mi, tech­no­lo­gią i nie wiem czym jesz­cze, nadal nie potra­fi­my dopiąć tej pro­stej rze­czy i wes­przeć każ­de dziec­ko bez wyjąt­ku, by je wypo­sa­żyć w kom­pe­ten­cje języ­ko­we w stop­niu wystar­cza­ją­cym do pra­wi­dło­we­go funk­cjo­no­wa­nia w spo­łecz­no­ści?!

Czy­tam od nowa tekst „Murów” i widzę w nim zupeł­nie inne tre­ści niż daw­niej. Widzę ludzi pozo­sta­wio­nych samych sobie, ludzi, któ­rych jako spo­łecz­ność nie wspar­li­śmy, któ­rych zigno­ro­wa­li­śmy w pogo­ni za swo­imi spra­wa­mi, jaki­miś mira­ża­mi roz­wo­ju. Jest ich nawet dużo, „zoba­czy­li ilu ich…”, ale nie sta­li się wspól­no­tą, któ­ra coś razem budu­je, oba­la­jąc podzia­ły, „poczu­li siłę”, ale nie weszli w deba­tę, nie zaan­ga­żo­wa­li się w pro­ces ście­ra­nia się poglą­dów, gustów lite­rac­kich, wal­ki o lek­tu­ry, „zwa­la­li pomni­ki, rwa­li bruk”.

A mury rosły, rosły, rosły
Łań­cuch koły­sał się u nóg

 Prze­sta­ję wiel­bić moją kul­to­wą pieśń mło­do­ści, choć dostrze­gam strasz­li­wą praw­dę tego obra­zu. Spo­łe­czeń­stwo nie­zau­wa­ża­ją­ce osób, któ­re potrze­bu­ją wspar­cia, nie­dba­ją­ce o budo­wa­nie praw­dzi­wej pod­mio­to­wo­ści każ­de­go i każ­dej ze swo­ich miesz­kań­ców, to spo­łe­czeń­stwo, któ­re samo two­rzy fun­da­men­ty murów i któ­re następ­nie dzi­wi się, że one rosną.

Oczy­wi­ście świa­do­mość tego, jak kry­tycz­nie waż­ne dla naszych moż­li­wo­ści budo­wa­nia wspól­no­ty i uczest­ni­cze­nia w niej są kom­pe­ten­cje języ­ko­we – jest dość świe­ża. Abso­lut­nie nie jest moją inten­cją kry­ty­ko­wa­nie poprzed­nich poko­leń, to my jeste­śmy poko­le­niem, któ­re już tę wie­dzę ma i któ­re­go zada­niem jest odpo­wied­nio zare­ago­wać. Nie kry­ty­ku­je­my leka­rzy rekla­mu­ją­cych papie­ro­sy w latach sześć­dzie­sią­tych dwu­dzie­ste­go wie­ku, ale lekarz, któ­ry robił­by to dziś, pew­nie stra­cił­by pra­wo do wyko­ny­wa­nia zawo­du.

Wspól­no­ta włą­cza­ją­ca

Zmar­ła nie­daw­no Dol­ly Par­ton stwo­rzy­ła w 1995 roku Dol­ly Par­ton Ima­gi­na­tion Libra­ry i od tego cza­su roz­da­ła 330 milio­nów ksią­żek. Mówi­ła wie­lo­krot­nie, że inspi­ra­cją do tego dzia­ła­nia był jej wspa­nia­ły i bar­dzo inte­li­gent­ny ojciec, któ­ry nie potra­fił czy­tać ani pisać. Uwa­ża­ła, że mógł­by osią­gnąć dużo wię­cej, gdy­by ktoś mu dał książ­ki w dzie­ciń­stwie. A on jej mówił, że jej dzia­łal­ność pro­czy­tel­ni­cza jest dużo waż­niej­sza niż jej karie­ra kró­lo­wej muzy­ki coun­try. Par­ton była feno­me­nem trud­nym do opi­sa­nia; jako jed­na z nie­wie­lu połą­czy­ła Ame­ry­kę ponad podzia­ła­mi, a jej wpływ na przy­bli­ża­nie się reali­za­cji postu­la­tu o wspól­no­cie, któ­ra niko­go nie pozo­sta­wia poza swo­im krę­giem, był nama­cal­ny.

Opo­wieść o więź­niu dostrze­ga­ją­cym zwią­zek przy­czy­no­wo-skut­ko­wy mię­dzy swo­im funk­cjo­nal­nym anal­fa­be­ty­zmem a osa­dze­niem nie stoi w sprzecz­no­ści z obra­zem bar­dzo inte­li­gent­ne­go i dobrze funk­cjo­nu­ją­ce­go anal­fa­be­ty, ojca Dol­ly Par­ton. Pierw­szy jest ilu­stra­cją tego, co widać w sta­ty­sty­kach (że oso­by nie­czy­ta­ją­ce czę­ściej tra­fia­ją do wię­zień niż czy­ta­ją­cy), dru­gi jest genial­nym przy­kła­dem oso­by wymy­ka­ją­cej się sta­ty­sty­kom, któ­ra stwo­rzy­ła wspa­nia­łą wspól­no­tę rodzin­ną, pozo­sta­jąc poza obie­giem lite­ra­tu­ry pisa­nej („pisa­nej”, bo nie wie­my, jak funk­cjo­no­wa­ła opo­wieść prze­ka­zy­wa­na ust­nie w tej rodzi­nie, gdzie Dol­ly była jed­ną z dwa­na­ścior­ga rodzeń­stwa – jest spo­ra szan­sa, że opo­wia­da­li sobie bar­dzo dużo histo­rii i mie­li moc­no roz­wi­nię­te kom­pe­ten­cje języ­ko­wo-komu­ni­ka­cyj­ne…). Sta­ty­sty­ki poka­zu­ją nam, że coś się wyda­rza z takim czy innym praw­do­po­do­bień­stwem, ist­nie­nie przy­pad­ków o tra­jek­to­riach nie­zgod­nych ze sta­ty­sty­ka­mi nie zaprze­cza praw­dzi­wo­ści sta­tyst­ki: ist­nie­nie rudych Pola­ków nie zaprze­cza stwier­dze­niu, że więk­szość za nas ruda nie jest.

A zatem, kom­pe­ten­cje języ­ko­we (z któ­ry­mi się nie rodzi­my, tyl­ko musi­my je zbu­do­wać dzię­ki roz­mo­wie, czy­ta­niu, pisa­niu) to fun­da­ment, bez któ­re­go nie jeste­śmy w sta­nie we wspól­no­cie funk­cjo­no­wać. Czy­ta­nie, roz­mo­wa, śro­do­wi­sko języ­ko­we naj­pierw je wspie­ra, a następ­nie dosko­na­li. To dzię­ki nim potra­fi­my współ­two­rzyć splo­ty debat, któ­ry­mi nasza spo­łecz­ność żyje. Lite­ra­tu­ra sama w sobie two­rzy pew­ne wię­zi już na pozio­mie wspól­no­ty języ­ka i ima­gi­na­rium, ale głę­bo­ka wspól­no­ta two­rzy się w kon­tak­cie: dzię­ki naszym umie­jęt­no­ściom komu­ni­ka­cji (potrze­bu­je­my słów jako narzę­dzia komu­ni­ka­cji) pro­wa­dzi­my deba­ty, w dużej czę­ści sku­pio­ne wokół tek­stów (ich tre­ści, for­my, naszych wra­żeń i prze­żyć wokół nich), wymie­nia­my się myśla­mi, wspól­nie roz­wa­ża­my, two­rzy­my idee i ide­ały, budu­je­my nowe pomy­sły, zaczy­na­my być goto­wi do wcie­la­nia ich w życie, podej­mu­je­my dzia­ła­nia. Lite­ra­tu­ra i powyż­sze pro­ce­sy spo­łecz­ne, któ­re są nie­ja­ko efek­tem jej czy­ta­nia, to jeden z fun­da­men­tów wspól­no­to­wo­ści i warun­ków roz­wo­ju naszej cywi­li­za­cji.

Myślę, że nie tyl­ko stać nas dziś na to, ale że wręcz w naj­le­piej poję­tym inte­re­sie naszej spo­łecz­no­ści (czy będzie nią Pol­ska, czy Euro­pa, czy Mazow­sze, czy jakaś inna spo­łecz­ność, na któ­rą mamy wpływ) leży, by dostrzec tych „pozo­sta­wio­nych samym sobie” i wdro­żyć dzia­ła­nia mają­ce na celu sku­tecz­niej­sze włą­cze­nie ich w sple­cio­ną wspól­no­tę czy­ta­ją­cych.

Wyrwij murom zęby krat

Nie­do­pusz­cza­nie do two­rze­nia się murów to oczy­wi­ście pro­ces, nie da się tego zała­twić jed­nym roz­po­rzą­dze­niem. Mówi­my nie tyl­ko o wdro­że­niu takich czy innych dzia­łań, ale o pew­nej zmia­nie myśle­nia. Z takim celem dzia­ła mię­dzy inny­mi Koali­cja Czy­ta­ją­ca Pol­ska.  Wypra­co­wu­je­my i krok po kro­ku sta­ra­my się wpro­wa­dzać roz­wią­za­nia, któ­re temu słu­żą.

W publi­ka­cji „Czy­ta­ją­ca Szko­ła” sfor­mu­ło­wa­li­śmy postu­lat, by szko­ła sta­wa­ła się eko­sys­te­mem czy­tel­ni­czym, w któ­rym każ­de dziec­ko wcho­dzą­ce do pierw­szej kla­sy z niski­mi kom­pe­ten­cja­mi języ­ko­wy­mi otrzy­my­wa­ło­by wspar­cie: by wyrów­ny­wać jego czy jej szan­se w porów­na­niu do kole­gów z rodzin, gdzie się dużo czy­ta­ło. Zapra­szam tutaj: Czy­ta­ją­ca Szko­ła – Fun­da­cja Powszech­ne­go Czy­ta­nia.

W opu­bli­ko­wa­nej nie­daw­no bro­szu­rze „Czy­ta­ją­ce Pań­stwo” kre­śli­my wizję wspól­no­ty, któ­ra anga­żu­je swo­je bar­dzo róż­no­rod­ne zaso­by na rzecz prze­kształ­ca­nia się w spo­łecz­ność, w któ­rej żad­ne dziec­ko nie zosta­nie bez wspar­cia. Zapra­szam tutaj: Czy­ta­ją­ce Pań­stwo – Fun­da­cja Powszech­ne­go Czy­ta­nia.

Jako Koali­cja Czy­ta­ją­ca Pol­ska wyzna­je­my zasa­dę, że każ­dy i każ­da z nas ma wpływ – czy jeste­śmy samo­rzą­dem w Zabrzu, czy biblio­te­ką w Choszcz­nie, żłob­kiem z Pozna­nia, czy szko­łą w Kato­wi­cach, rodzi­cem z Lubli­na czy fir­mą z Łodzi – skąd­kol­wiek jeste­śmy i gdzie­kol­wiek pra­cu­je­my – może­my mieć wpływ. Lite­ra­tu­ra czy­ta­na i prze­ży­wa­na może naszą wspól­no­tę sca­lać, odna­wiać, oży­wiać i wzbo­ga­cać.

A mury runą, runą, runą
I pogrze­bią sta­ry świat!

W sło­wach Kacz­mar­skie­go na koniec „mury rosły, rosły, rosły”, ale czy­ta­nie lite­ra­tu­ry to nie wdra­ża­nie roz­po­rzą­dzeń. To prze­twa­rza­nie pokar­mu, któ­ry nas wzno­si do pod­mio­to­wo­ści i budu­je spraw­czość naszych wła­snych decy­zji i dzia­łań. Oświe­tla dro­gę, dzię­ki cze­mu sami wybie­ra­my kie­run­ki i może­my wybie­rać dla nasze­go świa­ta inne zakoń­cze­nia.