Czytanie kolektywne – od kontemplacji do uczestnictwa

Razem i osob­no

Bab­cia Kry­sia, rocz­nik 1940, opo­wia­da­ła mi o swo­jej nauczy­ciel­ce z wiej­skiej, pod­za­moj­skiej pod­sta­wów­ki – pani Wol­skiej – któ­ra w cza­sie lek­cji, żeby być bli­żej dzie­ci, sia­da­ła na pierw­szej ław­ce, a potem opie­ra­ła but o naj­bliż­sze krze­seł­ko i zaczy­na­ła czy­tać na głos książ­kę – jedy­ny dostęp­ny w oko­lic egzem­plarz szkol­nej lek­tu­ry. „Po woj­nie wsie były gołe” – mówi­ła bab­cia. „Depry­wa­cja mate­rial­na dużych grup lud­no­ści” – pisał wie­le lat póź­niej Mar­cin Zarem­ba w książ­ce Wiel­ka trwo­ga. Dla­te­go książ­ki czę­sto czy­ta­no wspól­nie, na głos – prze­ry­wa­jąc cza­sem czy­ta­nie, żeby podzie­lić się wra­że­nia­mi, sko­men­to­wać roz­wój fabu­ły.

Sce­na opi­sy­wa­na przez moją bab­cię nie jest jedy­nie świa­dec­twem powo­jen­nej bie­dy ani aneg­do­tą z histo­rii edu­ka­cji. Jest przy­po­mnie­niem, że czy­ta­nie przez więk­szą część swo­jej histo­rii było czyn­no­ścią wspól­ną, gło­śną i afek­tyw­ną, a samot­na, cicha lek­tu­ra – dziś uzna­wa­na za nor­mę – jest raczej wyjąt­kiem niż regu­łą.

Przy­zwy­cza­ili­śmy się do obra­zu czy­tel­ni­ka samot­ne­go: pochy­lo­ne­go nad książ­ką, wyci­szo­ne­go, sku­pio­ne­go. Tym­cza­sem taki model lek­tu­ry wyło­nił się wraz z poja­wie­niem się maso­we­go dru­ku i zwią­za­nym z nim łatwiej­szym dostę­pem do ksią­żek.

Nigdy jed­nak czy­ta­nie jako czyn­ność indy­wi­du­al­na, nie wypar­ło cał­ko­wi­cie czy­ta­nia kolek­tyw­ne­go, któ­re trwa­ło chy­ba naj­sil­niej w świe­cie naj­młod­szych czy­tel­ni­ków i czy­tel­ni­czek, dzię­ki gło­śne­mu czy­ta­niu w przed­szko­lach, szko­łach i rodzi­nach. Wspól­ne czy­ta­nie ksią­żek (przez doro­słych) i prze­ży­wa­nie histo­rii (razem z nimi) było dla więk­szo­ści z nas pierw­szym zetknię­ciem ze sło­wem pisa­nym.

Cią­że­nie

W ostat­nich latach obser­wu­je­my prze­no­sze­nie środ­ka cięż­ko­ści: od mode­lu czy­ta­nia indy­wi­du­ali­stycz­ne­go ku mode­lo­wi kolek­tyw­ne­mu, a więc od czy­tel­ni­ków i czy­tel­ni­czek nasta­wio­nych do lek­tu­ry kon­tem­pla­cyj­nie ku posta­wom nasta­wio­nym zarów­no na wspól­ne czy­ta­nie, jak i widzial­ne dzia­ła­nie.

Świet­nie róż­ni­cę mię­dzy tymi dwie­ma posta­wa­mi naszki­co­wał prof. Prze­my­sław Cza­pliń­ski, któ­ry w roz­mo­wie z lite­ra­tu­ro­znaw­czy­nią dr hab. Doro­tą Kozic­ką w ramach cyklu Pra­cow­ni Pytań Kry­tycz­nych Wydzia­łu Polo­ni­sty­ki UJ stwier­dził, że model czy­ta­nia indy­wi­du­ali­stycz­ne­go jest nasta­wio­ny przede wszyst­kim na zro­zu­mie­nie lek­tu­ry. „Jak już zro­zu­mie­my, to wte­dy, oczy­wi­ście, chce­my się z tym podzie­lić” – mówił Cza­pliń­ski. Takiej posta­wie prof. Cza­pliń­ski prze­ciw­sta­wia posta­wę kolek­tyw­ną, któ­ra zda­je się mówić: „Co to w ogó­le za pomysł kon­tem­plo­wać lite­ra­tu­rę. Nie. Daj mi coś do zro­bie­nia z tą lite­ra­tu­rą”. Kolek­tyw mówi lite­ra­tu­rze prze­ży­wa­nej w osob­no­ści: nie.

Kolek­ty­wy

Prof. Cza­pliń­ski jako przy­kład posta­wy kolek­tyw­nej przy­wo­łał uczest­ni­ków Pyr­ko­nu. „Zjeż­dża­ją się całe rodzi­ny. Dwu‑, cza­sem już nawet trzy­po­ko­le­nio­we. Prze­bra­ni za wszyst­ko, co tyl­ko kul­tu­ra wymy­śli­ła: wiedź­mi­ny, Gwiezd­ne Woj­ny, Har­ry Pot­ter. Wspa­nia­łe jest to, że się w ogó­le nie przej­mu­ją, wsia­da­ją do tram­wa­jów, idą uli­ca­mi mia­sta – idą się bawić, idą grać, odgry­wać sce­ny z ksią­żek, spo­tkać się z taki­mi samy­mi ludź­mi, ludź­mi, któ­rzy mają te same pasje” – mówił w cza­sie roz­mo­wy z dr hab. Kozic­ką.

To jed­nak nie jedy­ne prze­ja­wy wspól­no­to­we­go prze­ży­wa­nia lite­ra­tu­ry. Spójrz­my na Wat­t­pa­da, któ­ry jest jed­nym z naj­bar­dziej wyra­zi­stych przy­kła­dów współ­cze­sne­go czy­ta­nia kolek­tyw­ne­go. To plat­for­ma, na któ­rej użyt­kow­ni­cy publi­ku­ją przede wszyst­kim opo­wia­da­nia i powie­ści (spo­ro tu fan­fi­ków), a jed­no­cze­śnie uczest­ni­czą w nie­ustan­nym obie­gu reak­cji, ocen i komen­ta­rzy. Wat­t­pad róż­ni się od innych por­ta­li lite­rac­kich nie samą moż­li­wo­ścią publi­ko­wa­nia tek­stów – ta ist­nia­ła w sie­ci od daw­na – lecz spo­so­bem, w jaki lek­tu­ra zosta­ła tu zapro­jek­to­wa­na jako doświad­cze­nie wspól­ne.

Czy­ta­nie na Wat­t­pa­dzie nie koń­czy się na prze­czy­ta­niu tek­stu. Każ­da histo­ria (opu­bli­ko­wa­na tam powieść, opo­wia­da­nie czy ich zbiór) obu­do­wa­na jest licz­ny­mi opcja­mi, z któ­rych może sko­rzy­stać czy­tel­nik lub czy­tel­nicz­ka Mamy tu dobrze zna­ne licz­ni­ki wyświe­tleń ksią­żek( np. „MAFIA BOSS ma 878 tys. wyświe­tleń”), moż­li­wość wysta­wie­nia oce­ny tek­sto­wi poprzez odda­nie na nie­go gło­su („MAFIA BOSS” zdo­był 21 tys. gło­sów), opcję udo­stęp­nie­nia. Już ten zestaw narzę­dzi spra­wia, że lek­tu­ra prze­sta­je być tyl­ko pry­wat­nym aktem – sta­je się wyda­rze­niem spo­łecz­nym, roz­gry­wa­ją­cym się na oczach innych.

Ale to nie koniec. Naj­waż­niej­szy wyda­je mi się roz­bu­do­wa­ny mecha­nizm moż­li­wość komen­to­wa­nia czy­ta­nych tre­ści – nie tyle utwo­rów, ale poszcze­gól­nych aka­pi­tów. Czy­tel­nik czy­ta więc tekst i może go na bie­żą­co komen­to­wać lub/i czy­tać komen­ta­rze innych użyt­kow­ni­ków. Czę­sto są to reak­cje wyra­ża­ne bar­dzo bez­po­śred­nio: zachwy­ty („Wow! no brak słów!”), roz­cza­ro­wa­nia (o boha­ter­ce: „Ja pier­do­le ona jest zje­ba­na.”), fru­stra­cje („ta zmar­twych­wsta­li kur­wa mhm na pew­no”), a tak­że zupeł­nie luź­ne uwa­gi nie zawsze zwią­za­ne z tek­stem książ­ki, a doty­czą­ce np. oso­bi­ste­go doświad­cze­nia poszcze­gól­nych komen­tu­ją­cych („We wto­rek byłam na pogrze­bie… bli­skiej mi oso­by”). W lek­tu­rę na Wat­t­pa­dzie wpi­sa­ny jest więc dia­log mię­dzy komen­tu­ją­cy­mi, co spra­wia, że sens fabu­ły rodzi się gdzieś na sty­ku tek­stu i zbio­ro­wej reak­cji, gdzie nar­ra­cja spla­ta się z bio­gra­fia­mi odbior­ców.

Komen­ta­rze czę­sto prze­ra­dza­ją się w roz­mo­wy o rela­cjach, trau­mach, samot­no­ści czy codzien­nych pro­ble­mach. Tekst lite­rac­ki dzia­ła wów­czas jak zapal­nik: ini­cju­je dzia­ła­nie kolek­ty­wu. Sens prze­sta­je być zamknię­ty w dzie­le – roz­le­wa się na to, co dzie­je się mię­dzy czy­tel­ni­ka­mi.

W tym sen­sie Wat­t­pad nie jest jedy­nie plat­for­mą do publi­ka­cji swo­jej twór­czo­ści, ale labo­ra­to­rium nowe­go mode­lu czy­ta­nia. Lek­tu­ra nie pole­ga tu na kon­tem­pla­cji skoń­czo­ne­go tek­stu, ale na uczest­nic­twie w pro­ce­sie wspól­ne­go czy­ta­nia i komen­to­wa­nia, któ­ry trwa, zmie­nia się i nego­cju­je na bie­żą­co.

Mara­ton

Inną for­mą kolek­tyw­ne­go czy­ta­nia, któ­ra zyska­ła popu­lar­ność w ostat­nich latach, są mara­to­ny czy­tel­ni­cze głów­nie na YouTu­be, któ­re bywa­ją trans­mi­to­wa­ne na żywo lub rela­cjo­no­wa­ne w for­mie dłu­gich fil­mów. Choć na pierw­szy rzut oka mara­to­ny wyda­ją się powro­tem do naj­bar­dziej tra­dy­cyj­ne­go mode­lu lek­tu­ry – dłu­gie­go, sku­pio­ne­go obco­wa­nia z książ­ką – w rze­czy­wi­sto­ści wpro­wa­dza­ją istot­ne prze­su­nię­cie w samym rozu­mie­niu czy­ta­nia. Lek­tu­ra zosta­je tu bowiem wyję­ta z pry­wat­nej sfe­ry i wysta­wio­na na widok publicz­ny. A publicz­ność może być duża – np. film CZYTAMY PRZEZ 24 GODZINY 24H ALFABETYCZNY MARATON CZYTELNICZY ✨ na jed­nym z naj­po­pu­lar­niej­szych pol­skich książ­ko­wych kana­łów youtu­bo­wych „Zaksiąż­ko­wa­ne” obej­rza­no do tej pory 225 tys. razy.

Mara­ton czy­tel­ni­czy nie pole­ga wyłącz­nie na czy­ta­niu. Jest wyda­rze­niem roz­pi­sa­nym w cza­sie, z jasno okre­ślo­nym ryt­mem, zasa­da­mi i wspól­no­tą uczest­ni­ków. Czy­tel­ni­cy i czy­tel­nicz­ki uma­wia­ją się na wspól­ny począ­tek, dzie­lą lek­tu­rę na eta­py, rapor­tu­ją postę­py, reagu­ją na zmę­cze­nie i fru­stra­cję, cele­bru­ją prze­kro­cze­nie kolej­nych gra­nic wytrzy­ma­ło­ści. Książ­ka sta­je się tu osią, wokół któ­rej orga­ni­zu­je się doświad­cze­nie zbio­ro­we – podob­ne raczej do wyzwa­nia lub rytu­ału niż do kla­sycz­nej lek­tu­ry.

Istot­ne jest to, że czy­ta­nie odby­wa się w obec­no­ści innych, nawet jeśli ta obec­ność ma cha­rak­ter zapo­śred­ni­czo­ny. Kame­ra reje­stru­je nie tyl­ko książ­kę, lecz tak­że cia­ło czy­ta­ją­ce­go: jego sku­pie­nie, znu­że­nie, prze­rwy, emo­cjo­nal­ne reak­cje. To, co dotąd pozo­sta­wa­ło nie­wi­dzial­ne – czas poświę­co­ny na lek­tu­rę, wysi­łek kon­cen­tra­cji, fizycz­ny aspekt czy­ta­nia – zosta­je ujaw­nio­ne i udo­stęp­nio­ne. W tym sen­sie mara­to­ny czy­tel­ni­cze czy­nią z czy­ta­nia prak­ty­kę per­for­ma­tyw­ną.

Show i life­sty­le z Insta­gra­ma

Obec­ność innych, nawet jeśli zapo­śred­ni­czo­na za spra­wą ekra­nu tele­fo­nu lub kom­pu­te­ra, jest dziś nie­od­łącz­nym ele­men­tem czy­ta­nia wie­lu, jeśli nie więk­szo­ści czy­tel­ni­ków i czy­tel­ni­czek w Pol­sce i na świe­cie. Czy­ta­my, poka­zu­je­my to, co czy­ta­my (jak­że popu­lar­ny jest hasz­tag #teraz­czy­tam), zapo­wia­da­my to, co będzie­my czy­tać, pod­su­mo­wu­je­my nasze doko­na­nia czy­tel­ni­cze – nawet jeśli nie jeste­śmy lub nie chce­my być influ­en­ce­ra­mi od ksią­żek. Czy­ta­nie to dziś pokaz – show w mniej­szej lub więk­szej ska­li, cza­sem dla przy­ja­ciół i rodzi­ny, cza­sem dla ogrom­nych rze­szy obcych ludzi. Ten wymiar czy­ta­nia bywa łatwo zby­wa­ny jako powierz­chow­ny, nar­cy­stycz­ny albo pod­po­rząd­ko­wa­ny logi­ce mediów spo­łecz­no­ścio­wych. Owszem, bywa i tak. Jed­no­cze­śnie war­to zauwa­żyć, że nie cho­dzi tu wyłącz­nie o auto­pre­zen­ta­cję.

Poka­zy­wa­nie czy­ta­nia jest rów­nież for­mą afir­ma­cji samej prak­ty­ki lek­tu­ry – sygna­łem wysy­ła­nym do innych, że czy­ta­nie wciąż jest czyn­no­ścią war­tą cza­su, uwa­gi i wysił­ku. Nawet jeśli odby­wa się w este­ty­ce insta­gra­mo­we­go lifestyle’u, nie prze­sta­je być gestem kul­tu­ro­wym.

W tym sen­sie czy­ta­nie jako „show” nie musi ozna­czać jego bana­li­za­cji. Prze­ciw­nie – przy­po­mi­na, że lek­tu­ra zawsze była osa­dzo­na w rela­cjach spo­łecz­nych, że peł­ni­ła funk­cję iden­ty­fi­ka­cyj­ną i wspól­no­to­wą. Zmie­ni­ła się nie sama potrze­ba bycia widzia­nym jako czy­tel­nik, lecz ska­la i medium tej widzial­no­ści. To, co daw­niej reali­zo­wa­ło się w wąskim krę­gu – w szko­le, w domu, w biblio­te­ce – dziś roz­gry­wa się w prze­strze­ni publicz­nej sie­ci. Czy­ta­nie jest dekla­ra­cją przy­na­leż­no­ści, spo­so­bem porząd­ko­wa­nia codzien­no­ści, for­mą uczest­nic­twa w obie­gu sym­bo­licz­nym. Lifestyle’owy cha­rak­ter współ­cze­sne­go czy­ta­nia nie zno­si jego sen­su – prze­su­wa go z wnę­trza książ­ki ku rela­cjom, któ­re wokół niej powsta­ją.

W sidłach algo­ryt­mu

Nie moż­na jed­nak zauwa­żyć, że we współ­cze­snym świe­cie for­my kolek­tyw­ne­go czy­ta­nia są w dużej mie­rze sty­mu­lo­wa­ne i ste­ro­wa­ne przez rynek – duże fir­my i wiel­kie kor­po­ra­cje. „Show”, jakim sta­ło się czy­ta­nie, wykre­owa­ły przede wszyst­kim plat­for­my spo­łecz­no­ścio­we, któ­rym dar­mo­wy kon­tent wrzu­ca­ny przez użyt­kow­ni­ków jest potrzeb­ny, żeby zara­biać. Świet­nie, że poprzez poka­zy­wa­nie swo­je­go czy­ta­nia, dzie­le­nie się nim na róż­ne spo­so­by, budu­je­my wspól­no­ty, ale musi­my pamię­tać, że w ten spo­sób budu­je­my rów­nież kapi­tał inter­ne­to­wych gigan­tów.

Ponad­to od daw­na to, co widzi­my w mediach spo­łecz­no­ścio­wych, nie jest tym, co chcie­li­by­śmy widzieć – algo­ryt­my poka­zu­ją nam tre­ści, któ­re dłu­go utrzy­mu­ją uwa­gę i budu­ją zaan­ga­żo­wa­nie, dla­te­go nawet jeśli otrzy­mu­je­my od nich kon­tent książ­ko­wy, czę­ściej będą to tre­ści o sil­nym ładun­ku emo­cjo­nal­nym, kon­tro­wer­syj­nym, pola­ry­zu­ją­cym, a nie wywa­żo­nym i mery­to­rycz­nym. Takich też tre­ści wyma­ga się od twór­ców (rów­nież tych książ­ko­wo-lite­rac­kich). Nie­ste­ty, dziś zarów­no jako twór­cy tre­ści w social mediach, jak i ich odbior­cy nie może­my myśleć o sobie jak o suwe­ren­nych pod­mio­tach – naszy­mi zra­cho­wa­nia­mi ste­ru­je algo­rytm. Stąd m.in. odczu­wa­na przez twór­ców pre­sji widzial­no­ści i zmę­cze­nie odbior­ców per­for­ma­tyw­ny­mi for­ma­mi prze­ka­zu, a tak­że ogól­na poczu­cie emo­cjo­nal­nej eks­plo­ata­cji.

„[T]echnologia jest jak pra­wo: wyzna­cza gra­ni­ce pola gry” – napi­sał w swo­im ese­ju Ilu­zja lite­ra­tu­ry – obie­gi, gra­ni­ce i eko­no­mie uwa­gi Grze­gorz Jędrek. Tech­no­lo­gia, a więc i algo­rytm oraz, sze­rzej, struk­tu­ry poszcze­gól­nych plat­form, mimo że dają poczu­cie nie­ogra­ni­czo­nej wręcz swo­bo­dy, są tak­że pew­ne­go rodza­ju ogra­ni­cze­niem – zawę­że­niem, któ­re budu­je ilu­zję wol­no­ści.

Mone­ty­za­cja wspól­no­ty

Rynek – a kon­kret­nie tra­dy­cyj­ny rynek wydaw­ni­czy – się­ga też po tek­sty publi­ko­wa­ne pier­wot­nie na Wat­t­pa­dzie i wpro­wa­dza je do obie­gu papie­ro­we­go. Pro­ces ten bywa przed­sta­wia­ny jako dowód demo­kra­ty­za­cji lite­ra­tu­ry: oto oddol­na twór­czość tra­fia do księ­garń, a auto­rzy i autor­ki zysku­ją szan­sę debiu­tu poza tra­dy­cyj­ny­mi insty­tu­cja­mi. W rze­czy­wi­sto­ści mecha­nizm ten odsła­nia raczej zmia­nę kry­te­riów selek­cji niż ich znie­sie­nie.

Dla wydaw­ców Wat­t­pad jest źró­dłem danych. Licz­ba odsłon, komen­ta­rzy, reak­cji i obser­wu­ją­cych dzia­ła jak wstęp­na wery­fi­ka­cja ryn­ko­wa: książ­ka zosta­ła już „prze­te­sto­wa­na” na zbio­ro­wym odbior­cy, a jej poten­cjal­na sprze­daż da się wstęp­nie osza­co­wać. Ryzy­ko zosta­je zmi­ni­ma­li­zo­wa­ne, ponie­waż decy­zja o publi­ka­cji zapa­da nie na pod­sta­wie oce­ny lite­rac­kiej, lecz na pod­sta­wie mie­rzal­nej popu­lar­no­ści.

Cho­dzi więc o mone­ty­za­cję ist­nie­ją­cej wspól­no­ty czy­tel­ni­czej. Papie­ro­wa książ­ka sta­je się prze­dłu­że­niem wcze­śniej­sze­go suk­ce­su, jego mate­rial­nym potwier­dze­niem i kolej­nym eta­pem obie­gu. To nie tekst zdo­by­wa czy­tel­ni­ków – to czy­tel­ni­cy zosta­ją zamie­nie­ni w rynek zby­tu dla tek­stu, któ­ry już wcze­śniej krą­żył w sie­ci.

Wydaw­ca nie jest w tym przy­pad­ku arbi­trem sma­ku, a ope­ra­to­rem prze­pły­wu: prze­no­si tekst z jed­ne­go obie­gu do dru­gie­go, z sie­ci do papie­ru, z rela­cji do pro­duk­tu.

Para­doks pole­ga na tym, że choć decy­zja wydaw­ni­cza jest moty­wo­wa­na zyskiem, to sam zysk nie był­by moż­li­wy bez wcze­śniej­sze­go, inten­syw­ne­go zaan­ga­żo­wa­nia czy­tel­ni­ków – książ­ka sprze­da­je się dla­te­go, że wcze­śniej była wspól­nie prze­ży­wa­na.

Spóź­nie­ni

Na prze­su­wa­nie się środ­ka cięż­ko­ści – z mode­lu indy­wi­du­ali­stycz­ne­go ku kolek­tyw­ne­mu – naj­szyb­ciej odpo­wie­dział rynek. Wydaw­cy już kil­ka lat temu ruszy­li po twór­ców i twór­czy­nie publi­ku­ją­ce na Wat­t­pa­dzie, by wyda­wać ich książ­ki w for­mie papie­ro­wej. Na tar­gach książ­ki to wła­śnie do auto­rów zna­nych z Wat­t­pa­da usta­wia­ją się naj­dłuż­sze kolej­ki. Zresz­tą tar­gi książ­ki to wyda­rze­nia od lat korzy­sta­ją­ce z potrze­by kolek­tyw­ne­go prze­ży­wa­nia lite­ra­tu­ry, na któ­rych nie tyl­ko docho­dzi do spo­tkań w realu zna­jo­mych z wir­tu­alu, ale gdzie uczest­ni­cy otrzy­mu­ją sze­ro­ką ofer­tę kolek­tyw­nych lite­rac­kich prze­żyć w cza­sie spo­tkań autor­skich, warsz­ta­tów, zabaw oko­ło­li­te­rac­kich itd.

Jak z odpo­wie­dzią radzą sobie insty­tu­cje zwią­za­ne z lite­ra­tu­rą, w tym biblio­te­ki? W corocz­nych bada­niach czy­tel­nic­twa Biblio­te­ki Naro­do­wej od lat widać, że w obie­gu czy­tel­ni­czym klu­czo­wi są naj­bliż­si. Wśród naj­po­pu­lar­niej­szych „źró­deł infor­ma­cji o czy­ta­nych książ­kach” nie­zmien­nie od lat znaj­du­ją się zna­jo­mi (oko­ło 40 proc. w zależ­no­ści od gru­py wie­ko­wej) i rodzi­na (oko­ło 30 proc.). „Spo­łecz­na wymia­na infor­ma­cji, reko­men­da­cji i opi­nii o książ­kach jest naj­waż­niej­szym impul­sem do pod­ję­cia lek­tu­ry” – czy­ta­my w rapor­cie BN doty­czą­cym roku 2024. I dalej: „Są̨ to wszyst­kie inte­rak­cje face-to-face oraz poprzez media spo­łecz­no­ścio­we z oso­ba­mi zain­te­re­so­wa­ny­mi czy­ta­niem ksią­żek”. Dla porów­na­nia, z infor­ma­cji na stro­nach inter­ne­to­wych wydaw­nictw, auto­ra, reklam, pra­sy onli­ne korzy­sta mniej niż 20 proc. respon­den­tów, z pole­ceń księ­ga­rzy nato­miast led­wie 4–8 proc.

Zatem wie­dza na temat tren­dów i trwa­łych zmian ist­nie­je. Wie­le biblio­tek w Pol­sce sta­ra się nadą­żyć za czy­tel­ni­ka­mi i czy­tel­nicz­ka­mi. Sam pro­wa­dzę szko­le­nia i warsz­ta­ty dla pra­cow­ni­ków i pra­cow­ni­czek biblio­tek, w cza­sie któ­rych oma­wiam wspo­mnia­ne bada­nia oraz inne zmia­ny w prak­ty­kach czy­tel­ni­czych zaob­ser­wo­wa­ne prze­ze mnie, a potem wspól­nie sta­ra­my się przy­go­to­wać ofer­tę biblio­tecz­ną tak, aby odpo­wia­da­ła poja­wia­ją­cym się potrze­bom. Widzę więc, że wie­le biblio­tek jest chęt­nych do dzia­ła­nia. Jed­nak ska­la tych dzia­łań ma zawsze cha­rak­ter lokal­ny, uwzględ­nia­ją­cy miej­sco­wą spe­cy­fi­kę i pro­fil biblio­te­ki, a przede wszyst­kim owe dzia­ła­nia są ogra­ni­czo­ne zwy­kle nie­du­ży­mi moż­li­wo­ścia­mi finan­so­wy­mi. Suk­ces jakich­kol­wiek inno­wa­cyj­nych przed­się­wzięć uza­leż­nio­ny jest przede wszyst­kim od zaan­ga­żo­wa­nia samych pra­cow­ni­ków i uzy­ska­nia dota­cji. Dużo w tym nie­pew­no­ści. A pla­no­wa­nie dłu­go­let­nich ini­cja­tyw jest z tego powo­du utrud­nio­ne, jeśli nie nie­moż­li­we. Choć trze­ba przy­znać, że dys­ku­syj­ne klu­by czy­tel­ni­cze w wie­lu miej­scach dzia­ła­ją nie­źle lub bar­dzo dobrze, two­rząc trwa­łe rela­cje mię­dzy ich uczest­ni­ka­mi oraz biblio­te­ka.

Jak już wspo­mnia­łem, na zmia­ny naj­szyb­ciej odpo­wia­da rynek, insty­tu­cje, nawet jeśli zauwa­ża­ją wyzwa­nia (np. dzię­ki bada­niom BN), potrze­bu­ją cza­su, by wdro­żyć roz­wią­za­nia. Znów odwo­łam się do doświad­cze­nia współ­pra­cy z biblio­te­ka­mi. Jeśli jakaś biblio­te­ka chce mnie zapro­sić na warsz­ta­ty, żeby­śmy wspól­nie wypra­co­wa­li nową ofer­tę dla naj­młod­szych czy­tel­ni­ków i czy­tel­ni­czek, bar­dzo czę­sto musi zwró­cić się do mini­ster­stwa po pie­nią­dze w ramach jakie­goś pro­jek­tu. Bar­dzo czę­sto jest więc tak, że zapro­sze­nie do biblio­te­ki poja­wia się na mojej skrzyn­ce mailo­wej w mar­cu, a samo szko­le­nie odby­wa się rok póź­niej. Dopie­ro po szko­le­niu – po kil­ku tygo­dniach lub mie­sią­cach – biblio­te­ka ma szan­se fak­tycz­nie wdro­żyć, to co wspól­nie wypra­co­wa­li­śmy.

 Ina­czej

Czy for­my uczest­nic­twa w lite­ra­tu­rze, któ­re opi­sa­łem powy­żej, osła­bia­ją ją czy wzmac­nia­ją? A może nie powin­ni­śmy zada­wać pyta­nia w ten spo­sób.

„Jest to inny spo­sób uczest­nic­twa w lite­ra­tu­rze” – powie­dział prof. Cza­pliń­ski pod­su­mo­wu­jąc wątek Pyr­ko­nu w przy­to­czo­nej powy­żej roz­mo­wie.

A więc „inny” – po pro­stu inny. Taki, któ­ry nie tyl­ko pozwa­la zin­ter­pre­to­wać świat, ale też wytwo­rzyć rela­cje i wspól­no­ty. Taki, w któ­rym lite­ra­tu­ra nie jest celem samym w sobie, a czymś w rodza­ju pre­tek­stu do bycia i/lub robie­nia cze­goś razem. Wat­t­pa­do­wa afek­tyw­ność czy pyr­ko­no­wa per­for­ma­tyw­ność jest raczej ozna­ką uwol­nie­nia pier­wot­nej wspól­no­to­wej ener­gii, jaką lite­ra­tu­ra, zda­je mi się, powin­na gene­ro­wać. Moja bab­cia w osiem­dzie­sią­tym szó­stym roku życia nie pamię­ta już, jakie książ­ki czy­ta­ła na głos dzie­ciom pani Wol­ska – pamię­ta za to intym­ną atmos­fe­rę bli­sko­ści, przy­na­leż­no­ści, a przede wszyst­kim radość (któ­ra już nie pamię­ta z cze­go tak napraw­dę wyni­ka­ła) – radość, do któ­rej dziś tęsk­ni.

Radość jest moc­nym argu­men­tem za. War­to jed­nak pamię­tać, że zwrot w stro­nę kolek­tyw­no­ści – któ­ry w grun­cie rze­czy jest powro­tem do rela­cyj­ne­go sen­su lek­tu­ry – nie ozna­cza powro­tu na sta­re śmie­ci. Funk­cjo­nu­je­my w zupeł­nie innym świe­cie niż mała Kry­sia z pod­za­moj­skiej wsi: zła­pa­ni w inter­ne­to­wą sieć, przy­kle­je­ni do ekra­nów.

Nasze doświad­cza­nie lite­ra­tu­ry, bez wąt­pie­nia rado­sne i inten­syw­ne, jest dziś tak­że polem kon­tro­li i cza­sem wyzy­sku sil­niej­szych gra­czy, któ­rym na lite­ra­tu­rze wca­le nie musi zale­żeć. Dla­te­go pierw­szym kro­kiem nie jest odrzu­ce­nie kolek­tyw­no­ści, lecz uważ­ność: na to, kto usta­la warun­ki tego doświad­cze­nia i gdzie sta­wia nam gra­ni­ce. Od tej świa­do­mo­ści zale­ży to, jakie cele wyty­czy­my sobie – i lite­ra­tu­rze – na przy­szłość.