Republika Bylinek

Dzie­ciń­stwo wyda­rza się w bli­ży, cho­ciaż wyobraź­nia dziec­ka może wędro­wać, gdzie zechce. Z roku na rok, po „wyj­ściu” na świat, tery­to­rium dzie­cię­cych eks­plo­ra­cji posze­rza się i rośnie ska­la obco­wa­nia z mate­rią. Tuż za domem, w tra­wie, dzie­ją się cuda, po dru­giej stro­nie dro­gi rosną w lesie, a drob­ne wyj­ścia w przy­do­mo­wą otu­li­nę mogą się jawić sied­mio­let­niej osób­ce jako praw­dzi­we wypra­wy, pod­czas któ­rych moż­na się bawić w podró­że za morze albo na księ­życ.

Gdy byłem chłop­cem, obser­wo­wa­łem mrów­ki, na kwiet­nej łące przy­glą­da­łem się moty­lom, w sadzaw­ce żabom, a kopiec kre­ta był dziw­ny jak wul­kan. Majo­we chra­bąsz­cze buszo­wa­ły w kwia­tach gło­gu prze­py­cha­jąc się z psz­czo­ła­mi i trzmie­la­mi. Te roz­ist­nie­nia prze­ra­dza­ły się w baśnie, któ­re mat­ka czy­ta­ła mi przed snem, dopó­ki nie zaczą­łem czy­tać ich sam, prze­ję­ty do gra­nic fan­ta­zji. Może dla­te­go Cali­necz­ka Ander­se­na, z jej drob­nym świa­tem wiel­kich nie­bez­pie­czeństw, zna­la­zły dla sie­bie dogod­ny zaka­ma­rek w mojej pamię­ci w posta­ci obra­zów i frag­men­tów baśnio­wej opo­wie­ści. Cali­necz­kę „pozna­łem” w wyda­niu Kra­jo­wej Agen­cji Wydaw­ni­czej z roku 1980, w tłu­ma­cze­niu Ste­fa­ni Bey­lin, z genial­ny­mi ilu­stra­cja­mi Elż­bie­ty Gau­da­siń­skiej.

Calincz­ka nie­wąt­pli­wa inspi­ra­cja dla Byli­nek Alek­san­dry Weksej. Baśń Ander­se­na zaczy­na się tak:

Pew­na dobra kobie­ta bardzo pra­gnę­ła mieć maleń­kie dziec­ko, ale nie wie­dzia­ła, skąd by je wziąć. Poszła więc do cza­row­ni­cy i rze­kła:
– Tak bym chcia­ła mieć malut­kie dziec­ko. Powiedz mi, co tu robić, żebym je mia­ła?
– O! To nie­trud­no – odpo­wie­dzia­ła cza­row­ni­ca – mogę ci dosko­na­le pora­dzić. Masz tu ziarn­ko jęcz­mie­nia – ale to nie jest takie zwy­czaj­ne ziarn­ko, któ­re sie­ją w polu albo sypią kurom na pokarm; zasadź je sta­ran­nie w donicz­ce do kwia­tów, a zoba­czysz, co z tego będzie.
– Dzię­ku­ję – rze­kła poczci­wa kobie­ta i zapła­ci­ła jędzy dzie­sięć gro­szy, bo tyle to ziarn­ko kosz­to­wa­ło. Po powro­cie do domu zasa­dzi­ła je sta­ran­nie w donicz­ce od kwia­tów i zaraz poka­za­ła się mała roślin­ka, okry­ła się pięk­ny­mi list­ka­mi, a w środ­ku wyrósł jakiś kwiat zło­to­pur­pu­ro­wy, podob­ny do tuli­pa­na, tyl­ko zamknię­ty jak pączek.
– Cóż to za prze­ślicz­ny kwiat! – rze­kła kobie­ta i tak była zachwy­co­na, że cało­wa­ła zło­te i czer­wo­ne płat­ki.
W tej samej chwi­li jed­nak kwiat z wiel­kim łosko­tem otwo­rzył się i w środ­ku, na zie­lo­nym dnie kie­li­cha, gdzie zwy­kle mie­ści się słu­pek kwia­to­wy, sta­ła sobie prze­ślicz­na mała dziew­czyn­ka. Nazwa­li ją Cali­necz­ką, gdyż była maluch­na jak mło­da psz­czół­ka, tyl­ko dale­ko zgrab­niej­sza.

Bylin­ki Alek­san­dry Weksej rodzą się podob­nie. Wyda­ją je na świat roślin­ne toboł­ki, przy­po­mi­na­ją­ce pąki kwia­to­we. Podob­nie, jak led­wie wze­szłe rośli­ny, nowo­na­ro­dzo­ne istot­ki są zie­lo­ne i pora­sta je meszek, któ­ry z cza­sem scho­dzi niczym skó­ra z węża. Owe naro­dzi­ny nazy­wa­ne są wybu­dza­niem. Bylin­ki wydzie­la­ją sil­ny zapach, dzię­ki cze­mu, jako już doj­rza­łe, mogą odna­leźć swo­je rodzą­ce się sio­stry:

Sza­rot­ka pode­szła, skro­biąc się pod szy­ją, i spoj­rza­ła na tobo­łek. Przy­po­mi­nał pąk kwia­tu, jesz­cze moc­no zwi­nię­ty w sobie, otu­lo­ny bia­ła­wy­mi błon­ka­mi o licz­nych, jak­by spra­so­wa­nych zagnie­ce­niach. Wierz­bów­ka gła­dzi­ła go czu­le. Gdy zorien­to­wa­ła się, że Sza­rot­ka stoi obok, pod­nio­sła wzrok.

– Two­ja sio­stra – oznaj­mi­ła z uśmie­chem.

W tej mini­po­wie­ści dla dzie­ci bylin­ki sta­no­wią człe­ko­po­dob­ne isto­ty, któ­re rodzą się w kró­le­stwie roślin i czu­wa­ją nad oko­licz­nym mikro­świa­tem. Potra­fią też wzbić się w prze­stwo­rza, korzy­sta­jąc z pta­sich wierz­chow­ców – jaskó­łek – czy pie­lę­gno­wać bio­top z pomo­cą owa­dów. Sta­no­wią zatem pośred­nie ogni­wo mię­dzy rośli­na­mi i zwie­rzę­ta­mi, rodzaj istot obda­rzo­nych inte­li­gen­cją i emo­cja­mi, wio­dą­cych żywot lili­pu­tów, skrza­tów albo leśnych bez­skrzy­dłych wró­żek. Gdy rodzi się srebr­no­wło­sa Sza­rot­ka, postać wio­dą­ca w nar­ra­cji o kra­inie byli­nek, szyb­ko odnaj­du­je ją mie­dzia­no­wło­sa Wierz­bów­ka podró­żu­ją­ca na jaskół­ce. Inspi­ra­cją dla tego rodza­ju „lot­nej” moż­li­wo­ści jest oczy­wi­ście baśń o Cali­necz­ce.

Kim są bylin­ki? Ich nazwa pocho­dzi od bylin, któ­re wraz z krze­win­ka­mi, krze­wa­mi i drze­wa­mi nale­żą do roślin wie­lo­let­nich, zwy­kle żyją­cych dłu­żej niż dwa lata. Ich nad­ziem­ne czę­ści są nie­zdrew­nia­łe, wie­lo­krot­nie kwit­ną wyda­jąc nasio­na, bądź zarod­ni­ki, dla­te­go też wytrzy­mu­ją trud­ne gór­skie warun­ki i dobrze radzą sobie w tun­drze. Baj­ko­we bylin­ki są rein­kar­na­cja­mi po okre­sach hiber­na­cji. Sza­rot­ki, jak wszyst­kie bylin­ki, rodzą się z toboł­ków w tym samym miej­scu, ale nie pamię­ta­ją swo­ich poprzed­nich wcie­leń.

Miej­scem byto­wa­nia byli­nek jest sie­dli­sko, gdzie w sta­rym zwa­lo­nym buku znaj­du­je się buko­te­ka, zawie­ra­ją­ca na zwit­kach całą wie­dzę, mądrość i pamięć spo­łecz­no­ści. Tutaj Sza­rot­ka usły­sza­ła o swo­je poprzed­nicz­ce:

– Napraw­dę? – spy­ta­ła zdu­mio­na do gra­nic swo­je­go zie­lo­ne­go ist­nie­nia. – Poprzed­nia Sza­rot­ka była spi­sy­wacz­ką?

Przy­miot­no ponow­nie przy­tak­nę­ło ze spo­koj­ną powa­gą.

– Wła­sno­ręcz­nie prze­pi­sa­ła wszyst­kie prze­cho­wy­wa­ne tutaj zwit­ki. – Spoj­rza­ło w głąb mrocz­nie­ją­ce­go tune­lu, w któ­rym świe­tlik zapa­lił dla nich wysep­kę cie­płe­go bla­sku. – To było jej ulu­bio­ne odga­łę­zie­nie. Znaj­du­ją się tu nie­gdy­siej­sze pie­śni, któ­rych melo­die z cza­sem zagi­nę­ły. Jedy­nie z opo­wie­ści wie­my, że daw­niej je śpie­wa­no. Cho­ciaż Sza­rot­ka twier­dzi­ła, że dźwię­ki wciąż gdzieś pły­ną i tyl­ko my nie potra­fi­my ich usły­szeć. Dla­te­go przez całe swo­je życie prze­pi­sy­wa­ła te pie­śni, a to, cze­go zdo­ła­ła się o nich dowie­dzieć, zawar­ła we wła­snej opo­wie­ści, któ­rą trzy­masz przed sobą. – Sza­rot­ka spoj­rza­ła z drże­niem na brzo­zo­wy zwi­tek. Wszyst­kie nie­uchwyt­ne uczu­cia skłę­bi­ły się w niej i naprę­ży­ły. – Jesteś do niej nie­sa­mo­wi­cie podob­na – doda­ło Przy­miot­no po chwi­li mil­cze­nia. – A zara­zem zaska­ku­ją­co inna.

– Jak to się w ogó­le dzie­je? – spy­ta­ła Sza­rot­ka, zagu­bio­na w gąsz­czu wła­snych myśli. – Jak to jest, że naj­pierw była ona, a teraz ja? Że jed­ne rze­czy w sobie odnaj­du­ję, a innych muszę się uczyć? Że poja­wia­ją się w mojej gło­wie obra­zy, któ­rych nie widzia­łam ja, tyl­ko pew­nie ona, ale zna­ków, któ­re ona zapi­sa­ła, nie pamię­tam i nie potra­fię odczy­tać?

Przy­miot­no poki­wa­ło ze zro­zu­mie­niem.

– Wszyst­kie zada­je­my sobie takie pyta­nia. Od samych począt­ków nasze­go ist­nie­nia, od cza­sów legen­dar­nej Cali­necz­ki. Jed­nak wie­lu odpo­wie­dzi wciąż nie zna­my i pew­nie nigdy nie pozna­my. Mamy tyl­ko mnó­stwo teo­rii, całe osob­ne odga­łę­zie­nie buko­te­ki z opo­wie­ścia­mi o natu­rze byli­nek.

Ich poko­le­nia nastę­pu­ją po sobie wciąż z tym samym zróż­ni­co­wa­niem ról, zapew­nia­jąc spo­łecz­no­ści cią­głość ist­nie­nia. Wierz­bów­ka odnaj­du­je rodzą­ce się bylin­ki, Przy­tu­lia opie­ku­je się nimi, gdy dotrą do sie­dli­ska. Nebie­list­ka jest szwacz­ką, z pomo­cą pają­ków szy­je ubra­nia dla nowi­cju­szek. Psz­czo­lin­ki zapy­la­ją kwia­ty. Fir­let­ka uczy latać na pta­kach, a Przy­miot­no spra­wu­je opie­kę nad Buko­te­ką. Pośród nich Lilij­ka i Sza­rot­ka to wła­śnie nowi­cjusz­ki, któ­re przy­by­ły, by kon­ty­nu­ować misję swo­ich poprzed­ni­czek.

Weksej wpro­wa­dza nas w tę spo­łecz­ność, kon­stru­uje jej bio­top, aż do momen­tu kata­stro­fy, któ­ra ozna­cza reset lokal­ne­go eko­sys­te­mu. Naszą prze­wod­nicz­ką po tym mikro­świe­cie jest Sza­rot­ka, istot­ka dość scep­tycz­na, wciąż pod­da­ją­ca pod wąt­pli­wość obo­wią­zu­ją­ce regu­ły. I ten dystans oka­zu­je się w pewien spo­sób zba­wien­ny, bowiem zawsze ofe­ru­je inną per­spek­ty­wę. A prze­cież ratu­nek czę­sto nad­cho­dzi z nie­oczy­wi­stej per­spek­ty­wy.

Jed­no jest pew­ne, po kata­stro­fie, burzy, któ­ra nisz­czy sie­dli­sko wraz z buko­te­ką, repu­bli­ka stwo­rzo­na przez zie­lo­ne istot­ki znaj­du­je pro­ste uza­sad­nie­nie dla swo­je­go ist­nie­nia i widzi w tym powód, by odbu­do­wać miej­sce wspól­no­ty. Wszyst­kie bylin­ki radzą wspól­nie i razem podej­mu­ją decy­zję. Sza­rot­ka mimo­wol­nie prze­cho­wa­ła jeden zwi­tek, od któ­re­go moż­na zacząć odtwa­rzać zbio­ry buko­te­ki.

Jaką nowi­nę nio­są nam Bylin­ki Weksej? Cze­go może uczyć się dziec­ko zanu­rzo­ne w tej opo­wie­ści: tro­ski o natu­rę, róż­no­rod­no­ści we wspól­no­cie, kole­gial­ne­go podej­mo­wa­nia decy­zji i współ­pra­cy, wresz­cie, sza­rot­ko­wej scep­tycz­nej posta­wy, któ­ra mądrze testu­je sła­be ogni­wa wewnętrz­nych powia­zań. Ale z dru­giej stro­ny Bylin­ki uczą praw natu­ry, zacho­wy­wa­nia wie­dzy o wiecz­nym powro­cie mate­rii, któ­ry pod­trzy­mu­je życie.

Mini­po­wieść Weksel, stwo­rzo­na dla dzie­ci w wie­ku wcze­snosz­kol­nym, jest świet­ną odtrut­ką dla wyści­gu szczu­rów kodu­ją­ce­go neo­li­be­ral­ny sys­tem: pro­po­nu­je zgod­ną współ­pra­cę na zdro­wych zasa­dach, może bar­dziej w dziew­czyń­skiej wer­sji.

Baśnie i baj­ki w spo­sób sym­bo­licz­ny zawsze uczy­ły dzie­ci, czym jest świat i jakie wypeł­nia­ją go zagro­że­nia. Tego rodza­ju opo­wie­ści prze­cho­wu­ją pra­sta­re ryty ini­cja­cyj­ne, dla któ­rych sce­ne­rią zawsze jest Natu­ra. Weksej kon­ty­nu­uje tę tra­dy­cję za swo­im mistrzem Ander­se­nem, ale baśnio­wy świat jest tu bar­dziej ale­go­rią, co ozna­cza, że twar­de stą­pa­nie po zie­mi ma pierw­szeń­stwo przed kon­tem­pla­cją sym­bo­licz­nych obra­zów. To exo­dus z baśni z jej zwit­kiem pod pachą, ale tyl­ko w ten spo­sób Bylin­ki mogą ode­rwać dzie­ci od zwod­ni­czych ekra­nów i zwró­cić je świa­tu tutaj, tej łące, temu skwe­ro­wi, temu leśne­mu skraw­ko­wi. W cza­sach, gdy ponad 60% spo­łe­czeń­stwa nie ma kon­tak­tu z natu­rą, a jej defi­cyt nega­tyw­nie zabu­rza roz­wój naj­młod­szej jego czę­ści.

Dzię­ki Bylin­kom Weksej może­my przy­po­mnieć sobie sta­re praw­dy. Jak napi­sał mistrz Jastrun:

Dzie­ciń­stwo jest jesz­cze tym okre­sem, w któ­rym świat mate­rii pozna­wa­ny dopie­ro i spraw­dza­ny usta­wicz­nie nie budzi podej­rzeń. Jesz­cze wte­dy każ­da rzecz świet­nie­je cała, peł­na w swym trój­wy­mia­rze i nie odczu­wa­my tego oddzie­le­nia, któ­re w póź­niej­szych latach zmie­nia nasz sto­su­nek do ota­cza­ją­cej nas natu­ry.