Debiut na dołku: jak Andrzejowi Ilczewskiemu „Odpadło pół ziemi”

Tytuł książ­ki Ilczew­skie­go brzmi jak wypo­wie­dzia­ny w try­bie oznaj­mu­ją­cym akt samo­świa­do­mo­ści. To oświad­cze­nie brzmi niczym kon­sta­ta­cja wyro­ku. Bo prze­cież nie koja­rzy się z rado­snym wyzna­niem gra­ba­rza, któ­ry ma mniej robo­ty czy far­me­ra po zaora­niu poło­wy grun­tu. To po pierw­sze. Po dru­gie: nie czy­ta­łem dotąd debiu­tu poetyc­kie­go, któ­re­go lek­tu­rę nale­ża­ło­by zacząć od koń­ca. Ale Odpa­dło pół zie­mi Andrze­ja Ilczew­skie­go w zasa­dzie doma­ga się takie­go aktu, bo obro­bio­ne jest ze zna­czeń wła­ści­wie roz­po­zna­wal­nych tyl­ko przez sub­kul­tu­rę. Przed spi­sem tre­ści zamy­ka­ją­cym książ­kę znaj­dzie­my słow­ni­czek, któ­ry wyja­śnia zna­cze­nie trzy­dzie­stu jeden słów i zwro­tów pocho­dzą­cych prze­waż­nie z gwa­ry wię­zien­nej bądź ulicz­nej, tudzież potocz­ne­go języ­ka. Słow­ni­czek jest przy­czół­kiem albo raczej przed­sion­kiem do dość pre­cy­zyj­nie zakre­ślo­nej prze­strze­ni wier­szy, ale zanim wstą­pi­my w ten „nawias” (a może i „zawias”) od stro­ny jego domknię­cia, uchwyć­my jesz­cze jego otwar­cie – ów pod­szy­ty tajem­ni­cą tytuł.

Zakła­ma­ne AI naj­pierw przy­pi­sa­ło go wier­szo­wi Krzysz­to­fa Jawor­skie­go, za dru­gim wyszu­ki­wa­niem Jaku­bo­wi Korn­hau­se­ro­wi, iż rze­ko­mo utwór poetyc­ki o tym tytu­le znaj­du­je się w tomie Droż­dżow­nia. Do nicze­go tytu­ło­wa ta fra­za nie chcia­ła się zgod­nie z realem przy­kle­ić, a sam zwrot „pół Zie­mi” oka­zał się osta­tecz­nie tytu­łem książ­ki Edwar­da Wil­so­na, ame­ry­kań­skie­go zoo­lo­ga, i ozna­cza postu­lat trwa­łej ochro­ny bios­fe­ry pla­ne­ty co naj­mniej na poło­wie glo­bu. To nie­zbęd­ny, wedle Wil­so­na, waru­nek prze­trwa­nia życia na Zie­mi.

Może zatem tytuł debiu­tu Ilczew­skie­go, tak moc­no odci­śnię­ty w słow­nicz­ku pod „ziem­ską” meta­fo­rą, wska­zy­wał­by żywot, a raczej życie pozba­wio­ne wol­no­ści w wymia­rze jego poło­wy? Gru­bo? Bo nie­wąt­pli­wie, jak suge­ru­je już pierw­sza, nie­ła­twa, lek­tu­ra debiu­tanc­kiej książ­ki Ilczew­skie­go, znaj­du­je­my się w jakimś pier­dlu, w zamknię­tej na rygiel zmar­nia­łej egzy­sten­cji, w wymia­rze wyra­ża­nym przez seman­ty­kę gwa­ry wię­zien­nej. Ten poetyc­ki świat jawił­by się zatem poprzez język „doł­ka”, w któ­rym pod­miot lirycz­ny odby­wa odsiad­kę poło­wy żywo­ta, poło­wę przy­da­nej mu przez los „zie­mi”. Każ­dy jest prze­cież osob­ną pla­ne­tą krą­żą­cą po róż­nych „zamknię­tych” ukła­dach-zakła­dach.

W jaki spo­sób Ilczew­ski skon­stru­ował tę para­gno­stycz­ną baśń o „wię­zie­niu”, i co ono wię­zi? Baśń bowiem czę­sto poja­wia się w tytu­łach poszcze­gól­nych wier­szy jak np. „Baśń peł­no­krwi­sta”„ „Czar­na­baśń” czy „Baśń nie­szko­dli­wa”. Ilczew­ski nazwą fan­ta­stycz­ne­go gatun­ku epic­kie­go opa­trzył wier­sze gad­ki-zagad­ki, któ­re naj­szyb­ciej mógł­by zapew­ne roz­k­mi­nić poeta Woj­ciech Brzo­ska, do nie­daw­na ofi­cer służ­by wię­zien­nej, gdy­by wyko­rzy­stał swo­ją zna­jo­mość gryp­se­ry do deko­do­wa­nia skon­stru­owa­nych przez Ilczew­skie­go i zawar­tych w poszcze­gól­nych fra­zach zna­czeń.

Za ich uży­ciem kry­je się nie­wąt­pli­wie nasłuch debiu­tan­ta, czu­ły jak u Bia­ło­szew­skie­go. Ale doce­nić nale­ży tak­że oko o ostrym od sar­ka­zmu spoj­rze­niu. Dzię­ki tym zmy­słom powsta­łe  wier­sze, w tak nie­po­wta­rzal­ny spo­sób, wyko­rzy­stu­ją wła­śnie lek­sy­kę gryp­se­ry (np. bar­da­cha, far­ma­zon, gad, lip­ko, lola, poszu­ki­ją­ca) i cię­tą, zabu­rzo­ną bądź nawet wybra­ko­wa­ną skład­nię, poprzez taki zabieg nie­wąt­pli­wie pod­da­ją­cą wiersz her­me­ty­za­cji, a zatem potę­gu­ją­cą wra­że­nie nie­ja­ko „uwię­zio­ne­go” zna­cze­nia.

Ilczew­ski two­rzy sce­ne­rię inter­su­biek­tyw­nych mię­dzy­ludz­kich sto­sun­ków zamknię­tych w owym zna­cze­nio­wym kaza­ma­cie:

Resz­ki, orzeł­ki// To my sami o sobie:/ jeste­śmy peł­nym pęche­rzem/ sys­te­mu, twar­dą klo­aką bytu./ Życzą nam zimy stu­le­cia, zjaz­du/ do zajezd­ni, powo­dze­nia.

Ale i też czy­ni rzad­kie wspo­mnie­nio­we wyciecz­ki pod­mio­tu lirycz­ne­go we wła­sne rodzin­ne śro­do­wi­sko:

Mat­ka// Byli tu. Pyta­li o cie­bie. Powie­dzia­łam im, żeby sobie poszli,/ na miłość boską; i że nie wiem, dokąd cię ponio­sło, do jasnej/ cho­le­ry! Myślę, że na razie nie powi­nie­neś się stąd ruszać – / nigdzie indziej nie jesteś bez­piecz­ny. A oni? Oni nie mają/ bla­de­go poję­cia, że pod pod­ło­gą może się znajdować/ pod­ziem­ny świat i ten mate­rac wypeł­nio­ny powietrzem/ z two­ich płuc

Tema­ty oby­cza­jo­we z życia pro­win­cji roz­cią­ga­ją się od dol­ne­go pozio­mu cywi­li­za­cyj­ne­go „aresz­tu”, w któ­rym dozo­ru­je się lokal­ne tre­ści, po „gór­kę” zna­czeń wpi­sa­nych w ogól­no­ludz­ką kon­dy­cję:

Nie­win­ni cza­ro­dzie­je// O! jesz­cze Nin­ten­do… O! jesz­cze bojo… O! jesz­cze sklep…/ O! a te chmu­ry, co tam pły­ną, to po naj­lep­szym szuwaksie/ w mie­ście. O! a tu roz­ma­wia­my niby nie­win­ni czarodzieje,/ nie wie­my, że zaraz sko­czy­my sobie do oczu, szok!/ Tu Wisła… Tej wody z Wisły wypi­ło się… a z otoczyświat./ To z Prze­bo­jem się tak piło.

Owa „gór­ka” uni­wer­sa­liów wska­zu­je na „uwię­zio­ny” w kata­stro­fie ziem­ski padół:

Dziec­ko woj­ny// Pod­bi­ta zie­mia nigdy nie będzie mat­ką. Podbita/ zie­mia może być naj­wy­żej maco­chą, jesz­cze trochę/ i to ona będzie nas nagry­wać badziewiem/ z Chin.

Tak się zatem roz­gry­wa­ją te histo­ryj­ki oby­cza­jo­we. Dozo­ru­je je gro­te­sko­wy idiom wię­zien­ny, któ­ry „wyglą­da przez juda­sze” – wizje­ry odnie­sień poza sam wiersz na to, co się ukry­wa za win­klem po stro­nie czy­tel­ni­ka. Po stro­nie wier­sza jego poety­ka osią­ga kon­sy­sten­cję gryp­su i pro­jek­tu­je swo­isty lin­gwi­stycz­ny habi­tat roz­cią­gnię­ty seman­tycz­nie mię­dzy spa­cer­nia­kiem a warzyw­nia­kiem.

Otwie­ra­jąc tę ksią­żę, jak drzwi do „poko­ju widzeń”, doświad­cza­my języ­ka jak­by zamknię­te­go w celi wier­sza, a więc w celi stra­ty:

Zmywacz// Chy­ba że to naj­zwy­klej­sza z żałób – / ta tak zwa­na żało­ba po utra­co­nej zie­mi?

Po jej poło­wie, tuż za win­klem, i w każ­dym ekra­nie. I tu w zasa­dzie moż­na by zakoń­czyć misję „odwie­dzin” kry­ty­ka. Ale poku­sa spraw­dze­nia, co kry­je się pod pod­ło­gą wier­szy two­rzą­cych „wię­zien­ne” uni­wer­sum debiu­tu Ilczew­skie­go, jest na tyle sil­na, że odsła­nia potrze­bę pogłę­bio­nej inter­pre­ta­cji. Trze­ba się prze­bić przez ema­na­cje cza­su „poetyc­kiej odsiad­ki” do momen­tu ogło­sze­nia wyro­ku, jak przez fra­zy wier­sza „Wago­ny, prze­pust­ki”:

[…]// Pierw­sza rocz­ni­ca – pasiasta,/ dru­ga – kolczasta,/ trze­cia – okratowana,/ czwar­ta – muro­wa­na.

Bowiem poetyc­ka „baśń” Ilczew­skie­go, ze skra­ju zadu­pia i więk­szych eku­men, wyda­je się ale­go­rycz­ną opo­wie­ścią o upa­dłym świe­cie i upa­dłym języ­ku stwo­rzo­ną z wię­zien­nej gryp­se­ry, przy­ziem­ne­go slan­gu i zna­czą­co-ułom­nej w licz­nych fra­zach skład­ni. To roz­po­zna­nie moż­na bowiem odnieść do rozu­mie­nia języ­ka, jakie zapro­po­no­wał Wal­ter Ben­ja­min w swo­jej nazna­czo­nej żydow­ską teo­lo­gią i mate­ria­li­zmem filo­zo­fii. Cen­tral­ną kwe­stią owe­go rozu­mie­nia jest bowiem motyw grzesz­ne­go upad­ku języ­ka, popad­nię­cie w nie­mo­tę natu­ry oraz „przej­ście” od języ­ka „czy­ste­go”, któ­ry zapew­nia łącz­ność z aura­tycz­ną boską rze­czy­wi­sto­ścią stwo­rze­nia do języ­ka – jak ujął to za Ben­ja­mi­nem Ryszard Róża­now­ski w Pasa­żach Wal­te­ra Ben­ja­mi­na – „jako kon­wen­cjo­nal­ne­go narzę­dzia racjo­na­li­za­cji rze­czy­wi­sto­ści i komu­ni­ka­cji”. Ale przede wszyst­kim cho­dzi o „pro­blem zba­wie­nia, oca­le­nia prze­szło­ści i reak­tu­ali­za­cji pier­wot­ne­go doświad­cze­nia świa­ta”.

Poezja dąży do odzy­ska­nia tego doświad­cze­nia, ale czy­ni to w spo­sób dia­lek­tycz­ny i zara­zem jedy­ny moż­li­wy – czy­li ułom­ny – poprzez jego nega­cję reak­tu­ali­zo­wa­ną w kolej­nych języ­ko­wych inno­wa­cjach. Zapraw­dę dobrze roz­po­zna­ła wła­sną kon­dy­cję: świa­ta nie oca­li i nie zba­wi, nie obmy­je, ale sama jest wciąż podej­mo­wa­ną odkryw­czą poraż­ką języ­ka. „Cóż po poecie w cza­sie mar­nym” – moż­na po wie­lo­kroć pytać za Heideg­ge­rem i tym razem odpo­wie­dzieć Ilczew­skim. W try­bie jego wię­zien­nej ale­go­rii, kolej­nej posta­ci inno­wa­cji, wysta­wia­jąc sygna­tu­rę kry­ty­ka na zbież­ność z fra­zą, jak w wier­szu „Zmy­wacz”:

[…]// Psim swę­dem zapu­ścić się w prawdę// o świe­cie, któ­re­go nie da się zmyć niczym?

Któ­re­go obraz kła­dzie się czar­no na bia­łych stro­nach, jak rysun­ki Ilczew­skie­go mię­dzy jego wier­sza­mi.