Szczęśliwa ręka Jakuba Kulasy albo w poszukiwaniu straconego autora

Szczę­śli­wa ręka to powieść-kłą­cze. Jakub Kula­sa roz­pi­sał ją niczym libret­to, na akty sple­cio­ne z roz­mów, głów­nie mię­dzy wydaw­cą-zle­ce­nio­daw­cą a (napisz­my) archi­tekt­ką i jed­no­cze­śnie eks­pert­ką od twór­czo­ści zmar­łe­go powie­ścio­pi­sa­rza, wsta­wia­jąc pomię­dzy owe akty „par­tie śpie­wu” z odręb­nych opo­wia­dań. W taki oto spo­sób spi­na­ją tę roz­ko­rze­nio­ną powieść wart­kie dia­lo­gi mię­dzy A., któ­ra pro­wa­dzi śledz­two w spra­wie spu­ści­zny po wybit­nym i popu­lar­nym pisa­rzu, a wydaw­cą i inny­mi oso­ba­mi posia­da­ją­cy­mi wie­dzę mogą­cą dopro­wa­dzić do publi­ka­cji odna­le­zio­nych opo­wia­dań. To głów­na „korzen­na łody­ga” tej powie­ścio­wej mate­rii, od niej zaś uko­rze­nia­ją się odkry­te opo­wia­da­nia tegoż pisa­rza, two­rząc rodzaj bocz­nych odnóg, jak­by struk­tu­rę tek­sto­we­go wie­lo­świa­ta, w któ­rym role zosta­ły roz­pi­sa­ne tak­że na gło­sy poza­ludz­kiej mena­że­rii.

Kula­sa to try­ska­ją­cy ener­gią demiurg, dba­ją­cy o szcze­gó­ły mecha­ni­zmu zegar­mistrz-inży­nier, jeśli nie wystar­czy nam meta­fo­ra arty­sty-ogrod­ni­ka. Mate­ria powie­ści jest pre­cy­zyj­nie skon­stru­owa­na i dopra­co­wa­na w wie­lo­gło­so­wym, gięt­kim od zwro­tów akcji języ­ku, fabu­lar­nych szcze­gó­łach i fra­pu­ją­cej, czę­sto „nie­ludz­kiej” nar­ra­cji. Ale w tym, co się tak „roz­cho­dzi” po róż­nych „korzon­kach” tej histo­rii o talen­cie auto­ra, któ­ry zgi­nął w wypad­ku – jego wciąż żywej ręce, prze­szcze­pio­nej komuś inne­mu, odkry­tych opo­wia­da­niach, któ­re rze­ko­mo spod niej wyszły i ich depo­zy­ta­riu­szach – pobrzmie­wa echo wynie­sio­nej na meta-poziom potycz­ki z tajem­ni­cą pro­ce­su twór­cze­go. Sil­nie odzy­wa się w niej nie­co „wypar­ty” przez realizm i lite­ra­tu­rę non-fic­tion duch wyobraź­ni.

Boha­te­ro­wie tej opo­wie­ści są zatem isto­ta­mi ludz­ki­mi i nie­ludz­ki­mi: mątwą, psem, obcym z innej pla­ne­ty, żół­wiem, a nawet dzie­łem, któ­re wyszło spod prze­szcze­pio­nej ręki jako gada­ją­cy posąg Bud­dy. Kula­sa czy­ni ich gło­sy rów­no­praw­ny­mi. Zamy­ka­ją­cy tę ple­ja­dę boha­ter, któ­ry ujaw­nia się, by zwień­czyć dzie­ło, jest jed­no­cze­śnie auto­rem opo­wia­da­nia, ostat­nim „korzon­kiem” owe­go kłą­cza i zara­zem stwór­cą całej powie­ści. To w pew­nym sen­sie meta– albo ur–autor, żeby się to Pań­stwu nie wyda­ło za pro­ste. Cie­nie, jakie rzu­ca w sno­pach inter­pre­ta­cji, mają kon­tu­ry Calvi­no, Bor­ge­sa, Eco, DeLil­lo i innych prze­świet­nych pisa­rzy. Sam ich zresz­tą Kula­sa wywo­łu­je Szczę­śli­wą ręką. A to ozna­cza, że nie tyl­ko wska­zu­je swo­ich ante­na­tów, ale i zara­zem powie­rza się pra­gnie­niu, by ich prze­kro­czyć ku czy­tel­ni­cze­mu zwień­cze­niu wła­sne­go dzie­ła. Dla Kula­sy, nie lada pro­za­tor­skie­go bystrza­ka, nie ma rze­czy nie­moż­li­wych. W jego „szczę­śli­wej ręce”, jak zresz­tą u ante­na­tów, żyje odpo­wied­nia ilość komó­rek humo­ru i auto/ironii, dzię­ki cze­mu sta­tus auto­ra jest cią­gle testo­wa­ny. I bynaj­mniej owe komór­ki nie pocho­dzą z prze­szcze­pu.

Dokąd zatem pro­wa­dzi nas śledz­two A., któ­ra spryt­nie inda­gu­je swo­ich roz­mów­ców, nie­raz toczy z nimi inte­lek­tu­al­ne spa­rin­gi, usi­łu­jąc dojść do praw­dy, roze­grać tak par­tie gło­sów, by prze­jąć nad nimi kon­tro­lę, zawład­nąć odkry­ty­mi opo­wia­da­nia­mi nie-żyją­ce­go pisa­rza? A., czy­ta­jąc ostat­nie opo­wia­da­nie z odna­le­zio­ne­go zbio­ru owe­go wybit­ne­go i popu­lar­ne­go pisa­rza, dema­sku­je przed nami alter ego auto­ra – Jaku­ba Kula­sy. Czym jest bowiem figu­ra prze­szcze­pio­nej ręki, któ­ra nie pod­da­je się woli jej nowe­go wła­ści­cie­la, tyl­ko sama pisze opo­wia­da­nia? Prze­szczep żyją­cy po śmier­ci auto­ra innym cia­łem, ale odda­ny w parok­sy­zmach pisa­nia swo­je­mu poprzed­nie­mu, pocho­wa­ne­mu prze­cież zewło­ko­wi, to nie­po­ko­ją­ca meta­fo­ra lęku przed wpły­wem. Prze­cież to sam Kula­sa zma­ga się z ideą „prze­szcze­pu” jako prze­świet­ne­go połą­cze­nia pisar­skich ciał ante­na­tów (jak­by języ­ko­wych pro­fi­li auto­rów dzieł) w „szczę­śli­wą rękę”, meto­ni­mię hybry­dy ojca-pre­kur­so­ra, któ­re­go trze­ba prze­kro­czyć w jego wcie­le­niach Calvi­no, Bor­ge­sa, Eco, DeLil­lo i innych wiel­kich.

I tu już Pań­stwo sami musi­cie się prze­ko­nać, jak Kula­sie wycho­dzi owo „prze­kro­cze­nie” w obro­nie wła­snej ory­gi­nal­no­ści. Obsta­wiam, że jest dobrym zegar­mi­strzem-inży­nie­rem, jeśli nie czu­łym ogrod­ni­kiem, któ­ry wyho­do­wał kłą­cze i sam się udat­nie w nie wsz­cze­pił. Kto poko­nał ante­na­ta, ten go zacho­wa dla sie­bie w taki spo­sób, któ­re­go powie­ścio­wy przo­dek-autor nie prze­wi­dział. Ów zwy­cięz­ca-poto­mek może tego doko­nać na wła­snych warun­kach, tutaj za pośred­nic­twem alter ego. Co praw­da, skła­da­ją się na nie wszyst­kie posta­cie powie­ści, ale autor wybie­ra sobie tę, w któ­rej chce się ujaw­nić, jak­by w naj­bar­dziej isto­to­wej dla powie­ści roli. Są nimi A. i sama prze­szcze­pio­na ręka, jest nim ujaw­nia­ją­ca się w jej ostat­nim opo­wia­da­niu postać twór­cy całe­go dzie­ła.

Zwróć­my uwa­gę na A. Jest po ope­ra­cji nogi, poru­sza się w orte­zie i o kuli. Ponie­kąd ta kon­dy­cja ilu­stru­je sta­rą antro­po­lo­gicz­ną zasa­dę mito­lo­gi­ki: tam, gdzie kula­wość, szu­kaj węża. Owa kula­wość peł­za w pio­nie, prze­śli­zgu­je się przez róż­ne histo­rie, jest prze­bie­gła i spryt­na, ale czy zdo­bę­dzie dla sie­bie skarb, ów owoc arty­stycz­ne­go roz-pozna­nia? Czy poko­na wszyst­kich kon­ku­ren­tów, zwłasz­cza wydaw­cę, dla któ­re­go wyko­nu­je zle­ce­nie?

Nie ma co dalej spoj­le­ro­wać. Powieść Kula­sy wie­dzie nas zatem przez mean­dry pro­ce­su twór­cze­go i ryn­ku wydaw­ni­cze­go, umie­jęt­nie gra suspen­sem i tajem­ni­cą, dla któ­rych pożyw­ką jest prze­szczep ręki. Czyj umysł i czy­ja ręka stwo­rzy­ły opo­wia­da­nia? Kto jest auto­rem odkry­tych po śmier­ci tegoż auto­ra opo­wia­dań? Kim jest wobec tego Jakub Kula­sa? Meta-auto­rem? Ur-auto­rem? W każ­dym razie twór­cą, któ­ry pre­cy­zyj­nie roz­mie­ścił w swo­jej powie­ści świet­nie ucha­rak­te­ry­zo­wa­ne wła­sne awa­ta­ry. Jest ta powieść ponie­kąd sama „prze­szcze­pem” niby oczy­wi­stych moty­wów, a tak­że przede wszyst­kim dzie­łem, któ­re wła­śnie obja­wi­ło się, jako bar­dzo dobry debiut. Myślę, że on dosko­na­le „zro­śnie się” z ocze­ki­wa­nia­mi tych osób czy­ta­ją­cych, któ­re zawsze sta­wia­ją na ambit­ną pro­zę i rzu­ca­ne przez nią inte­lek­tu­al­ne wyzwa­nie.