recenzje / ESEJE

Zamiast milczenia. O tomie Radości Grzegorza Kwiatkowskiego

Anna Spólna

Recenzja Anny Spólnej z książki Radości Grzegorza Kwiatkowskiego, która ukazała się 15 maja 2013 roku w internetowej gazecie kulturalnej "Salon Literacki".

Okladka_Radosci Biuro Literackie kup książkę na poezjem.pl

„Są w tym tomiku śmierci i losy gorsze od śmierci. Nie ma tytułowej radości, chyba że będzie to radość dobrze spełnionego obowiązku: dania świadectwa sprawom, które nie powinny być przemilczane.

Grzegorz Kwiatkowski pozwolił mówić wielogłosowemu chórowi. Zgromadził w swojej książce poetyckiej wiersze-nagrobki, wiersze-wspomnienia, wiersze-lamenty. Wydają się wyrwanymi z większej całości fragmentami, ale w swej niekompletności stają się prawdziwsze. To strzępy świata, który minął (stąd dominujący czas przeszły, owo »znałem«, »wędrowaliśmy«, »gwałcił«, »skazał«, »ukrywałam się«). Historie zabitych i cudem ocalałych, którzy dobrze pamiętają ludobójstwo, a także świadków, którzy nie rozumieją przeszłości lub woleliby do niej nie wracać. Zza głosów obolałych, udręczonych, rzadziej – zobojętniałych i zgasłych, przebija nadrzędna obecność gospodarza tomiku, który zbiera, niczym uważny reportażysta, ułamki zdarzeń i składa je w upiorną konstrukcję. W całość przesyconą współczuciem dla ofiar, uczestników i świadków zbrodni, które przerastają naszą wyobraźnię.

Autor Radości postawił obok siebie dwadzieścia dwa krótkie wiersze posiłkujące się cytatem, z tytułami wyrwanymi ze środka frazy, eksponującymi raz ironię odautorskiego »ja«, raz jego bezradność wobec brutalnej siły, z jaką zło panoszy się wszędzie, gdzie pozostaje bezkarne. Dzięki nim pokazał, że zabijanie może stać się »częścią pejzażu / jak drzewa i cała reszta« (»Sylvie Umubyeyi, ur. 1974«, s. 28). Cytaty przemawiają najsilniej: antysemicka retoryka (»sklepy«), rozmowa z pracującą w indyjskim burdelu dziewczyną (»bezpieczna«), wspomnienie trupów w mule rzeki i skojarzenie ich ze śniętymi rybami (»ludzi«) trafiają w sedno. Czytając nową książkę gdańskiego poety, trzeba odpowiedzieć tym głosom, tym tytułom, choćby wewnętrznym buntem.

Nagrobne epitafia rzadko przemawiają w imieniu zmarłego. Fikcja głosu zza grobu – w formie prozopopei – to zwyczaj upamiętniania obecności zmarłych w dawnych kulturach, zwłaszcza greckiej i rzymskiej. »Sta, viator!« – wołali do przechodniów z kamiennych stalli, prosząc o odczytanie imienia, wspomnienie ich losów, pośrednio – namysł nad ludzką śmiertelnością. Ten sam zamysł znalazł swe nowoczesne wcielenie w literackich pomnikach ze Spoon River, zebranych w słynnej antologii Edgara Lee Mastersa, na którą jawnie powołuje się Kwiatkowski. Polski poeta zestawia ze sobą poetyckie mikronarracje żywych i zmarłych. Pozwala na przykład, by opowieść skoczka, który spadł, zamiast pofrunąć, zderzyła się z historią innego, który ironicznie wspomina rozsądną decyzję wycofania się ze sportu, umierając sparaliżowany, w domu spokojnej starości (»Ernst Becker-Lee, ur. 1905, zm. 1940« i »Walter Steiner, ur. 1951«). Przede wszystkim jednak, miast – wzorem kronikarza zwykłego amerykańskiego miasteczka – wynieść przeciętność do rangi uniwersalnego archetypu, autor Radości decyduje się opowiedzieć traumę, która stała się normą, znakiem naszych czasów.

Można by protestować: Holokaust to już przeszłość. Ale ofiary Zagłady (jak osierocone, małe żydowskie dziewczynki Buzia Wajner i jej siostra Szulamit) pojawiają się w porażającej weryzmem galerii okrucieństw, zbrodni i obojętności, których świadkowie żyją nadal. Dobrze znane, swojskie nazwy miejscowości (Włodawa, Rokitno, Jedwabne…) przypominają, że »wszyscy oni śpią pod tą ziemią« (s. 15). Topos ubi sunt, otwierający poetycki tryptyk »wydarł«, wyprowadza nas poza rozliczeniową publicystykę. Relacje z bestialskiego prześladowania Żydów zderza z bulwersującym komentarzem, dowodzącym bezkarności przestępców i cichego przyzwolenia społeczeństwa na ich poczynania, ostatnia zaś część poematu jest przejmującym wołaniem nowego psalmisty:

o Panie
o Panie
Tyś wydarł nas z ich rąk
płonąc
płonąc w stodole
płonąc

(s. 16)

Fragment doskonale odzwierciedla skomplikowane relacje nadawcze, wprowadzane przez poetę w monolog liryczny: po trosze skargę, po trosze modlitewne dziękczynienie, po trosze ironiczny komentarz. Czy wierni do końca Żydzi wołają Jahwe, stając się ofiarą całopalną? Czy Bóg ginie wraz z nimi? Czy Jego śmierć ma w sobie ziarno wyzwolenia? Jedyny wiersz, w którym pojawia się perspektywa soteriologiczna, pozostawia po sobie szereg pytań bez odpowiedzi.

Radości jest zbiorem opowieści, których wolałoby się nie znać. Kwiatkowski odsłania przed czytającym teatr okrucieństwa, pełen perwersyjnych, sadystycznych scen. Pokazuje dostojeństwo i kłamstwo żałobnych ceremonii (»znałem«), karłowatą moralność genialnych jednostek (»Catherine Blake, ur. 1762, zm. 1831«), dobro i zło zamienione w swoje karykatury (»bezpieczna«). Zapętlone poetyckie sample podsuwają obrazy martwych ciał ludzkich, trupów saren, śniętych ryb, płonących dzieci. Pesymizm poety – opatrzony zresztą ironicznym komentarzem w wierszu »kościoła« – ma w sobie fascynujący, bo nieuchwytny rdzeń: jakąś pokorę wobec nieuchronności, fascynację ludzką siłą ducha, poczucie współodpowiedzialności za niepopełnione osobiście zło… Dzięki temu dwuznaczne wspomnienie o zbieraniu padliny jako »dobrze wykonanej robocie« (»radości«, s. 7) może patronować książce tak przesyconej współczuciem i pragnieniem sprawiedliwości.”


Artykuł ukazał się w Salonie Literackim. Dziękujemy Autorowi za wyrażenie zgody na przedruk.

O AUTORZE

Anna_Spolna_300x300
Anna Spólna

Urodzona w 1973 roku. Doktor nauk humanistycznych, literaturoznawca, adiunkt na Wydziale Filologiczno-Pedagogicznym Uniwersytetu Technologiczno-Humanistycznego w Radomiu. W kręgu jej zainteresowań badawczych jest przede wszystkim poezja XX i XXI wieku w kontekście tradycji, genologii, teorii odbioru. Autorka książek „Nowe 'Treny'? Polska poezja żałobna po II wojnie światowej a tradycja literacka” (2008) i „Na skrzyżowaniu głosów. Szkice krytycznoliterackie” (2012), artykułów w pracach zbiorowych oraz czasopismach. Redaktorka monografii „Iwaszkiewicz w podróży”, pod red. E. Kołodziejczyk, A. Spólnej (2013). Należy do zespołu redakcyjnego „Miesięcznika Prowincjonalnego”. Zasiada w jury Nagrody Literackiej Miasta Radomia.

powiązania

RECENZJE_Grzegorz_Kwiatkowski_Radosci

"Słyszę o czyimś odejściu", czyli na temat poezji Grzegorza Kwiatkowskiego

recenzje / ESEJE Rafał Derda

Recenzja Rafała Derdy z książki Radości Grzegorza Kwiatkowskiego, która ukazała się w „Helikopterze”.

WIĘCEJ
WYWIADY_Grzegorz_Kwiatkowski_Radosci

Recenzja Radości

recenzje / ESEJE Michał Szymański

Recenzja Michała Szymańskiego z książki Radości Grzegorza Kwiatkowskiego, która ukazała się w „Zeszytach Literackich” w 2014.

WIĘCEJ
WYWIADY_Grzegorz_Kwiatkowski_Radosci

Tylko jutro nie umiera nigdy – Radości Grzegorza Kwiatkowskiego

recenzje / ESEJE

Recenzja Pawła Brzeżka z książki Radości Grzegorza Kwiatkowskiego, która ukazała się 16 marca 2014 roku w kwartalniku „Szafa”.

WIĘCEJ
KSIAZKI_Radosci

Recenzja Radości

recenzje / ESEJE Wojciech Lada

Recenzja Wojciecha Lady z książki Radości Grzegorza Kwiatkowskiego, która ukazała się w tygodniku „W Sieci”.

WIĘCEJ
RECENZJE_Grzegorz_Kwiatkowski_Radosci

Benzyną

recenzje / ESEJE Emilia Konwerska

Recenzja Emilii Konwerskiej z książki Radości Grzegorza Kwiatkowskiego, która ukazała się 1 marca w 2013 roku w serwisie Art Papier.

WIĘCEJ
RECENZJE_Grzegorz_Kwiatkowski_Radosci

Radości Grzegorza Kwiatkowskiego. Współczujący grabarz padłych saren.

recenzje / ESEJE Jarosław Zalesiński

Recenzja Jarosława Zalesińskiego z książki Radości Grzegorza Kwiatkowskiego, która ukazała się 21 stycznia 2013 roku w Dzienniku Bałtyckim.

WIĘCEJ
WYWIADY_Grzegorz_Kwiatkowski_Radosci

Na marginesie Radości

recenzje / ESEJE

Recenzja Tomasza Tyczyńskiego z książki Radości Grzegorza Kwiatkowskiego, która ukazała się 4 kwietnia 2013 roku na blogu „Prowincja Gombrowicz”.

WIĘCEJ
WYWIADY_Grzegorz_Kwiatkowski_Radosci

Radości Grzegorza Kwiatkowskiego

recenzje / ESEJE Rafał Derda

Recenzja Rafała Derdy z książki Radości Krzysztofa Kwiatkowskiego, która ukazała się w „Zeszytach Poetyckich”.

WIĘCEJ
RECENZJE_Grzegorz_Kwiatkowski_Radosci

Ogień podsycano śmieciami i benzyną

recenzje / ESEJE Przemysław Witkowski

Recenzja Przemysława Witkowskiego z książki Radości Grzegorza Kwiatkowskiego, która ukazała się w Ósmym Arkuszu Odry.

WIĘCEJ
WYWIADY_Grzegorz_Kwiatkowski_Radosci

Panorama Radości

recenzje / ESEJE Kinga Gąska

Recenzja Kingi Gąski z książki Radości Grzegorz Kwiatkowskiego, która ukazała się na stronie Fundacji Karpowicza.

WIĘCEJ
RECENZJE_Grzegorz_Kwiatkowski_Radosci

Zło które nie mija. Radości Grzegorza Kwiatkowskiego

recenzje / ESEJE Marcin Sierszyński

Recenzja Marcina Sierszyńskiego z książki Radości Grzegorza Kwiatkowskiego, która ukazała się w miesięczniku „Inter-„.

WIĘCEJ
WYWIADY_Grzegorz_Kwiatkowski_Radosci

Recenzja Radości

recenzje / ESEJE Filip Łobodziński

Recenzja Filipa Łobodzińskiego z książki Radości Grzegorza Kwiatkowskiego.

WIĘCEJ
RECENZJE_Grzegorz_Kwiatkowski_Radosci

Ocalone z kontekstu

recenzje / ESEJE Katarzyna Bieńkowska

Recenzja Katarzyny Bieńkowskiej z książki Radości Grzegorza Kwiatkowskiego.

WIĘCEJ
RECENZJE_Grzegorz_Kwiatkowski_Radosci

Recenzja Radości

recenzje / ESEJE Przemysław Gulda

Recenzja Przemysława Guldy z książki Radości Grzegorza Kwiatkowskiego.

WIĘCEJ
WYWIADY_Grzegorz_Kwiatkowski_Radosci

Osobne milczenie. Wobec Radości Grzegorza Kwiatkowskiego

recenzje / IMPRESJE Paweł Paszek

Esej Pawła Paszka towarzyszący premierze książki Radości Grzegorza Kwiatkowskiego.

WIĘCEJ
RECENZJE_Grzegorz_Kwiatkowski_Radosci

Biała książka

recenzje / IMPRESJE Radosław Kobierski

Esej Radosława Kobierskiego towarzyszący premierze książki Radości Grzegorza Kwiatkowskiego.

WIĘCEJ
WYWIADY_Grzegorz_Kwiatkowski_Radosci

Ernst Becker-Lee / Walter Steiner

recenzje / KOMENTARZE Grzegorz Kwiatkowski

Komentarz Grzegorza Kwiatkowskiego do wierszy z tomu Radości.

WIĘCEJ
WYWIADY_Grzegorz_Kwiatkowski_Radosci

Intuicja kieruje mnie w stronę Mastersa

wywiady / O KSIĄŻCE Grzegorz Kwiatkowski Marcin Sierszyński

Rozmowa Marcina Sierszyńskiego z Grzegorzem Kwiatkowskim o jego nowej książce Radości, która ukazała się nakładem Biura Literackiego 17 stycznia 2014 roku.

WIĘCEJ