Kwadrat w trójkącie albo trójkąt w kwadracie

Prze­my­sław Owcza­rek: Mam sil­ne prze­świad­cze­nie, że obco­wa­nie z Two­im debiu­tem da się umie­ścić w kwa­dra­cie czte­rech kon­kret­nych pytań: temat, język i kon­struk­cja, inspi­ra­cje, doświad­cze­nie. Zara­zem ta rama pozwo­li uchwy­cić oso­bom czy­tel­ni­czym wystar­cza­ją­cy przy­czó­łek dogod­ny dla pierw­szych odczy­tań i inter­pre­ta­cji. Czy zgo­dził­byś się na taką kon­sta­ta­cję z owe­go przy­czół­ku, iż twój debiut to poszu­ki­wa­nie odpo­wie­dzi na dwa waż­ne kry­zy­sy: miesz­kal­nic­twa w Pol­sce, nazwa­nej przez Cie­bie „skra­jem”, i męsko­ści, zwłasz­cza tej mło­dej, której sys­tem spo­łecz­ny nie wyda­je się wyzna­czać żad­nej toż­sa­mo­ścio­wej dro­gi?

Mar­cin Czer­niaw­ski: Zgo­dzę się, zastrze­ga­jąc jed­no­cze­śnie, że te dwa rodza­je kry­zy­sów to skła­do­we całej kon­ste­la­cji mikro­tąp­nięć gene­ro­wa­nych przez sys­tem spo­łecz­no-eko­no­micz­ny, w któ­rym przy­szło nam wege­to­wać, a któ­ry robo­czo i może nie­ade­kwat­nie, bo on się zaraz wyko­pyrt­nie, zmu­tu­je i prze­po­czwa­rzy, nazwij­my tech­no­ka­pi­ta­li­zmem. Mam wra­że­nie, że w powie­ści cza­sem mię­dzy wier­sza­mi, innym razem zupeł­nie wprost, dosad­nie i pri­ma facie kły poka­zu­ją też inne potwo­ry, albo, no wła­śnie, małe stwor­ki pło­dzo­ne przez to wiel­kie nie­na­sy­co­ne bydlę. Bo co z pra­cą, rodzi­ną, rela­cja­mi mię­dzy­ludz­ki­mi? Tak samo są tu kon­tro­wa­ne przez pędzą­cą na zła­ma­nie kar­ku, prze­bodź­co­wa­ną teraź­niej­szość. Tyl­ko czy to są kry­zy­sy na mia­rę tego sło­wa? Miał­bym jed­nak w tym wypad­ku pro­blem z ope­ro­wa­niem wiel­ki­mi kwan­ty­fi­ka­to­ra­mi. Byt spo­łecz­ny i porzą­dek się nie zała­mu­ją, więc były­by to wła­śnie raczej mikro­tąp­nię­cia, zała­ma­nia na pla­nie egzy­sten­cjal­nym naj­słab­szych, któ­rych sys­tem nie zauwa­ża albo wręcz czy­ni zbęd­ny­mi. Z dru­giej stro­ny lumi­na­rzom tego sys­te­mu jest na rękę, żeby te pro­ble­my baga­te­li­zo­wać, zby­wać wzru­sze­niem ramion i mora­li­za­tor­ską gad­ką o nie­ro­bach, nie­udacz­ni­kach i leniach. Bo prze­cież mamy demo­kra­cję, wol­ność i dwu­dzie­stą gospo­dar­kę świa­ta, więc o co ci cho­dzi rosz­cze­nio­wy kara­lu­chu?

Reasu­mu­jąc, na pew­no moją pier­wot­ną inten­cją, jako auto­ra, było przyj­rzeć się pro­ble­mo­wi miesz­ka­nio­we­mu mło­dych ludzi i prze­two­rzyć go lite­rac­ko. Ale nie­ja­ko wbrew tej inten­cji albo pomi­mo niej, w trak­cie pisa­nia kolej­nych par­tii tek­stu na pierw­szy plan wysu­nął się ten mitycz­ny „kry­zys męsko­ści”. Może dla­te­go, że wszy­scy głów­ni boha­te­ro­wie to męż­czyź­ni i to ich bolącz­ki, zma­ga­nie się z tru­da­mi codzien­no­ści oraz sza­mo­ta­nie z wła­sny­mi fru­stra­cja­mi są tu wzię­te na warsz­tat. Pro­ble­mem nume­ro uno jest jed­nak Sys­tem, któ­ry wyma­gał­by roz­mon­to­wa­nia, Sys­tem jako całość.

Two­ja powieść opi­su­je wspólny los trzech męskich mło­dych indy­wi­duów, który spla­ta się w jeden war­kocz pro­blemów, gdy wspólnie zamiesz­ku­ją razem w wyna­ję­tym lichym lokum nazwa­nym przez Cie­bie „kwa­dra­tem”. Który z Two­ich boha­terów: A., B., czy C. radzi sobie naj­le­piej z wyżej wspo­mnia­ny­mi mikro­tąp­nię­cia­mi? A może dopie­ro jako tria­da są w sta­nie sta­nąć w obli­czu pro­blemów, two­rząc mikrowspólno­tę w prze­strze­ni z hory­zon­tem nadziei, cho­ciaż ich wspólne dzia­ła­nie może wyda­wać się pań­stwu czy­ta­ją­ce­mu gro­te­sko­we?

Naj­le­piej radzi sobie, rzecz jasna, B. Naj­go­rzej A., C. jako tako. Nato­miast każ­dy z nich z osob­na, gdy­by pozo­sta­li tyl­ko sami ze sobą, ze swo­ją jed­nost­ko­wą per­spek­ty­wą i stud­nią bez dna pro­ble­mów, nie­sko­mu­ni­ko­wa­ni i zamknię­ci na alians, pora­dzi­li­by sobie licho. Alie­na­cja i ato­mi­za­cja tyl­ko pogłę­bi­ły­by kry­zys. Ten sojusz, zawią­za­ny z koniecz­no­ści i zara­zem z przy­pad­ku, a nie z wybo­ru, czy­ni ich sytu­ację mniej bez­na­dziej­ną, z hory­zon­tem na mikro­daw­kę nadziei.

Język, którego uży­wasz do kon­struk­cji swo­jej powie­ści, rezo­nu­je z tzw. Bach­ti­now­skim dołem i socjo­lek­tem swo­istej gra­nicz­no­ści wyni­ka­ją­cej z funk­cjo­no­wa­nia „na skra­ju” sys­te­mu spo­łecz­ne­go. Ale rezo­nu­je tak­że z fazą limi­nal­ną wła­ści­wą dla wszel­kich media­cji, a więc męskich ini­cja­cji również. Stąd nie­raz gro­te­ska i cudacz­ność, słow­nik geni­tal­no-anal­ny i swo­isty „mło­do-socjo­lekt” napę­dza­ny iro­nią wyda­ją się dość żyź­nie nasy­cać nar­ra­cję. Czy takie przy­ją­łeś zało­że­nie, czy jed­nak mniej świa­do­mie odna­la­złeś się w owej stra­te­gii nar­ra­cyj­nej, two­rząc swój debiut?

Trud­no mówić tu o jakimś sil­nym zało­że­niu. Zało­że­nie u mnie jest zawsze takie, żeby eks­pe­ry­men­to­wać. Z języ­kiem, struk­tu­rą nar­ra­cyj­ną, kon­we­nan­sa­mi, cier­pli­wo­ścią czy­tel­ni­ka. To nie­ja­ko pod­sta­wa pro­gra­mo­wa. W tym aku­rat kon­kret­nym przy­pad­ku ten „mło­do-socjo­lekt”, jak go okre­ślasz, przy­szedł do mnie tro­chę z zewnątrz i jest obec­ny głów­nie w czę­ści trze­ciej, gdzie w grę wcho­dzi język mówio­ny i wyni­ka­ją­ca z tego potocz­ność, slan­go­wość, czy zbun­to­wa­na emo­cjo­nal­ność. Cza­sem wul­gar­ność czy pry­mi­ty­wizm. To tro­chę język uli­cy, tro­chę nie­kon­tro­lo­wa­na gawę­da, tro­chę wresz­cie lite­rac­ko prze­two­rzo­ne i spe­cjal­nie pod­krę­co­ne idio­lek­ty ule­pio­ne z języ­ko­we­go kon­glo­me­ra­tu wszel­kiej maści zna­jo­mych, nie­zna­jo­mych, ludzi mi bliż­szych i dal­szych. Jest więc ta gro­te­ska, szczyp­ta ska­to­lo­gii, ale są też para­fra­zy, kryp­to­cy­ta­ty, dziw­ne powie­dzon­ka, wyko­śla­wia­nia czy lap­su­sy języ­ko­we cha­rak­te­ry­zu­ją­ce np. zamknię­te gru­py, czy ban­dy, któ­re two­rzą swój spe­cy­ficz­ny slang. Ta aku­rat grup­ka, a raczej trój­ca, któ­rą powo­łu­ję do kolek­tyw­ne­go życia, jest raczej nie­jed­no­rod­na i nie­spój­na w wyra­zie, bo takie jest też moje dzi­wacz­ne doświad­cze­nie na pla­nie wynaj­mo­wa­nych pokoi, ryn­ku miesz­ka­nio­we­go dla ubo­gich duchem i cia­łem mile­nial­sów. Cza­sa­mi, a nawet czę­sto, miesz­ka się z przy­pad­ko­wy­mi ludź­mi, w nie­by­wa­łych kon­fi­gu­ra­cjach per­so­nal­nych. To moja prze­szłość, mniej teraź­niej­szość. Przy­szłość dla młod­szych poko­leń przed­sta­wia się w per­spek­ty­wach jesz­cze mniej różo­wych.

Mimo ewi­dent­nych róż­nic w, nazwij­my je gór­no­lot­nie, poety­kach egzy­sten­cjal­nych este­tyk, boha­te­ro­wie wytwa­rza­ją wspól­ny, tro­chę poszar­pa­ny, tro­chę nie­ade­kwat­ny, a tro­chę „cudac­ki”, ale wyni­ka­ją­cy z pro­le­ta­riac­kiej, czy pre­kar­nej kon­dy­cji, język, ponie­waż naj­le­piej wyra­ża on ich nizin­ny sta­tus.

Powieść nazna­cza swo­isty prze­łom dzie­lą­cy ją na dwie wyraź­ne czę­ści. Naj­pierw po tym świe­cie wie­dzie nas nar­ra­tor wszyst­ko­wie­dzą­cy, który z góry patrzy na życie trójki boha­terów i w ten sposób two­rzy bio­to­py ich egzy­sten­cji. Następ­nie nar­ra­cja roz­sz­cze­pia się na opo­wie­ści trzech „ja” boha­terów: A., B. i C. Co, według cie­bie udało się osią­gnąć w takiej zmia­nie per­spek­tyw w stra­te­gii nar­ra­cyj­nej?

Nie wiem, co uda­ło się osią­gnąć, bo też rezul­tat nie jest w peł­ni satys­fak­cjo­nu­ją­cy. Zamie­rze­nie było takie, żeby zmie­nić nar­ra­cję na pierw­szo­oso­bo­wą i uczy­nić ją bar­dziej intym­ną, czy nawet kon­fe­syj­ną, ale też wybić czy­tel­ni­ka z ryt­mu pierw­szej czę­ści oraz wąt­pli­we­go, bo wąt­pli­we­go, ale kom­for­tu obco­wa­nia z wszyst­ko­wie­dzą­cym nar­ra­to­rem, któ­ry nie­ja­ko z lotu pta­ka i w labo­ra­to­ryj­nych warun­kach roz­bie­ra kon­dy­cje boha­te­rów na czyn­ni­ki pierw­sze. To że oni się potem spo­ty­ka­ją w jed­nym miesz­ka­niu i two­rzą dość spe­cy­ficz­ne, prze­trą­co­ne i popa­pra­ne ogni­sko domo­we, mia­ło być jed­nak zabie­giem kontr­in­tu­icyj­nym. Czy to się uda­ło, to inna spra­wa. Nie­mniej jed­nak musia­łem im oddać głos, żeby ten dziw­ny sojusz, alians pomi­nię­tych, przed­sta­wi­li każ­dy po kolei ze swo­jej per­spek­ty­wy i una­ocz­ni­li go czy­tel­ni­ko­wi jako real­ny i łatwo­pal­ny.

Jestem zresz­tą orę­dow­ni­kiem wszel­kie­go rodza­ju zmian ryt­mu, per­spek­ty­wy, rodza­jów nar­ra­cji w trak­cie jed­ne­go utwo­ru. To daje nowy oddech i zazwy­czaj bywa cie­kaw­szym doświad­cze­niem czy­tel­ni­czym niż kla­sycz­na, napi­sa­na w trze­ciej oso­bie, w jed­nym ryt­mie, jed­no­rod­na języ­ko­wo i for­mal­nie, pro­za. Byle z tym nie prze­sa­dzić.

Zatem następ­ne pyta­nie z tej linii. Jeśli wska­zy­wać kon­kret­ne inspi­ra­cje, które mogły żywić ten debiut, to wyda­ją się one pocho­dzić z fran­cu­skiej lite­ra­tu­ry, moc­no zanu­rzo­nej w życiu docze­snym i badaw­czo mu się przy­glą­da­ją­cej. Ale dostrzegłem też skru­pu­lat­ność w two­rze­niu świa­ta, która pozwa­la mi przy­wo­łać np. Pere­ca. Zdra­dził­byś, kto tu z repu­bli­ki autor­stwa dmu­chał w twój żagiel?

Lite­ra­tu­ra fran­cu­ska to zde­cy­do­wa­nie dobry trop. Perec to bar­dzo waż­ny dla mnie autor, ale też w ogó­le gru­pa ouli­po, któ­rej był repre­zen­tan­tem. Na przy­kład te bar­dziej zawa­diac­kie, chu­li­gań­skie momen­ty moż­na by sko­ja­rzyć z nie­któ­ry­mi utwo­ra­mi Ray­mon­da Quene­au. Na pew­no impo­nu­je mi ich rady­ka­lizm w podej­ściu do eks­pe­ry­men­ta­tor­stwa i zaba­wy for­mą. Z innych lite­ra­tów języ­ka fran­cu­skie­go wymie­nił­bym: Celi­na, Gene­ta, Sartre’a, Michaux, Leau­tre­mon­ta, Ray­mon­da Rous­se­la. Duży wpływ mia­ła na mnie rów­nież lite­ra­tu­ra austriac­ka, głów­nie Bern­hard i Hand­ke, ale też Inge­borg Bach­mann czy Mar­len Hau­sho­fer. Tro­chę post­mo­der­nizm ame­ry­kań­ski, ale bar­dziej beat gene­ra­tion na cze­le z osob­nym Bur­ro­ugh­sem. Z lite­ra­tu­ry pol­skiej: Gom­bro­wicz, Lem, Cho­ro­mań­ski, Leo Lip­ski, Schulz, Leopold Bucz­kow­ski. Oprócz tego na osob­nych pla­ne­tach Robert Wal­ser i Adol­fo Bioy Casa­res.

Ho, ho, boga­te zaple­cze. Się­gnę zatem do fran­cu­skiej lite­ra­tu­ry, żeby mu powtórować. Flau­bert zosta­wił po sobie słyn­ne zda­nie: „Pani Bova­ry to ja” – czy mógłbyś tro­chę opo­wie­dzieć, jak for­mo­wało się two­je twórcze doświad­cze­nie w trak­cie powsta­wa­nia debiu­tu, i co ofia­ro­wa­ło mu takie roz­tro­je­nie wszyst­ko­wie­dzą­ce­go nar­ra­to­ra na A., B. i C.?

Moje doświad­cze­nie twór­cze było już dość ufor­mo­wa­ne, zanim zasia­dłem do pisa­nia tej powie­ści. Fakt, to będzie for­mal­ny debiut książ­ko­wy, ale mam za sobą ukoń­czo­nych już kil­ka dłuż­szych, mniej uda­nych tek­stów pro­za­tor­skich, któ­re od bie­dy moż­na by nazwać powie­ścia­mi. W tym kon­kret­nym przy­pad­ku wszyst­ko się być może bar­dziej zazę­bi­ło i inten­cja autor­ska w więk­szym stop­niu pokry­ła się z rezul­ta­tem. Samo pisa­nie było dość przy­jem­ne i eks­ta­tycz­ne na począt­ku, gdy two­rzy­łem pierw­szą część. A mozol­ne, rwa­ne i bar­dziej cha­otycz­ne, a co za tym idzie męczą­ce, gdy przy­szło roz­pi­sać powieść na trzy osob­ne gło­sy w naj­dłuż­szej czę­ści trze­ciej. Dało mi to poko­rę jako auto­ro­wi, bo oka­za­ło się jed­nak bar­dzo trud­nym zada­niem, a to roz­stro­je­nie samo w sobie potrzeb­nym impul­sem do bar­dziej pogłę­bio­nej i skom­pli­ko­wa­nej gry lite­rac­kiej. Dodam na koniec, że dru­gą, naj­krót­szą część, dopi­sa­łem już na samym koń­cu pro­ce­su twór­cze­go, i po jakimś cza­sie od napi­sa­nia dwóch wio­dą­cych par­tii tek­stu. To z kolei wytwo­rzy­ło potrzeb­ny dystans autor­ski i oddzie­li­ło od sie­bie te dwie gęst­sze par­tie tek­stu. Być może da to rów­nież oddech poten­cjal­ne­mu czy­tel­ni­ko­wi.

Wymy­kasz się pyta­niu o oso­bi­stą, może nawet intym­ną, iden­ty­fi­ka­cję z A., B. i C. Ale chy­ba nie z oba­wy przed oso­bi­stym mikro­tąp­nię­ciem, czy też z chęci zaba­wy w kokie­ta. Zary­so­wa­łeś już moż­li­wą odpo­wiedź, przy­wo­łu­jąc oso­bi­ste doświad­cze­nie współ-zamiesz­ki­wań kwa­dratów. W jakiej mie­rze A., dok­to­rant huma­ni­sta, B., miło­śnik walk MMA, samo­chodów i maszyn, oraz C. eko-anar­cho-pry­mi­ty­wi­sta to ty?

Te wszyst­kie trzy posta­ci sta­no­wią, każ­dy z osob­na, kon­glo­me­ra­ty róż­nych postaw, tak­tyk życio­wych, toż­sa­mo­ści kształ­to­wa­nych przez współ­cze­sność albo nie­da­le­ką prze­szłość. Pod­pa­trzo­ne prze­ze mnie ener­gie, afek­ty, idio­lek­ty, jed­ne bar­dziej uspój­nio­ne i mają­ce swój odpo­wied­nik w realu (patrz. B.), inne sil­niej roz­my­te, kom­bi­no­wa­ne, ule­pio­ne z kil­ku wize­run­ków (patrz. A.). Nie jestem miło­śni­kiem moto­ry­za­cji, mor­do­bi­cia i nie robi­łem dok­to­ra­tu. Skrom­ny magi­ster ze mnie i to też na wątłych papie­rach. Stąd mógł­by się poja­wić wnio­sek, że ja to po pro­stu C. albo że mi do nie­go naj­bli­żej. I jest to pra­wie praw­da, ale tyl­ko wię­cej niż pół­praw­da. Może ze trzy czwar­te praw­dy albo czte­ry szó­ste? Na pew­no naj­bli­żej mi do jego ener­gii, ale czy nie wstę­pu­ją we mnie, przy­naj­mniej od cza­su do cza­su, demo­ny rewo­lu­cyj­ne­go gnie­wu i nie nastra­ja pozy­ty­wi­stycz­nie bun­tow­ni­czy wkurw mani­fe­sto­wa­ny przez tyra­dy B.? Czy nie mam pre­dy­lek­cji do inte­lek­tu­al­nych mastur­ba­cji repre­zen­to­wa­nych przez A., jego ambi­cji i zara­zem lęków oraz zaha­mo­wan? Ano wła­śnie. Zatem, cytu­jąc fran­cu­skie­go kla­sy­ka: „Ja to ktoś inny”.