utwory / zapowiedzi książek

Zegary w pokoju matki (2)

Miłosz Waligórski

Tanja Stupar-Trifunović

Fragment zapowiadający książkę Zegary w pokoju matki Tanji Stupar-Trifunović (w przekładzie Miłosza Waligórskiego), która ukaże się w Biurze Literackim 9 sierpnia 2021 roku.

Biuro Literackie kup książkę na poezjem.pl

(2)

Kiedy tu przyjechałam, sądziłam, że będzie to idealne miejsce do rozmyślań o sobie. Do podsumowania życia, zamknięcia jednego rozdziału i otwarcia następnego. Święcie przekonana, że człowiek powinien podejmować decyzje, a potem działać zgodnie z nimi, zabrałam się za rachunek sumienia. W tej chwili to wszystko wydaje mi się bardzo odległe. Nie wiem, kiedy stąd wyjadę, nie chcę niczego postanawiać. Od tamtych dni dzieli mnie tyle, ile miejscowych nieboszczyków od ich żon. One czasem do nich chodzą, w słońcu wspinają się na górkę, na sam szczyt, gdzie pod lśniącym marmurem wśród plastikowych kwiatów, pokrytych grubą warstwą kurzu, leżą zmarli. Kobiety lamentują nad grobami bez względu na to, czy mężowie byli źli, czy dobrzy, tłukli je czy pieścili. Najgłośniej zaś zawodzą te, które doświadczyły przemocy, zniewag i upokorzeń. Może w ten sposób chcą zagłuszyć wyrzut, że kiedy ich ślubny spoczął w trumnie, poczuły ulgę. Ale po zejściu do wsi znów pomstują i przeklinają zmarnowane życie u boku tyrana. Czyżby miłość była możliwa jedynie na cmentarzu? Takie myśli przez długi czas nosiłam w sobie jak zasupłane sznury. W końcu same się rozpuściły, nie musiałam ich rozplątywać. Może pomogło słońce, bez litości prażące prosto w głowę. Teraz nie robię nic, tylko żyję. Uprawiam codzienność. Wstaję, gotuję kawę, jem śniadanie, idę na spacer, szykuję obiad, sprzątam dom i wokół domu, a kiedy zachodzi słońce, ale nie jest jeszcze zimno, ochlapuję się wodą w ogrodzie. Niewiele piszę, czasem coś przeczytam, najczęściej jednak byczę się w starym fotelu wystawionym przed drzwi. No i śpię.

Na początku wiele spraw nie dawało mi spokoju. Wyjazd, powrót. Mąż, dziecko. Co sobie o mnie pomyślą? Że jestem samolubna? Czy spędzone z nimi lata wystarczą za usprawiedliwienie dla mojego „wypadu” na wieś? Mam tu myśleć. Myśleć. Ale o czym? O nas. O sobie. O człowieku w ogóle. O spotkaniach, które nas przerastają, unoszą się nad nami jak potężna fala, a potem spadają z hukiem i wypłukują nas od środka. Zostają po nich tylko pustka i strach, bo nie rozumiemy, że właśnie dostąpiliśmy oczyszczenia i powinniśmy się cieszyć – oto staliśmy się lżejsi o osad czasu. Jakie były te lata? Udane, nieudane? W młodości myślimy w kategoriach „albo–albo”. Teraz łatwiej powiedzieć „tak było; co się stało, to się nie odstanie”. Bierność dla świętego spokoju czy wolna wola? Wydaje mi się, że nawet gdybym mogła, nie wybrałabym dla siebie innego życia. Jedyne, czego pragnę, to poznać swoją matkę. Tę cichą ciemną plamkę we mnie, zamkniętą w pokoju, szepczącą przelęknionym głosem: „gdzie jesteś?”. Zachodzi się do niej przez oczy, które widzę czasem, gdy przeglądam się w lustrze. To spojrzenie oświetla melancholijnym światłem nić prowadzącą przez labirynt piwnic i chmur, przez matecznik marzeń mojej matki. Skrzętnie je przede mną kryła, ponieważ matki umiejętnie chowają przed dziećmi wszystkie tajemnice, całe życie. Matki to kuglarki. Szalone iluzjonistki, cyrkówki na medal. Potrafią żonglować jawą i snem. Ich występy można podziwiać codziennie. Z wprawą magika pozbawiają się kobiecości, ponieważ, jak twierdzą, kobiecość kłóci się z macierzyństwem. Wyróżnia, kole w oczy, irytuje. (Nawet je same). Cierpi na bezsenność. Bywa kapryśna. Tęskni i pragnie. Nad ranem rozczochrana snuje się po domu.

Jeśli masz depresyjną matkę, to możesz być pewna, że za wszelką cenę spróbuje ona zabić w tobie kobietę, dla dobra wszystkich, rzecz jasna. W kącie pokoju przycupnęła paproć. To matka. Zamiast siły w spadku przekaże ci worek apatii i lęku. Dzięki niemu, jeśli sama kiedyś urodzisz, nigdy nie będziesz już kobietą. Dzięki niemu nie będziesz…

Nerwowo drę w myślach plik jej zdjęć. Tu z ogródkiem w tle, tu w towarzystwie zmęczenia, tu na pierwszym planie widać troski, a tu smutek i niepewność. Krzyczę: – Chcę wiedzieć, kim jesteś! Jaką kobietą byłaś! Chociaż starannie zacierałaś ślady, znajdę cię! Znajdę! – Tymczasem zdążyłam dorosnąć. Teraz nad obrazem depresyjnej matki załamuje ręce moja córka. Padam z nóg, jestem pełna zmartwień i wątpliwości. Za domem wyrosła góra naszych – twoich i moich – porażek. Powietrze wokół przesyca rezygnacja, ale ja nie zrezygnuję, nie tym razem.

Nic tak nie mąci rozumu jak słowa. Są źródłem fałszywej siły. Kiedy byłam dziewczynką, napisałam kilka wierszy. Jeden z nich wyszedł nawet w gazetce szkolnej, drukowanej na cienkim papierze. W rogu strony umieszczono też moje wypracowanie o matce. Ojciec się ucieszył, jakby taka publikacja miała mi przynieść sławę. Byłam bardzo dumna. Na chwilę wyszłam z cienia na słońce. Dopiero później zrozumiałam, że ona nigdy nie przeczytała tego wiersza. Nie obchodził jej. To wtedy znienawidziłam słowa. Sprawiły, że poczułam się bezsilna. Moje wołanie do matki okazało się daremne.

Kiedy córka przybiegła do domu z gazetką szkolną – po drodze tekst zdążył częściowo się rozmyć w jej spoconych palcach – udawałam brak zainteresowania. Widziałam, że jest dotknięta, ale chciałam, aby się nauczyła jednego: słowa mogą jej tylko napytać biedy. Sama pisałam w dzieciństwie. Wiedziała o tym. Chciała być taka jak ja, jakby z tego mogło wyniknąć coś dobrego. Złapała bakcyla literatury. Dlatego odwróciłam się od niej. Dałam jej do zrozumienia, że różnimy się od siebie, a nasze brzegi leżą po przeciwległych stronach, więc będzie musiała sama stawić czoła życiowej zawierusze, o którą przecież w naszych okolicach nietrudno. Tak to widzę z perspektywy czasu. Może byłam po prostu za młoda, zbyt przerażona. Ona łaknęła mojej miłości, a przecież sama doświadczyłam jej w śladowych ilościach. Wyniosłam z domu raptem garstkę ziarenek czułości – tyle też jej przekazałam. Chciała więcej. Była postrzeloną dziewczynką, za nic miała rzeczywistość wokół siebie, żyła z głową w chmurach, latała. Czułam, że w końcu z trzaskiem uderzy o ziemię, zgruchocze swoje kruche ciało w drobny mak, a potem długo nie będzie mogła się pozbierać, kiedy jednak znów nabierze siły, wróci na miejsce upadku, żeby nad lejem po sobie pisać tkliwe ody. Powiedziałam jej to. O pisaniu też. Że wszystkie kobiety mogłyby obnosić się z depresją i niezadowoleniem, ale wtedy ich domy (i głowy) popadłyby w ruinę. I tyle byłoby pożytku. Wypomniałam jej, że w jej uproszczonym oglądzie wszystkie gospodynie domowe uwielbiają sprzątać, gotować, prać, myć i całymi dniami toczą rozprawy ze ścianami, wysłuchują pretensji męża oraz kochanych pociech. – Czy naprawdę ci się wydaje, że nie mamy tego powyżej uszu? – zapytałam. – Oczywiście, że mamy. I najchętniej rzuciłybyśmy to w cholerę, gdyby ten codzienny rytm – puste kursy od zlewu do pralki, od łazienki do pokoju, od odkurzacza do żelazka – nie dawał nam tego, czego potrzebujemy, czyli ucieczki przed obłędem. Tak jej powiedziałam. Na co ona: – Mamo, przemawia przez ciebie gorycz. – A ty, córko? Co przemawia przez ciebie? Jesteś non stop na lekach, godzinami gapisz się tępo przed siebie i roisz o tym, że w wieku czterdziestu pięciu lat zostaniesz pisarką. Obudź się, na Boga! Twoje dziecko będzie się ciebie wstydzić, mąż ucieknie z pierwszą lepszą, a ty skończysz w jakiejś zabitej dechami wiosze.

– Dokładnie tak jak ty, mamo. Może i mam skłonność do depresji, ale jak może być inaczej, skoro czuję tylko gorycz?! – Spierałam się z nią w duchu, jakbym grała w szachy sama ze sobą. Zmieniałam strony, a wszystko po to, żeby ją sprowokować, wywołać do odpowiedzi. – Co wiesz o goryczy, dziecko? – ucięła dyskusję.

Myślałam, że nie wymknie mi się tak łatwo. Pokłóciłybyśmy się, pogodziły, padły sobie w objęcia. Łapałaby mnie za słówka, wymawiałaby się obowiązkami, bo przecież zawsze jest coś ważniejszego: pranie, sprzątanie, odkurzanie. Sprawy niecierpiące zwłoki. My możemy pocierpieć, rozmowa poczeka. – Zresztą nie ma co tracić czasu na jałowe gadanie. – Nie straciłyśmy. Uciekła.

Pisanie powieści w jej domu szło mi jak po grudzie. Czułam, że wciąż panują tam jej zasady. Nie znosiła fikcji, wymyślania. Uważała je za kłamstwo. – Po co strzępić język na coś, co mija się z rzeczywistością? – Najwidoczniej zaraziłam się od niej tym wirusem prawdy dokumentalnej, bo kiedy pewnego dnia włączyłam komputer i przeczytałam to, co napisałam, dłuższe i krótsze fragmenty, szkice do portretów postaci: kulawych, koślawych, kruchych jak pergamin – stwierdziłam, że to oszustwo. Uświadomiłam sobie, że tworząc je, zmarnowałam czas. Matka miała rację.

Cały czas towarzyszy mi uczucie, że upodobniłam się do tej wsi. Wyparowało ze mnie życie. Zarówno jej, jak i mnie brakuje deszczu, życiodajnych soków, które pozwoliłyby nam rozkwitnąć i wydać owoce. Z drugiej strony upojny zapach roślin, smak kandyzowanych fig, obraz powyginanych drzew, dotyk kolczastych krzewów i widok kurzu osiadającego wszędzie bez względu na częstotliwość porządków – to wszystko świadczy o tym, że nawet na najrozleglejszej pustyni w najdalszym zakątku samotności istnieje coś, czego można się chwycić, kiedy chcemy przywrócić się światu. To, że ta wieś słabo owocuje, widać także po liczbie odwiedzających ją gości. Przyjezdny to rzadki dar. Łatwo go poznać. Odcina się na tle miejscowych wyraziście jak pomarańcza na gołym drzewku. Nietutejszych widać tu jak na dłoni. Potrzebowałam dystansu, żeby pewne rzeczy zobaczyć wyraźniej, jaśniej. Dlatego siedzę na wsi i piszę. Nie uciekłam, musiałam tylko wycofać się na bezpieczną odległość, odwrócić się i spojrzeć wstecz. Dystans zdefiniowała matka, w takich, a nie innych odstępach zasadzając kwiaty na grządkach, róże białe i czerwone, gerbery, goździki.

„Syn oznacza wolność, a córka więzienie. Powrót do piekła. Oto, czym są córki. Moja matka płakała, kiedy mnie urodziła. Ojciec nie chciał mnie znać. Bo jestem dziewczynką, a miałam być chłopcem. Z czasem zapracowałam sobie na ich szacunek, ale straciłam szacunek do siebie. Urodziłam córkę. Na szczęście to już była inna epoka. Wszyscy na nią czekali. Na królewnę. Babcie, wujkowie i ciotki nosili ją na rękach. Tylko nie ja, bo wiem, że wydanie na świat dziewczynki to rozdrapywanie starych ran. Ona tego nie rozumie. Zresztą lepiej o tym nie mówić”.

Na stole leżą dzikie gruszki z ogrodu za domem. Zawijam je w papier i przez sąsiada, który jutro pojedzie do miasta, wysyłam córce. Dołączam też list z poleceniem, żeby zrobiła sobie z nich swój ulubiony kompot. Koniecznie niech doda cynamonu. „Praca nad powieścią przebiega pomyślnie, pewnie niedługo wrócę. Na wsi, wiadomo, bez zmian. Muszę jeszcze uporządkować rzeczy po babci, posprzątać w piwnicy, zaprowadzić ład na podwórku, no i przerobić parę stron tekstu. Sama dobrze wiesz, że kiedy chcę coś wyjaśnić, zaraz zaczynam się plątać. Nie inaczej jest w tym przypadku. Trochę się zgubiłam, ale mam pewien pomysł, jak wyjść na prostą”.
O supłach we mnie wolę jej nie mówić. Matki o nich milczą. Moja robiła tak samo. Kiedy wyskubuję z rabatek niepotrzebną trawę, czuję, jak udziela mi się matczyna miłość do kwiatów. Wstępuje we mnie żywioł porządku, przekazała mi go w niemym testamencie. Tę część ziemskich spraw muszę załatwić zgodnie z jej wolą. Muszę zaprowadzić ład, żeby jej ogródek był jak zawsze bez chwastów. W południe siadam na pieńku i razem z potem ścieram z twarzy łzy, których na początku nie zauważałam.

Nikt nie jest jednocześnie tak sobie obcy i bliski jak matki i córki. Patrzą na siebie z przerażeniem, bo na ich spojrzeniach ciążą trudne do uniesienia miłość, niemoc i paraliżujący strach przed zranieniem. Dlatego równie często odwracają się od siebie i siebie szukają. Bawią się w chowanego. Zamykają i otwierają na siebie oczy. Jeśli popatrzeć z boku, beztrosko przechadzają się po parku, piją kawę. Od środka jednak cały czas trawi je ogień samozniszczenia i wskrzeszenia.

Od czasu do czasu piłyśmy razem kawę. Matka nie słuchała, o czym mówię. Była niespokojna. Unikała natłoku głosów i ludzi. Nadmiar zachwytu w moim głosie niepokoił ją. Mój entuzjazm, zamiast dodawać skrzydeł, odbierał jej nadzieję. Pchał ku przepaści, ku pustce, która prędzej czy później upomina się o swoje. Straszna, bezwzględna, bolesna, ale też oczyszczająca, przynosząca ostateczne uzdrowienie.

„Jej się wydaje, że to, czego tu nie ma, znajdzie gdzie indziej. Zresztą może jej się uda. Mnie nigdy nie było stać na takie poszukiwania. Brakowało mi odwagi, żeby wyruszyć w świat. Mąż byłby zazdrosny. Mąż. Zasłaniałam się nim, żeby zracjonalizować lęk. Raz mi to wygarnęła. Bezczelna smarkula. Ale później… później ona też zaczęła się bać. Nie, nie męża, w zasadzie nie wiadomo czego, to był pierwotny strach bez jasnego źródła. Czarna rozpacz. Powiedziałam jej, że powinna nauczyć się macierzyństwa, będzie jej lżej. Chociaż sama nie wiem, czy kiedykolwiek opanowałam tę sztukę, czy byłam dla niej dobrą matką. Starałam się, to na pewno. Strach budziło we mnie jej ciężkie, oskarżycielskie spojrzenie, milczący wyrzut o coś, co przecież było poza mną. Kiedyś jeszcze zrozumie, pocieszałam się, że dom, ogród i ciepłe łóżko z wykrochmaloną pościelą są wszystkim, co może zaoferować matka. Wtedy jednak to jej nie wystarczało. Pragnęła więcej, o wiele więcej”.

O AUTORACH

Miłosz Waligórski

Urodzony 1981 r. w Bydgoszczy. Z wykształcenia slawista i hungarysta. Pracuje w Nowym Sadzie jako lektor języka polskiego. Przekłady i teksty własne publikował w czasopismach (m.in. w „Literaturze na Świecie”, „Twórczości”, „Odrze”, „Wyspie”, „Czasie Kultury”, „Tekstualiach”, „RED-zie”, „Akcencie”, „FA-arcie”). Opublikował również słowacką mikropowieść Víťa Stawiarskiego Kiwader i inne opowieści (2011 rok, tłumaczenie razem z Izą Zając) oraz autorską książeczkę 36 sposobów na pustkę (2012). Jest autorem tłumaczenia książki Lajosa Grendela Poświęcenie hetmana.

Tanja Stupar-Trifunović

serbska poetka i prozaiczka urodzona w 1977 r. Studiowała język serbski i literaturę na Wydziale Filologicznym Uniwersytetu w Banja Luce. Pracuje jako redaktorka pisma „Putevi” oraz kierowniczka działu kultury w Bibliotece Narodowej i Uniwersyteckiej w Banja Luce. Laureatka Europejskiej Nagrody Literackiej w 2016 r. za powieść Satovi u majčinoj sobi (Zegary w pokoju matki), której przekład na język polski przygotował Miłosz Waligórski.

powiązania

Utrata ojczyzny

recenzje / KOMENTARZE Tanja Stupar-Trifunović

Autorski komentarz Tanji Stupar-Trifunović w ramach cyklu „Historia jednej powieści”, towarzyszący premierze książki Zegary w pokoju matki, w przekładzie Miłosza Waligórskiego, wydanej w Biurze Literackim 9 sierpnia 2021 roku.

WIĘCEJ

Poezję i prozę można pisać tak samo

wywiady / O KSIĄŻCE Dominika Kaniecka Tanja Stupar-Trifunović

Rozmowa Dominiki Kanieckiej z Tanją Stupar-Trifunović, towarzysząca premierze książki Zegary w pokoju matki, w przekładzie Miłosza Waligórskiego, wydanej w Biurze Literackim 9 sierpnia 2021 roku.

WIĘCEJ

Zegary w pokoju matki (1)

utwory / zapowiedzi książek Miłosz Waligórski Tanja Stupar-Trifunović

Fragment zapowiadający książkę Tanji Stupar-Trifunović Zegary w pokoju matki, w tłumaczeniu Miłosza Waligórskiego, która ukaże się w Biurze Literackim 9 sierpnia 2021 roku.

WIĘCEJ

Walizki z tysiącami świstków

recenzje / KOMENTARZE Miłosz Waligórski

Komentarz Miłosza Waligórskiego, autora przekładu książki Poświęcenie hetmana Lajosa Grendela, wydanej nakładem Biura Literackiego 11 sierpnia 2014 roku, a w wersji elektronicznej 27 listopada 2017 roku.

WIĘCEJ

Jak upadła rewolucja

utwory / premiery w sieci Asja Bakić Miłosz Waligórski

Premierowe wiersze Asji Bakić w przekładzie Miłosza Waligórskiego. Prezentacja w ramach projektu Nowe głosy z Europy.

WIĘCEJ

Śródziemnomorski sen

recenzje / IMPRESJE Miłosz Waligórski

Recenzja Miłosza Waligórskiego, towarzysząca premierze książki Tragedia człowieka Imre Madácha, wydanej w przekładzie Bohdana Zadury w Biurze Literackim w wersji papierowej 6 października 2014 roku, a w wersji elektronicznej 10 kwietnia 2017 roku.

WIĘCEJ

Wielokulturowość bierze się ze świadomości

wywiady / O KSIĄŻCE Miljenko Jergović Miłosz Waligórski

Rozmowa Miłosza Waligórskiego z Miljenkiem Jergoviciem, towarzysząca premierze ebooka Drugi pocałunek Gity Danon, wydanego w Biurze Literackim 13 lutego 2017 roku.

WIĘCEJ

Doskonale funkcjonujący węzeł komunikacyjny

recenzje / NOTKI I OPINIE Miłosz Waligórski

Głosy o twórczości Zorana Pilicia, wybrane przez Miłosza Waligórskiego. Prezentacja w ramach projektu Nowe głosy z Europy.

WIĘCEJ

W boazeryjnym entourage’u

wywiady / O KSIĄŻCE Joanna Roś Miłosz Waligórski

Rozmowa Joanny Roś z Miłoszem Waligórskim, tłumaczem książki Dzwony Einsteina Lajosa Grendela, wydanej w Biurze Literackim 18 kwietnia 2016 roku.

WIĘCEJ

Wielokulturowość bierze się ze świadomości

wywiady / O KSIĄŻCE Miljenko Jergović Miłosz Waligórski

Rozmowa Miłosza Waligórskiego z Miljenkiem Jergoviciem, towarzysząca premierze książki Drugi pocałunek Gity Danon, wydanej w Biurze Literackim 22 lutego 2016 roku oraz w formie elektronicznej 13 lutego 2017 roku.

WIĘCEJ

„Żeby uważnie przeczytać to, co w obcym języku mi się spodobało”

wywiady / O KSIĄŻCE Bohdan Zadura Miłosz Waligórski

Z Bohdanem Zadurą, tłumaczem Tragedii człowieka Imre Madácha, rozmawia Miłosz Waligórski.

WIĘCEJ

Utrata ojczyzny

recenzje / KOMENTARZE Tanja Stupar-Trifunović

Autorski komentarz Tanji Stupar-Trifunović w ramach cyklu „Historia jednej powieści”, towarzyszący premierze książki Zegary w pokoju matki, w przekładzie Miłosza Waligórskiego, wydanej w Biurze Literackim 9 sierpnia 2021 roku.

WIĘCEJ

Głosy kobiet

recenzje / ESEJE Patrycja Chajęcka

Recenzja Patrycji Chajęckiej towarzysząca premierze książki Zegary w pokoju matki Tanji Stupar-Trifunović (w przekładzie Miłosza Waligórskiego), wydanej w Biurze Literackim 9 sierpnia 2021 roku.

WIĘCEJ

Poezję i prozę można pisać tak samo

wywiady / O KSIĄŻCE Dominika Kaniecka Tanja Stupar-Trifunović

Rozmowa Dominiki Kanieckiej z Tanją Stupar-Trifunović, towarzysząca premierze książki Zegary w pokoju matki, w przekładzie Miłosza Waligórskiego, wydanej w Biurze Literackim 9 sierpnia 2021 roku.

WIĘCEJ

Zegary w pokoju matki (1)

utwory / zapowiedzi książek Miłosz Waligórski Tanja Stupar-Trifunović

Fragment zapowiadający książkę Tanji Stupar-Trifunović Zegary w pokoju matki, w tłumaczeniu Miłosza Waligórskiego, która ukaże się w Biurze Literackim 9 sierpnia 2021 roku.

WIĘCEJ

Głosy kobiet

recenzje / ESEJE Patrycja Chajęcka

Recenzja Patrycji Chajęckiej towarzysząca premierze książki Zegary w pokoju matki Tanji Stupar-Trifunović (w przekładzie Miłosza Waligórskiego), wydanej w Biurze Literackim 9 sierpnia 2021 roku.

WIĘCEJ