W złudzeniu

Opo­wia­da­nia two­rzą­ce ten zbiór powsta­wa­ły osob­no przez pra­wie dzie­sięć lat, zanim odkry­łam spo­sób na połą­cze­nie ich w całość. Doko­na­łam tego odkry­cia, koń­cząc pra­cę nad opo­wia­da­niem „Czy­sta woda”. Z napi­sa­niem tego tek­stu mia­łam spo­ro pro­ble­mów, chy­ba dla­te­go, że powsta­ło w opar­ciu o praw­dzi­we zda­rze­nie, praw­dzi­we spo­tka­nie w lesie z obcym męż­czy­zną, któ­ry był w dzie­ciń­stwie świad­kiem wojen­nej tra­ge­dii. Męż­czy­zna miał w sobie coś z sędzi­we­go mary­na­rza Coleridge’a, oso­by żyją­cej pod przy­mu­sem opo­wia­da­nia swo­jej histo­rii wszyst­kim napo­tka­nym, i uzna­łam to za szcze­gól­ne zrzą­dze­nie opatrz­no­ści, że w tam­to popo­łu­dnie tra­fił aku­rat na pisar­kę. Jak mogła­bym tego zda­rze­nia nie opi­sać? Ale jak to zro­bić? Czy w XXI wie­ku da się jesz­cze pisać o woj­nie i Holo­kau­ście tak, by unik­nąć oczy­wi­sto­ści i powie­la­nia sche­ma­tów? Dopie­ro po „prze­ro­bie­niu” tej histo­rii w kil­ku­na­stu wer­sjach, dozna­łam olśnie­nia: „To nie zmo­ry prze­szło­ści są w tej opo­wie­ści naj­waż­niej­sze, lecz wyobraź­nia”. Mniej wię­cej w poło­wie opo­wia­da­nia jed­na z boha­te­rek, Ali­cja, stwier­dza: „Posia­da­nia dzie­ci nie spo­sób sobie wyobra­zić, tak jak nie spo­sób wyobra­zić sobie śmier­ci”. A w zakoń­cze­niu dru­ga boha­ter­ka, Mar­ta, zmie­nia swo­ją dotych­cza­so­wą niby-modli­twę z mate­ria­li­stycz­ne­go „Daj mi” na supli­ka­cję god­ną twór­cy: „Daj mi to sobie wyobra­zić”. W ten spo­sób chcia­łam zasy­gna­li­zo­wać czy­tel­ni­kom, że cho­ciaż otrzy­mu­je­my w opo­wia­da­niu trzy róż­ne punk­ty widze­nia, tak napraw­dę „okiem” czu­wa­ją­cym nad cało­ścią jest Mar­ta. To jej per­spek­ty­wa domi­nu­je nad pozo­sta­ły­mi, to ona, jak dowia­du­je­my się z rela­cji Ali­cji, „publi­ku­je w pismach lite­rac­kich” i to jej uda­ło się wyobra­zić prze­ży­cia, któ­rych podob­no wyobra­zić się nie da: czym jest doświad­cze­nie cią­ży i macie­rzyń­stwa oraz co czu­je dziec­ko będą­ce świad­kiem bru­tal­nej śmier­ci.

Podob­nie jest w całym zbio­rze. Mimo że poszcze­gól­ne opo­wia­da­nia przed­sta­wia­ją nam róż­ne – pol­skie i ame­ry­kań­skie – sce­ne­rie, zda­rze­nia i posta­cie, cała książ­ka ma wła­ści­wie tyl­ko jed­ną głów­ną boha­ter­kę. Jest nią kobie­ta mniej wię­cej trzy­dzie­sto­let­nia, któ­ra odsła­nia się nam raz w pierw­szej oso­bie, raz w trze­ciej jako twór­ca pró­bu­ją­cy opi­sać lub wyobra­zić sobie świat, a cza­sem nawet zmie­nić go poprzez lite­rac­ką kre­ację. Nawet w opo­wia­da­niach, w któ­rych z pozo­ru jej nie ma, boha­ter­ka ukry­wa się gdzieś na mar­gi­ne­sach: być może to ona jest dziew­czy­ną, z któ­rą umó­wił się zdez­o­rien­to­wa­ny poeta w opo­wia­da­niu „Ame­ry­ka!” i to ona zry­wa się z fote­la w nowo­jor­skim kinie, do któ­re­go zabłą­dzi­ła pani Doro­ta. Jak przy­sta­ło na współ­cze­sne, „płyn­ne” cza­sy, nasza boha­ter­ka jest nie­ustan­nie w dro­dze: z jed­nej stro­ny, tej psy­cho­lo­gicz­nej dro­dze „sta­wa­nia się”, szu­ka­nia wła­snej toż­sa­mo­ści i celu w życiu, z dru­giej, cał­kiem dosłow­nie absor­bu­je ją migra­cja pomię­dzy Pol­ską a Ame­ry­ką. Dla­te­go jej lite­rac­kie „widze­nia” to zwy­kle spoj­rze­nie z jed­ne­go kon­ty­nen­tu na dru­gi: widze­nie Pol­ski z per­spek­ty­wy Ame­ry­ki, Ame­ry­ki z per­spek­ty­wy Pol­ski. Ina­czej jed­nak niż Cze­sław Miłosz, któ­ry swo­je ame­ry­kań­skie „widze­nia” wysnuł z jed­ne­go sta­bil­ne­go punk­tu Zato­ki San Fran­ci­sco, tutaj, ze wzglę­du na „płyn­ność” współ­cze­sno­ści, widze­nia boha­ter­ki zawsze są „nie­ostre”, ilu­zyj­ne. Posta­ci, poja­wia­ją­ce się w tych opo­wia­da­niach to czę­sto ludzie, któ­rzy żyją złu­dze­nia­mi – marze­nia­mi o wiel­kiej miło­ści czy rodzin­nym szczę­ściu („Cisza w X”, „Czy­sta woda”, „Obiet­ni­ca”), o samo­re­ali­za­cji („Histo­ria”, „Bojow­nik”), o wyż­szo­ści Zachod­niej kul­tu­ry i dobro­by­tu nad inny­mi czę­ścia­mi świa­ta („Wycin­ki”, „Pani Doro­ta”, „Ame­ry­ka!”, „Nie­ostre widze­nia”). Te oso­by nie wie­dzą, że świat, w któ­rym ist­nie­ją, jest świa­tem der­ri­diań­skiej „haun­to­lo­gii” (od „haunt” – „nawie­dzać, stra­szyć” i „onto­lo­gy” – „onto­lo­gia”): peł­nym duchów, czy­li ukry­tych wpły­wów histo­rii, eko­no­mii i tech­ni­ki, któ­rych spraw­czej siły w naszym życiu zwy­kle w peł­ni nie doce­nia­my.

Dopie­ro w ostat­nim opo­wia­da­niu, przyj­mu­jąc pan-optycz­ną per­spek­ty­wę z wie­żow­ca na Man­hat­ta­nie, głów­na boha­ter­ka świa­do­mie pró­bu­je roz­szy­fro­wać i opi­sać mecha­ni­zmy rzą­dzą­ce świa­tem, zwłasz­cza te odpo­wie­dzial­ne za ludz­kie cier­pie­nie. Nie­ste­ty, podob­nie jak ja, boha­ter­ka książ­ki jest krót­ko­wi­dzem. Pod koniec zbio­ru docho­dzi do wnio­sku, że dąże­nie do spój­nej, auto­ry­ta­tyw­nej wizji świa­ta jest sprzecz­ne z jej natu­rą. Jedy­ne, co może zaofe­ro­wać czy­tel­ni­kom zamiast wszech­ogar­nia­ją­ce­go „widze­nia”, to mgli­ste prze­czu­cie, roz­my­ty kształt na „obrze­żach wizji”.