Czy próbujesz zmienić świat swoim pisaniem?

Przed rokiem na naszym festi­wa­lu roz­wa­ża­li­śmy zna­cze­nie sło­wa TRANS, w tym roku chce­my przyj­rzeć się sło­wu PORT, szcze­gól­nie dwóm jego prze­ciw­staw­nym zna­cze­niom – zako­twi­cze­niu w jed­nym miej­scu i przej­ściu z jed­ne­go miej­sca w dru­gie. Punk­tem wyj­ścia do tych roz­wa­żań jest „Trans-por­to, por­ta-ae” (drzwi i bra­ma) przy­wo­ła­ne w otwie­ra­ją­cych Trans­Port Lite­rac­ki 27 „Pię­ciu ese­jach home­row­skich” Tade­usza Sław­ka. Idąc dalej tym tro­pem, uzna­li­śmy, że war­to było­by zapy­tać autor­ki i auto­rów zapro­szo­nych do udzia­łu w 28. edy­cji festi­wa­lu o trans­for­mu­ją­cą, trans­for­ma­cyj­ną, meta­mor­ficz­ną moc lite­ra­tu­ry.

Zmia­na to sta­ły temat lite­ra­tu­ry, podej­mo­wa­ny w każ­dym okre­sie, nawet w tych cza­sach, któ­re z dzi­siej­szej per­spek­ty­wy jawią się nam jako zacho­waw­cze. Jed­nak nigdy, nawet w tych momen­tach, któ­re uzna­je­my za pro­gre­syw­ne, zmia­na nie była trak­to­wa­na jako coś w oczy­wi­sty spo­sób pozy­tyw­ne­go. Na przy­kład Wergi­liusz i Owi­diusz uwa­ża­li, że trans­for­ma­cja świa­ta i zamiesz­ku­ją­cych go bytów jest nie tyl­ko pro­ce­sem nie­uchron­nym, lecz tak­że pożą­da­nym, gdyż to, co krzep­nie w okre­ślo­ny kształt, ule­ga znie­ru­cho­mie­niu, skonst­nie­niu. Ser­wiusz, któ­ry w IV wie­ku komen­to­wał Ene­idę, ganił jej auto­ra za umiesz­cze­nie w tek­ście zbyt licz­nych odnie­sień do mitów opo­wia­da­ją­cych o prze­mia­nie, widział w tym bowiem przy­kład nie­od­po­wie­dzial­ne­go pra­gnie­nia trans­for­ma­cji ist­nie­ją­ce­go porząd­ku rze­czy.

Zja­wi­sko zmia­ny (roz­ma­icie rozu­mia­ne) zawsze fascy­no­wa­ło i prze­ra­ża­ło. Dość wcze­śnie – na grun­cie alche­mii, a potem sztu­ki i lite­ra­tu­ry – zaczę­to fan­ta­zjo­wać na temat moż­li­wo­ści wywo­ła­nia trans­for­ma­cji za spra­wą same­go aktu twór­cze­go. Postu­lat pro­wo­ko­wa­nia zmian poli­tycz­nych, któ­ry dużo póź­niej sfor­mu­ło­wa­no w kon­tek­ście m.in. lite­ra­tu­ry, wywo­dzi się z tej wła­śnie tra­dy­cji, choć jego zwo­len­nicz­ki i zwo­len­ni­cy wyra­ża­ją go za pomo­cą pojęć ucho­dzą­cych za naj­ak­tu­al­niej­sze i naja­de­kwat­niej­sze wobec danej sytu­acji spo­łecz­nej. Z dru­giej stro­ny cią­gle sły­chać cyto­wa­ne lub para­fra­zo­wa­ne sło­wa Aude­na z „Wier­sza dla W.B. Yeat­sa”: „poetry makes nothing hap­pen” (w prze­kła­dzie Sta­ni­sła­wa Barań­cza­ka: „nic się nie zda­rza za spra­wą poezji”), któ­re moż­na inter­pre­to­wać jako wyraz rady­kal­nej nie­wia­ry w trans­for­ma­cyj­ną moc lite­ra­tu­ry, a sze­rzej sztu­ki (jeśli weź­mie­my pod uwa­gę, że sło­wo „poetry”, podob­nie jak pol­ski wyraz „poezja”, wywo­dzi się z grec­kie­go „poie­in” ozna­cza­ją­ce­go „two­rzyć”, „dzia­łać”, „wywo­ły­wać sku­tek”, „oddzia­ły­wać”, „prze­kształ­cać”).

Tym samym chcie­li­by­śmy zapy­tać, w jaki spo­sób dzi­siej­sza lite­ra­tu­ra opo­wia­da o zja­wi­skach zmia­ny i trans­for­ma­cji (spo­łecz­nej, oby­cza­jo­wej, poli­tycz­nej, bio­lo­gicz­nej, kul­tu­ro­wej etc.)? Czy według Cie­bie lite­ra­tu­ra może wywo­łać zmia­nę, czy posia­da potrzeb­ną do tego moc? Czy za jej spra­wą może się wyda­rzyć coś nowe­go – coś, co nie tyl­ko skło­ni nas do two­rze­nia nowych inter­pre­ta­cji świa­ta, ale też do jego prze­kształ­ce­nia? A może w płyn­nym świe­cie lite­ra­tu­ra powin­na two­rzyć osto­ję sta­ło­ści? I na koniec: czy Ty sam/sama pró­bu­jesz zmie­niać świat swo­im pisa­niem? Choć­by ten wła­sny, wokół sie­bie?