recenzje / IMPRESJE

Marcin Orliński: Jednak modernizm

Marcin Orliński

Recenzja Marcina Orlińskiego z książki Zawsze Marty Podgórnik.

Okladka__Zawsze__rgb Biuro Literackie kup książkę na poezjem.pl

Jest ze mną ta książka już od kilku miesięcy. Wracam do niej na wyrywki, czytam od początku, a czasami oglądam po prostu okładkę. Pewnie dlatego mój egzemplarz nosi już znamiona intensywnego użytkowania: ślad po filiżance kawy, zagięty róg, zaschnięta kropla czerwonego wina. A okładka ładna, surowa. Czarno-biała fotografia, fragment starego fotela w jakimś ciemnym pomieszczeniu, na podłodze kapcie, w tle kaloryfer, a nad kaloryferem telefon. Na środku nazwisko autorki i tytuł tomu: Zawsze. Piękną, czerwoną czcionką.

W nowym tomie wierszy Marty Podgórnik dominują rym i rytm. To chyba najważniejsza, choć i najbardziej oczywista uwaga formalna. Wymienione środki artystyczne pojawiają się nieprzypadkowo – współtworzą wyłaniający się z wierszy świat i ustawiają czytelnika wobec lektury. Gliwicka poetka bierze bowiem na cel całą tradycję wersologiczną, rozbija estetyczne porządki za pomocą języka codziennego, zderza klasycyzm z ponowoczesnością. W wyschniętą i pozbawioną życia glebę ciska lekami na kaca, fantazją o gwałcie zbiorowym i oryginalnie skleconym wulgaryzmem. Ten odważny, a czasem nawet brutalny nalot na tradycyjne hierarchie wartości i definicje piękna, ma w sobie coś ożywczego. Język znów kwitnie, rozrasta się, wraca do pierwotnego środowiska, w którym prym wiodą dźwięk i powtórzenie: „Kiedy wreszcie umarła, krwi nie było wiele/ Pieliła ogródek, zasłuchana w Brahmsa/ Zamiast powieści rzeki wolała nowele/ Z piekieł resentymentu rodziła się szanta” (XXL).

Warto zwrócić uwagę, że tradycyjnej formie towarzyszą tradycyjne tematy, wśród których na plan pierwszy wysuwa się miłość. Historia miłosna, którą opowiada Podgórnik, nie jest usłana kwiatami zakupionymi na romantycznym lub młodopolskim straganie. Próżno tu szukać idealistycznych roszczeń czy sentymentalnych wyznań. Ta opowieść się rwie, rozpada, szuka własnej formy, pozostawiając w czytelniku zachwyt lub poczucie konsternacji. Podgórnik sięga do najmroczniejszych rejestrów ludzkiej egzystencji, ukazuje dramat człowieka wplątanego w skomplikowane relacje z drugim człowiekiem, a także z samym sobą. To miłość pozbawiona złudzeń, miłość pełna mrocznej, punkrockowej energii, miłość drapieżna i bolesna. Za przykład niech posłuży fragment wiersza Pieniążek:

Naklejkę z butelki skrobałam jak ciążę w fontannie zgubiłam miedziany
pieniążek

Poszedłeś na wojnę to było za łatwe pierdolić fontannę przeminęło
z wiatrem

Pierdolić tę wojnę nie tutaj się działa i co tam pieniążek nieważna
część ciała

Rozwiązania formalne, na które zdecydowała się Podgórnik, można zresztą interpretować szerzej: rym i rytm okazują się sposobem na oddalenie rzeczywistości, wzięcie jej w ironiczny nawias i spacyfikowanie. W wierszu Piąta nad ranem, który jest zarazem listem do kochanka, bohaterka wyznaje: „Bo ja do dziś widzę Cię w swoich snach, i myślę o nocach i dniach,/ Lecz nie troskam się tym./ Liczy się rytm i rym”. W kilku wierszach pojawia się też wątek nienarodzonego dziecka, który można rozumieć jako figurę niemożliwości mówienia. Granice mojego języka oznaczają przecież, jak wiemy od Wittgensteina, granice mojego świata. W wierszu Pełznąca Opera poetka pisze: „Można i śpiewać, oj, straciłam dziecko, i w życiu mi było niemiło,/ nielekko lecz bądźmy szczerzy, któż/ Ci w to uwierzy nad od Versace-second-hand torebką”. Z kolei w utworze XXS: „Nie chodź się bawić nad głęboką wodę/ Widziałam we śnie – jest brudna/ Jak krwawienie miesięczne, płyny porodowe/ Brudna jak myśli, które mam o Tobie/ Złota tafla, gdy pęka, szczerzy się zdradziecko/ Moje nienarodzone i jedyne dziecko/ Nie chodź się bawić nad głęboką wodę”. Wyselekcjonowane i poddane obróbce doświadczenie uzyskuje w wierszu swój właściwy kształt. Dalej jest już tylko owa głęboka woda. Lepiej pozostać na brzegu i ze śpiewem na ustach pokołysać się nad jej ciemną taflą.

Interesujące są również polemiki, które podejmuje Podgórnik. Na przykład w wierszu Transakcja, który prawdopodobnie skierowany jest do poety Tadeusza Dąbrowskiego, poetka stwierdza: „Katolik pisze, że poezja pojawia się nagle (tak to zrozumiałam) podczas podróży autem lub w trakcie masturbacji (z myślą o żonie). Raczej nie jestem w temacie, podczas autoseksu fantazjuję o gwałcie zbiorowym”. Inna próba literackiej dyskusji to wiersz Obiekty sztuki, w którym bohaterka pisze, że obiekty sztuki są ulotne, a klasycystyczne wiersze – nudne. Utwór dedykowany jest K.S. Inicjały te mogą należeć do Krzysztofa Siwczyka, który jest autorem książki Ulotne obiekty ataku. W tekście pojawia się też imię Maciek – i trudno nie pomyśleć od razu o Macieju Meleckim. Bo Siwczyk i Melecki to przecież znany tandem polskiej poezji i krytyki, niezłomny duet wydawniczy z Instytutu Mikołowskiego. Obaj stawiają na poezję gęstą, nieprzetłumaczalną, ukierunkowaną na komplikowanie aktu poznawczego i mnożenie językowych labiryntów.

Zawsze nie jest książką na zawsze. W epoce ponowoczesności wszystko jest bowiem na chwilę. Umowność i krótkotrwałość dyskursywnych, a być może również życiowych zobowiązań, nie pozwala brać na poważnie jakichkolwiek deklaracji obarczonych wielkim kwantyfikatorem. A jednak tytuł tomu, pomimo czytelnej ironii, domaga się uniwersaliów. Przypomina o wadze być może najsilniejszego ludzkiego uczucia. I o powadze, jaka mu się należy. Pragnę więc nalać sobie kolejny kieliszek wina, a potem wrócić do pierwszego utworu z książki, w którym poetka pisze: „Zatem jednak modernizm? Zapytała szeptem/ Zbyt teatralnym. Zawsze urodzi się w piekle”.

Tekst pierwotnie ukazał się w czasopiśmie „Twórczość” (nr 10/2015). Dziękujemy Autorowi i Redakcji za wyrażenie zgody na ponowną publikację.

O AUTORZE

autorzy_leksykon_300x300_Orlinski
Marcin Orliński

Urodzony w 1980 roku. Poeta, krytyk literacki, publicysta. Absolwent filozofii na Uniwersytecie Warszawskim i studiów doktoranckich w Instytucie Badań Literackich PAN. Redagował rubrykę „Wiersz Przekroju” w tygodniku „Przekrój” i serię wydawniczą „Biblioteka Debiutów” przy „Zeszytach Poetyckich”. Mieszka w Warszawie.

powiązania

WYWIADY_slomczynski

Malowane nie działa

wywiady / O KSIĄŻCE Marcin Orliński Szymon Słomczyński

Rozmowa Marcina Orlińskiego z Szymonem Słomczyńskim, towarzysząca premierze książki Latakia, wydanej w Biurze Literackim 12 grudnia 2016 roku.

WIĘCEJ
RECENZJE_Swiat-w-kawalkach

Świat w kawałkach

recenzje / ESEJE Marcin Orliński

Recenzja Marcina Orlińskiego, towarzyszące premierze książki Naraz Julii Szychowiak, wydanej w Biurze Literackim 4 kwietnia 2016 roku.

WIĘCEJ
KSIAZKI_Na-dzien-dzisiejszy

Zmienne kadry

recenzje / ESEJE Marcin Orliński

Recenzja Marcina Orlińskiego z książki Jerzego Jarniewicza Na dzień dzisiejszy i chwilę obecną, która ukazała się na stronie marcinorlinski.pl.

WIĘCEJ
KSIAZKI_Panstwo-P

Cena cukru, jesionka i kot

recenzje / ESEJE Marcin Orliński

Recenzja Marcina Orlińskiego z książki Dariusza Sośnickiego Państwo P., która ukazała się na stronie marcinorliński.pl

WIĘCEJ
KSIAZKI_Do-szpiku-kosci

Zagrywka wobec cierpienia

recenzje / ESEJE Marcin Orliński

Recenzja Marcina Orlińskiego z książki Krzysztofa Jaworskiego Do szpiku kości, która ukazała się na stronie marcinorlinski.pl.

WIĘCEJ
KSIAZKI_Przygody-przyrody

Kamień schron

recenzje / ESEJE Marcin Orliński

Recenzja Marcina Orlińskiego z książek Zima w małym mieście na granicy i Przygody przyrody, która ukazała się na stronie marcinorlinski.pl.

WIĘCEJ
RECENZJE_Bohdan_Zadura_Wszystko

Z czego wyrosłem

recenzje / ESEJE Marcin Orliński

Recenzja Marcina Orlińskiego z książki Wszystko Bohdana Zadury, która ukazała się na stronie marcinorlinski.pl.

WIĘCEJ
KSIAZKI_moja

Miasto, którego nie ma

recenzje / ESEJE Marcin Orliński

Recenzja Marcina Orlińskiego z książki moja Romana Honeta, która ukazała się na stronie marcinorlinski.pl.

WIĘCEJ
KSIAZKI_Podgornik_Rezydencja-surykatek

Mikser Podgórnik

recenzje / ESEJE Marcin Orliński

Recenzja Marcina Orlińskiego z książki Rezydencja surykatek Marty Podgórnik, która ukazała na stronie marcinorlinski.pl.

WIĘCEJ
KSIAZKI_Po-sobie

Puste łóżko

recenzje / ESEJE Marcin Orliński

Recenzja Marcina Orlińskiego z książki Po sobie Julii Szychowiak, która ukazała się w „Tygodniku Powszechnym”.

WIĘCEJ
RECENZJE_Soma_3

Sto tysięcy uderzeń. O debiucie poetyckim Łukasza Jarosza

recenzje / ESEJE Marcin Orliński

Recenzja Marcina Orlińskiego z książki Soma Łukasza Jarosza.

WIĘCEJ
WYWIADY_Poeci-na-nowy-wiek

Pomiędzy kamienicą i światem zewnętrznym

recenzje / ESEJE Marcin Orliński Tomasz Pułka

Recenzja Marcina Orlińskiego z książki Poeci na nowy wiek

WIĘCEJ
WYWIADY_Ekran-kontrolny

Świat zrobił się za mały

recenzje / ESEJE Marcin Orliński

Recenzja Marcina Orlińskiego towarzyszące premierze książki Jacka Dehnela Ekran kontrolny, wydaje w Biurze Literackim 19 października 2009 roku.

WIĘCEJ
KSIAZKI_Po-teczy

Konkretna nadrealina

recenzje / ESEJE Marcin Orliński

Recenzja Jacka Gutorowa z książki Po tęczy Andrzeja Sosnowskiego.

WIĘCEJ
19_DZWIEKI__Marta PODGÓRNIK__Laudacja na Wybrzeżu

Laudacja na Wybrzeżu

dzwieki / RECYTACJE Marta Podgórnik

Wiersz z tomu Zawsze, zarejestrowany podczas spotkania „Odsiecz” na festiwalu Port Wrocław 2015.

WIĘCEJ
KSIAZKI__Środek

Klasyka gatunku

dzwieki / RECYTACJE Marta Podgórnik

Wiersz z tomu Zawsze, zarejestrowany podczas spotkania „Odsiecz” na festiwalu Port Wrocław 2015.

WIĘCEJ
RECENZJE_Marta-Podgornik_Przemyslaw-Koniuszy_Zawsze

Zawsze Marty Podgórnik

recenzje / IMPRESJE Przemysław Koniuszy

Recenzja Przemysława Koniuszego z książki Zawsze Marty Podgórnik.

WIĘCEJ
KSIAZKI_Podgornik_Zawsze

Gorycz „zawsze”

recenzje / ESEJE Marek Olszewski

Recenzja Marka Olszewskiego z książki Zawsze Marty Podgórnik, która ukazała się w czasopiśmie „Nowe Książki”.

WIĘCEJ
RECENZJE_Marta-Podgornik_Przemyslaw-Koniuszy_Zawsze

Wieczne teraz

recenzje / ESEJE Michał Siedlecki

Recenzja Michała Siedleckiego z książki Marty Podgórnik Zawsze, która ukazała się w kieleckim magazynie kulturalnym Projektor.

WIĘCEJ
RECENZJE_Marta-Podgornik_Zawsze

Przegryzanie formy

recenzje / ESEJE Olga Byrska

Recenzja Aleksandry Byrskiej z książki Zawsze Marty Podgórnik, która ukazała się 27 kwietnia 2015 roku w portalu Xiegarnia.pl.

WIĘCEJ
KSIAZKI_Podgornik_Zawsze

Komentarz do wiersza [Nino, niech będzie Rota]

recenzje / KOMENTARZE Marta Podgórnik

Autorski komentarz Marty Podgórnik do wiersza „[Nino, niech będzie Rota]” z książki Zawsze, która ukazała się 2 marca 2015 roku nakładem Biura Literackiego.

WIĘCEJ
KSIAZKI_Podgornik_Zawsze

Ludzie na wiadukcie

recenzje / IMPRESJE Przemysław Rojek

Esej Przemysława Rojka towarzyszący premierze książki Zawsze Marty Podgórnik, która ukazała się nakładem Biura Literackiego 2 marca 2015 roku.

WIĘCEJ
RECENZJE_Marta-Podgornik_Przemyslaw-Koniuszy_Zawsze

Bohaterki rodzą się zmęczone

wywiady / O KSIĄŻCE Joanna Mueller Marta Podgórnik

Z Martą Podgórnik o książce Zawsze rozmawia Joanna Mueller.

WIĘCEJ