recenzje / ESEJE

Pal ogień całą swoją myją

Aleksandra Byrska

Recenzja Aleksandry Byrskiej towarzysząca premierze książki Myja Jakuba Wiśniewskiego, wydanej w Biurze Literackim 24 stycznia 2022 roku.

Biuro Literackie kup książkę na poezjem.pl

„Z samym sobą nie mam nic wspólnego” oraz „Aby istnieć, człowiek musi się buntować” – to dwa cytaty, które ustawiają horyzont powieści Jakuba Wiśniewskiego. A raczej on sam tak go ustawia, eksponując akurat te nawiązania. Kafka i Camus. Obcość i bunt. I pleniące się, żyjące własnym życiem, kopulujące przedmioty, rozbuchana materia, czyli Schulz.

Myja to powieść nieoczywista, mocno intertekstualna, przynosząca czytelnikowi wiele zaskoczeń. Akcja powieści dzieje się w niedookreślonym miejscu i czasie, dostrzegalne są jednak współczesne realia, zarówno w języku, jak i krajobrazie otaczającym bohaterów. Źródłem fabuły jest jednak opowieść biblijna. Samotny Noe po śmierci żony słyszy „głos Pana”, który nakazuje mu przygotować się do ucieczki przed nadchodzącą katastrofą. Jednak wykorzystujący lemowskie konotacje Wiśniewski każe Noemu budować statek kosmiczny, w którym nie ma miejsca dla nikogo poza nim, nawet dla Jafeta, Sema i Chama – jego synów i kolejnych bohaterów powieści.

Narratorem większej części książki jest właśnie Jafet – ten najmłodszy i najbardziej zagubiony brat, który zrobił doktorat, stracił zespół muzyczny i składa się z samych pytań, podczas gdy jego bracia znają wyłącznie odpowiedzi, każdy z nich przekonany, że te jedynie słuszne. Jafet nosi w sobie wstyd, samotność i wielość. Krąży ulicami niekończącego się miasta, z jednej strony industrialnego i nowoczesnego niczym wizja przyszłości, z drugiej zaniedbanego – porośniętego dziką roślinnością i pełnego niekontrolowanego rozrostu śmieci. Jafet jest bezradny – przytłoczony przez tłum, miasto, materię, swoją rodzinę i własną głowę, szuka wyjścia z labiryntu, puka do różnych drzwi i odchodzi z pustymi rękami.

Gdy główny głos przejmuje jego ojciec Noe, okazuje się zresztą, że mają wiele wspólnego. Przede wszystkim oboje podejmują dylemat wyboru pomiędzy twórczym pisaniem a pracą zarobkową, nazywaną w powieści Kieratem. To wybór tragiczny między wolnością a przetrwaniem, łatwo tutaj zdradzić samego siebie, łatwo się pomylić (czyż nie każdy w głębi serca wierzy, że jest wyjątkowy i ma do powiedzenia coś niepowtarzalnego?), łatwo zatracić się w wycieńczającej pracy. „Kierat” to przecież słowo nieprzypadkowe, mocne w swojej symbolice – oznacza maszynę bezwzględnie wykorzystującą siłę fizyczną zwierząt. Nie ma tu mowy o pracy rozumianej jako realizacja pasji czy ambicji – to wyniszczające zajęcie, na które człowiek decyduje się, by zapewnić sobie i swoim bliskim przetrwanie.

Bohater Wiśniewskiego jest wobec świata zagubiony i bezbronny, otaczają go obce i niezrozumiałe siły miasta, które jest zbyt wielkie, by ogarnąć je myślą, i zbyt potężne, aby próbować z nim walczyć. Mierzy się z brzemieniem wstydu i wszechogarniającej niemocy. Jakby się składał ze słabości bohaterów znanych nam z dzieł wielkich modernistów, jakby przejął ich ciężar i dźwigał go dalej w nowoczesność, uginając się jeszcze niżej pod narastającym ciężarem.

Po raz kolejny moje myśli wracają też do Schulza, bo przywołuje go sposób istnienia przedmiotów w tej prozie – osobny kosmos, w którym plastik snuje swoje ciemne historie pod osłoną nocy. Materia jest osobnym, pełnoprawnym bohaterem, którego nie sposób przeoczyć i nie oddać mu należnego znaczenia.

Z kolei Samotność to idealne imię dla starego, schorowanego psa – wiernej suki trwającej przy życiu wbrew logice. Jej towarzyszenie Noemu i Jafetowi jest symboliczne – niemożność porozumienia czy okazania sobie nawzajem pomocy tkwi między nimi jak duży, stary i chory pies, którego trudno przekroczyć, gdy położy się na progu domu.

Tymczasem nadchodzi wojna, nadchodzi kolejny z końców. Ta pewność zbliżającego się zagrożenia promieniuje ponad fabułę, przenika język, kwitnie ponuro w każdym zdaniu. A język ma w tej prozie moc przerastającą siłę opowieści, stwarza i niszczy, zaraża i porzuca, nic nie jest dla niego niemożliwe.

Jafet nazywa siebie „myją” – my-ją, wielością. Samoświadomość nie pozwala mu postrzegać siebie jako jednej spójnej osobowości. Zbyt dobrze wie, że wobec każdego człowieka jesteśmy zawsze choć trochę inni, nawet wobec psa możemy jawić się kimś znów trochę innym. Ta wspólnota może jednak okazać się nie pytaniem, a odpowiedzią. Zakończenie zostawia nam Wiśniewski otwarte. Jafet rozpala wielkie ognisko pełne śmieci i spotyka się przy nim ze swoją wielością. Pali ogień z własną myją, a ona pomoże mu się zmierzyć z tajemniczą, pozostawioną mu przez matkę paczką, kiedy w końcu ją otworzy. Jest to w tym labiryncie pewna wskazówka.

O AUTORZE

Aleksandra Byrska

Urodzona w 1990 roku w Krakowie. Absolwentka filologii polskiej i krytyki literackiej na Uniwersytecie Jagiellońskim oraz logopedii na Uniwersytecie Pedagogicznym w Krakowie. Krytyczka, bibliotekarka, poetka. Przygotowuje rozprawę doktorską na temat intymności i skandalu w prozie polskiej po 2010 roku. Wiersze publikowała w „Małym Formacie”, „Wakacie”, „Salt Hill Journal” i „La Piccioletta Barca”. Mieszka w Myślenicach.

powiązania

Rozmowy na koniec: odcinek 1 Nowe głosy z Polski: poezja

nagrania / TransPort Literacki Aleksandra Byrska Antonina Tosiek Bartosz Horyza Jakub Skurtys Ola Lewandowska-Ferenc Patrick Leftwich Szymon Kowalski Zofia Kiljańska

Pierwszy odcinek z cyklu “Rozmowy na koniec” w ramach festiwalu TransPort Literacki 27.

WIĘCEJ

Połów. Poetyckie i prozatorskie debiuty 2021

nagrania / TransPort Literacki Aleksandra Byrska Alicja Sawicka Barbara Frączyk Bartosz Horyza Iwona Bassa Marta Lipowicz Mirek Kulisz Ola Lewandowska Patrick Leftwich Patryk Kulpa Szymon Kowalski Zofia Kiljańska

Czytanie z książki Połów. Poetyckie i prozatorskie debiuty 2021 z udziałem Iwony Bassy, Aleksandry Byrskiej, Barbary Frączyk, Bartosza Horyzy, Zofii Kiljańskiej, Szymona Kowalskiego, Mirka Kulisza, Patryka Kulpy, Patricka Leftwicha, Oli Lewandowskiej, Marty Lipowicz i Alicji Sawickiej w ramach festiwalu TransPort Literacki 27. Muzyka Hubert Zelmer.

WIĘCEJ

Ostrzałka do noży, która śpiewa

recenzje / ESEJE Aleksandra Byrska

Recenzja Aleksandry Byrskiej, towarzysząca premierze książki Histeria Yideum Kim w tłumaczeniu Lynna Suh, Ewy Suh i Katarzyny Szuster, wydanej w Biurze Literackim 26 września 2022 roku.

WIĘCEJ

Literatura chroni nas przed zamknięciem we własnych głowach

debaty / ANKIETY I PODSUMOWANIA Aleksandra Byrska

Odpowiedzi Aleksandry Byrskiej na pytania Tadeusza Sławka w „Kwestionariuszu 2022”.

WIĘCEJ

Połów. Poetyckie i prozatorskie debiuty 2021 (poezja)

utwory / zapowiedzi książek Aleksandra Byrska Bartosz Horyza Ola Lewandowska-Ferenc Patrick Leftwich Szymon Kowalski Zofia Kiljańska

Fragmenty zapowiadające książkę Połów. Poetyckie i prozatorskie debiuty 2021, która ukaże się w Biurze Literackim 3 października 2022 roku.

WIĘCEJ

Letnim śniegiem i krwią

recenzje / ESEJE Aleksandra Byrska

Recenzja Aleksandry Byrskiej, towarzysząca premierze książki Z kamienia i kości Bérengère Cournut w tłumaczeniu Hanny Igalson-Tygielskiej, która ukaże się w Biurze Literackim 12 września 2022 roku.

WIĘCEJ

Demontaż patriarchatu

recenzje / ESEJE Aleksandra Byrska

Recenzja Aleksandry Byrskiej, towarzysząca premierze książki Ostatni patriarcha Najat El Hachmi w tłumaczeniu Anny Sawickiej, wydanej w Biurze Literackim 27 czerwca 2022 roku.

WIĘCEJ

Wspólnota kobiet

recenzje / ESEJE Aleksandra Byrska

Recenzja Aleksandry Byrskiej, towarzysząca premierze książki Ktokolwiek, tylko nie ja Hałyny Kruk w tłumaczeniu Bohdana Zadury, która ukaże się w Biurze Literackim 23 maja 2022 roku.

WIĘCEJ

Głowa zaabordowana przez statek mózgowych piratów

wywiady / O PISANIU Aleksandra Byrska Zofia Kiljańska

Rozmowa Aleksandry Byrskiej z Zofią Kiljańską, laureatką projektu „Połów. Poetyckie debiuty 2021”.

WIĘCEJ

Kalcyt i multa

recenzje / KOMENTARZE Aleksandra Byrska

Autorski komentarz Aleksandry Byrskiej, laureatki 16. edycji Połowu poetyckiego.

WIĘCEJ

A na wszystko śnieży popiół i brokat

wywiady / O PISANIU Aleksandra Byrska Ola Lewandowska

Rozmowa Oli Lewandowskiej z Aleksandrą Byrską, laureatką 16. edycji Połowu poetyckiego.

WIĘCEJ

Obchodzi nas zeszłoroczny śnieg

recenzje / ESEJE Aleksandra Byrska

Recenzja Aleksandry Byrskiej towarzysząca premierze książki Nieobecność Krzysztofa Chronowskiego, wydanej w Biurze Literackim 6 września 2021 roku.

WIĘCEJ

Imperium Dzieci to cały świat

wywiady / O KSIĄŻCE Aleksandra Byrska Marta Sokołowska

Rozmowa Aleksandry Byrskiej z Martą Sokołowską, towarzysząca premierze książki Imperium Dzieci, która ukazuje się w Biurze Literackim 12 lipca 2021 roku.

WIĘCEJ

Taktyka meduz

recenzje / ESEJE Aleksandra Byrska

Recenzja Aleksandry Byrskiej towarzysząca premierze książki Addy Djørup Najsłabszy opór, w tłumaczeniu Bogusławy Sochańskiej, wydanej w Biurze Literackim 17 maja 2021 roku.

WIĘCEJ

Po co pisać

recenzje / KOMENTARZE Jakub Wiśniewski

Autorski komentarz Jakuba Wiśniewskiego towarzyszący premierze książki Myja, wydanej w Biurze Literackim 24 stycznia 2022 roku.

WIĘCEJ

Kirszenbaum rozmawia z Kirszenbaum, czyli fragment dialogu o Myi

wywiady / O KSIĄŻCE Jakub Wiśniewski Kacper Szpyrka

Rozmowa Kacpra Szpyrki z Jakubem Wiśniewskim, towarzysząca premierze książki Myja, wydanej w Biurze Literackim 24 stycznia 2022 roku.

WIĘCEJ

Myja

utwory / zapowiedzi książek Jakub Wiśniewski

Fragment zapowiadający książkę Myja Jakuba Wiśniewskiego, która ukaże się w Biurze Literackim 24 stycznia 2022 roku.

WIĘCEJ

Kredę gryzie się ze strachu

recenzje / IMPRESJE Dawid Mateusz Jakub Skurtys

Impresja Dawida Mateusza i Jakuba Skurtysa na temat poezji Aleksandry Byrskiej, laureatki 16. edycji Połowu poetyckiego.

WIĘCEJ