recenzje / ESEJE

Osiemdziesiąt pięć prawd o Rafale Wojaczku

Krzysztof Siwczyk

Recenzja Krzysztofa Siwczyka z książki Wojaczek wielokrotny. Wspomnienia, relacje, świadectwa Stanisława Beresia i Katarzyny Batorowicz-Wołowiec.

Biuro Literackie

To publikacja dla miłośników “życia i twórczości” Rafała Wojaczka. 85 osób, które zetknęły się z zmarłym w 1971 r. poetą, przepytanych na okoliczność właśnie jego “życia”, nie “twórczości”. Niezwykła, wciągająca i odpychająca jednocześnie księga zwierzeń, w której “twórczość” jest na drugim planie. Pierwsze skrzypce gra w niej “życie”.

Publikację uzupełnia starannie przygotowana płyta DVD będąca żywym świadectwem tych relacji, a także mnóstwo nieznanych wcześniej zdjęć. 11 godzin filmowego zapisu można oglądać na skróty, poprzez hasła klucze: “alkohol”, “autoagresja”, “kobiety” “choroba”, “incydent”, “więzienie”, “samobójstwo”. Ogrom pracy budzi respekt i szacunek. Enigmatyczne za to są motywacje, które przyświecały autorom.

W przenikliwym wstępie Stanisław Bereś pisze: Współczesna literatura polska nie posiada drugiej tak wyrazistej, dramatycznej i intrygującej indywidualności literackiej. Dlatego ważne jest, aby zgromadzić jak największą wiedzę o tym pisarzu i jego szamotaniu się na ziemi. Nie wszystko przecież zostało powiedziane i wyznane. O ile pierwsza część tego cytatu nie budzi kontrowersji, o tyle zdanie ostatnie jest ryzykowne. Czy da się powiedzieć wszystko?

Wojaczek wielokrotny został podzielony na cztery części: Mikołów, Kędzierzyn-Koźle, Kraków, Wrocław. Miejsce urodzenia, miejsce ukończenia liceum, miejsce rozpoczęcia szybko przerwanych studiów i miejsce śmierci – to właśnie tam Bereś i Batorowicz-Wołowiec poszukali świadków wydarzeń i znaleźli.

Sentymentalne wspomnienia z małego miasteczka często zaskakujące trzeźwością sądu i specyficzną “ludową mądrością”, każą widzieć Wojaczka jako jednego z wielu anonimowych rówieśników Polski Ludowej. Może jedynie nieco wyrastającego ponad przeciętną. To wyłanianie się z egzystencjalnej “przeciętności” dobrze wychwytywali jego szkolni koledzy i koleżanki. Dla wielu z nich Wojaczek pozostaje widmem ich własnej młodości.

Okres kędzierzyński z kolei przynosi osobliwe portrety Edwarda Wojaczka, ojca poety, pedagoga w tamtejszym liceum, który po separacji z żoną w Mikołowie był jedynie weekendowym gościem. Sprowadził syna do siebie, aby mógł zdać maturę eksternistycznie. Filolog klasyczny, wzór dowcipu i dobrych manier, a przy tym nieskłonny do otwartości człowiek starej daty – oto obraz, który zapamiętali jego dawni uczniowie, ale to również ważne parametry określające stosunki ojciec – syn. Wojaczek przecież dziedziczył po nim nie tylko umiłowanie klasycznej formy wiersza.

Kraków i nieudane studia na UJ to okres najbardziej zagadkowy. Nieliczne wspomnienia przynoszą przewrotną wiedzę – Wojaczek był raczej studentem niepijącym, czytającym na potęgę lektury spoza listy programu i dużo pisał. Pracował nad nigdy nieukończoną i zagubioną powieścią Piąta pora roku. Jeden z jego kolegów wspomina również o poemacie “Stawrogin”. Język krakowskich rozmówców – to obecnie często profesorowie i znani poeci – próbuje uchwycić Wojaczka na gorącym uczynku stawania się i bycia poetą. Te rozmowy przynoszą sporo intelektualnej frajdy, a obraz “buntownika” jest ambiwalentny i nieostry.

Wrocław natomiast to feeria świadectw, opowieści bulwersujących, wzajemnie się wykluczających. Ciekawe są świadectwa osób związanych z “Teatrem Laboratorium” Grotowskiego i rekonstrukcje związków Wojaczka z ludźmi skupionymi niegdyś wokół tej sceny. Z kolei w chórze kumpli od jabola i niedocenionych pisarzy z rzadka odzywają się głosy wstrzemięźliwe i egzegetyczne. Obiegowa formuła od dawna ujmuje poetę w karby obyczajowej prowokacji, chuligaństwa i, najoględniej mówiąc, obywatelskiego nieposłuszeństwa. Dramat “Wojaczek” był grany przy pełnej publiczności, na wrocławskim rynku, na słynnym murku za “Pałacykiem” czy w Klubie Związków Twórczych.

Pił ze wszystkimi, chociaż niektórzy nigdy nie widzieli go pijanego, umierał w świetle reflektorów, chociaż nikt nie potrafił mu pomóc. Być może dla wielu ludzi jest wyrzutem sumienia. Być może Wojaczka można było ratować. Być może jego samobójcza śmierć nie była gestem niepodległej jednostki, która pluje Bogu w twarz, nie godząc się na metafizyczną nędzę własnego bytowania. Dla tych wszystkich “być może” Bereś i Batorowicz-Wołowiec próbowali znaleźć rozstrzygnięcia. Metoda “do upadłego” polegająca na zadawaniu demontujących rozmówcę pytań o najbardziej intymne kwestie może budzić sprzeciw, bo czasem lepiej coś przemilczeć, żeby tego nie zbanalizować. Takim przykazaniem kierował się Lech Majewski, reżyserując film “Wojaczek”. Pamiętam, bo w nim zagrałem. Obraz ten został niemiłosiernie skrytykowany przez większość osób w tej książce. Nie chcą oni dyskutować z “filmową prawdą Majewskiego”, przedkładając nad nią autentyczność swojego doświadczenia. A przecież sami również padli ofiarą pewnej, tym razem “leksykalnej reżyserii”, którą popisali się Bereś i Batorowicz-Wołowiec, tak, a nie inaczej prowadząc ich po linii swoich pytań.

Wojaczek wielokrotny jest książką, z którą się nie dyskutuje. To zapis “85 prawd”, które przechowali dla siebie świadkowie. Byli skłonni podzielić się nimi. Fenomen Wojaczka nie stał się przez to ani odrobinę bardziej “ludzki”.


Tekst opublikowany na łamach “Gazety Wyborczej”. Dziękujemy za udostępnienie materiału.

O AUTORZE

Krzysztof Siwczyk

poeta, autor czternastu tomów wierszy (ostatnio Mediany, Wydawnictwo a5, 2018) oraz książek krytyczno-literackich, eseistycznych i prozatorskich (ostatnio Bezduch, Austeria, 2018). Zagrał również główne role w dwóch filmach fabularnych: Wojaczek (reż. Lech Majewski, 1999) oraz Wydalony (reż. Adam Sikora, 2010). Mieszka w Gliwicach.

powiązania

Moi Moskale

dzwieki / WYDARZENIA Andrzej Sosnowski Anna Podczaszy Bogusław Kierc Eugeniusz Tkaczyszyn-Dycki Jerzy Jarniewicz Julia Fiedorczuk Krzysztof Siwczyk Natalia Gorbaniewska Natalia Woroszylska Tadeusz Pióro Wiktor Woroszylski

Zapis całego spotkania autorskiego wokół antologii Moi Moskale podczas Portu Wrocław 2006.

WIĘCEJ

W państwie środka

dzwieki / WYDARZENIA Bogusław Kierc Dariusz Sośnicki Krzysztof Siwczyk Tomasz Broda Zbigniew Machej

Zapis całego spotkania autorskiego z udziałem Bogusława Kierca, Zbigniewa Macheja, Krzysztofa Siwczyka, Dariusza Sośnickiego i Tomasza Brody podczas Portu Wrocław 2005.

WIĘCEJ

Z niedanych jestem

wywiady / O KSIĄŻCE Kacper Bartczak Krzysztof Siwczyk

Rozmowa Krzysztofa Siwczyka z Kacprem Bartczakiem, towarzysząca premierze książki Widoki wymazy, wydanej w Biurze Literackim 19 kwietnia 2021 roku.

WIĘCEJ

Rafał Wojaczek, który jest

dzwieki / WYDARZENIA Agnieszka Wolny-Hamkało Andrzej Sosnowski Bogusław Kierc Bohdan Zadura Darek Foks Dariusz Sośnicki Edward Pasewicz Eugeniusz Tkaczyszyn-Dycki Jerzy Jarniewicz Jurij Andruchowycz Krzysztof Siwczyk Maciej Malicki Maciej Melecki Marcin Sendecki Mariusz Grzebalski Marta Podgórnik Tadeusz Pióro Tomasz Majeran Tomasz Różycki Wojciech Bonowicz Zbigniew Machej

Zapis całego spotkania autorskiego poświęconego twórczości Rafała Wojaczka podczas Portu Legnica 2004.

WIĘCEJ

Dzikie wrażenia kreta (poeci trzech pokoleń)

dzwieki / WYDARZENIA Andrzej Sosnowski Bohdan Zadura Krzysztof Siwczyk Tomasz Majeran

Zapis całego spotkania autorskiego Tomasza Majerana, Krzysztofa Siwczyka, Andrzeja Sosnowskiego i Bohdana Zadury podczas Portu Literackiego 2004.

WIĘCEJ

Dowód z tożsamości i Zdania z treścią

dzwieki / WYDARZENIA Jerzy Jarniewicz Krzysztof Siwczyk

Zapis całego spotkania autorskiego Jerzego Jarniewicza i Krzysztofa Siwczyka podczas Portu Legnica 2003.

WIĘCEJ

Dopiero wyobraźnia wyzwoli rozum, czyniąc go faktycznie rozumnym

wywiady / O KSIĄŻCE Krzysztof Siwczyk Tadeusz Sławek

Rozmowa Krzysztofa Siwczyka z Tadeuszem Sławkiem, towarzysząca wydaniu książki Williama Blake’a Wyspa na Księżycu, w tłumaczeniu Tadeusza Sławka, która ukazała się w Biurze Literackim 2 marca 2020 roku.

WIĘCEJ

Rewizyta z zaświatów na okoliczność lektury

recenzje / ESEJE Krzysztof Siwczyk

Recenzja Krzysztofa Siwczyka, towarzysząca wydaniu książki Williama Blake’a Wyspa na Księżycu, w tłumaczeniu Tadeusza Sławka, która ukazała się w Biurze Literackim 2 marca 2020 roku.

WIĘCEJ

Drugie dotknięcie i Dane dni

dzwieki / WYDARZENIA Krzysztof Siwczyk Mariusz Grzebalski

Zapis całego spotkania autorskiego Mariusza Grzebalskiego i Krzysztofa Siwczyka podczas Portu Legnica 2000.

WIĘCEJ

Dyskusja: O “Wojaczku wielokrotnym”

dzwieki / DYSKUSJE Bogusław Kierc Katarzyna Batorowicz-Wołowiec Krzysztof Siwczyk Maciej Szczawiński Romuald Cudak Stanisław Bereś Stanisław Srokowski

Dyskusja wokół książki Stanisława Beresia i Katarzyny Batorowicz-Wołowiec Wojaczek wielokrotny z udziałem Romualda Cudaka, Bogusława Kierca, Stanisława Srokowskiego, Macieja M. Szczawińskiego, Krzysztof Siwczyka.

WIĘCEJ

Nazywacz

recenzje / IMPRESJE Krzysztof Siwczyk

Szkic Krzysztofa Siwczyka do poematu Palamedes Piotra Matywieckiego, wydanego w Biurze Literackim 1 maja 2017 roku.

WIĘCEJ

Dyskusja “Poeci a ikonosfera współczesności”

nagrania / Z Fortu do Portu Adam Wiedemann Andrzej Sosnowski Bohdan Zadura Krzysztof Siwczyk Marcin Świetlicki

Krzysztof Siwczyk, Marcin Świetlicki, Andrzej Sosnowski, Adam Wiedemann i Bohdan Zadura spierają się o ikonosferę współczesności. Port Legnica 2002.

WIĘCEJ

Dyskusja “Czy poezja może zmienić świat?”

nagrania / Między wierszami Anna Podczaszy Bohdan Zadura Jerzy Jarniewicz Krzysztof Siwczyk Tomasz Broda Zbigniew Machej

Krzysztof Siwczyk, Anna Podczaszy, Bohdan Zadura, Jerzy Jarniewicz, Zbigniew Machej oraz Tomasz Broda o tym, czy poezja to próba “dania w pysk światu”, czy może jego zmiany?

WIĘCEJ

Dyskusja “Słowa ujemne poetycko”

nagrania / Między wierszami Bohdan Zadura Krzysztof Siwczyk Marcin Świetlicki Zbigniew Machej

Zbigniew Machej, Krzysztof Siwczyk, Marcin Świetlicki i Bohdan Zadura zastanawiają się, czy istnieją słowa o ujemnym potencjale poetyckim. Port Legnica 2002.

WIĘCEJ

Rodzaj przenikliwości

recenzje / ESEJE Krzysztof Siwczyk

Recenzja Krzysztofa Siwczyka z książki Farsz Marcin Sendeckiego.

WIĘCEJ

"Gra w literackość" i "gra w życie"

recenzje / ESEJE Krzysztof Siwczyk

Recenzja Krzysztofa Siwczyka z książki Inne tempo Jacka Gutorowa.

WIĘCEJ

Półświatek

recenzje / IMPRESJE Krzysztof Siwczyk

Recenzja Krzysztofa Siwczyka z książki Studium temperamentu Ronalda Firbanka.

WIĘCEJ

Koszmarne mroki

recenzje / ESEJE Krzysztof Siwczyk

Recenzja Krzysztofa Siwczyka z książki Pięć opakowań Marty Podgórnik.

WIĘCEJ

…jak aksjomat na granicy kilku geometrii (o poezji Kacpra Bartczaka)

recenzje / NOTKI I OPINIE Krzysztof Siwczyk

Krzysztof Siwczyk o poezji Kacpra Bartczaka.

WIĘCEJ

Dyskusja: O “Wojaczku wielokrotnym”

dzwieki / DYSKUSJE Bogusław Kierc Katarzyna Batorowicz-Wołowiec Krzysztof Siwczyk Maciej Szczawiński Romuald Cudak Stanisław Bereś Stanisław Srokowski

Dyskusja wokół książki Stanisława Beresia i Katarzyny Batorowicz-Wołowiec Wojaczek wielokrotny z udziałem Romualda Cudaka, Bogusława Kierca, Stanisława Srokowskiego, Macieja M. Szczawińskiego, Krzysztof Siwczyka.

WIĘCEJ

Klonowanie z pamięci

recenzje / ESEJE Konrad Wojtyła

Recenzja Konrada Wojtyły z książki Wojaczek wielokrotny.

WIĘCEJ

O Wojaczku wielokrotnym

recenzje / NOTKI I OPINIE Bogusław Kierc Jacek Gutorow Jacek Łukasiewicz

Komentarze Bogusława Kierca, Jacka Gutorowa, Jacka Łukasiewicza, Andrzeja Zawady.

WIĘCEJ

On młody i genialny był…

recenzje / ESEJE Piotr Śliwiński

Recenzja Piotra Śliwińskiego z książki List otwarty Krzysztofa Siwczyka.

WIĘCEJ