recenzje / ESEJE

Koszmarne mroki

Krzysztof Siwczyk

Recenzja Krzysztofa Siwczyka z książki Pięć opakowań Marty Podgórnik.

Biuro Literackie kup książkę na poezjem.pl

Zbiorcze wydanie twórczości poetyckiej Marty Podgórnik prowokuje jedno, istotne pytanie. Jak ewoluowała poezja gliwickiej autorki? Wydaje się, że dobrze rozpoznana przez krytykę strategia poetycka autorki Pięciu opakowań wpisuje się w ogólną charakterystykę przemian, jakim uległa polska poezja w ostatnich 15 latach. Podgórnik debiutowała tomem Próby negocjacji w roku 1996. Był to czas wyraźnego przesilenia dykcją silnie spersonalizowaną, stygmatyzowaną przez takie nazwiska jak Marcin Świetlicki czy Jacek Podsiadło. Świetlicki, ważny punkt orientacyjny na mapie wczesnych “wypadów” lirycznych Marty Podgórnik, mniej więcej w tym samym czasie opublikował książkę Trzecia połowa – tom ściszonych, wysoce hermetycznych liryków, w których słyszalność egotycznego “ja” podmiotu została skrajnie zredukowana. Lektura Pięciu opakowań ujawnia niezwykłą czujność Podgórnik, która własnym wierszem błyskawicznie reaguje na wszelkie zmiany zachodzące na bieżąco w sposobie pisania poezji w Polsce. Nie chcę przez to powiedzieć, że jej liryczne narracje zawdzięczają swoją niewątpliwą siłę temu, co dzieje się “na zewnątrz” wiersza, w przestrzeni poetyckiej socjosfery. Chodzi raczej o to, że wiersze Marty Podgórnik, w zupełnie naturalny, niewymuszony sposób, stanowią lustro, które odbija najbardziej dynamiczne przemiany, przeskoki i progresje, które zaszły w poezji minionej dekady.

Debiutancki tom wierszy wpisywał się w paradygmat konfesyjny, z silnie zaznaczonym polem wpływów i inspiracji. Jednak w przypadku Podgórnik nie można było mówić o bezmyślnym ponawianiu wzorców wypracowanych przez autorów generacji “bruLionu”. Posługując się frazeologią kolokwialnego, obniżonego tonu doświadczenia bezpośredniego, Podgórnik rozgrywała dramat wysoce teatralny. Kreacja bohaterki jej wierszy polegała na silnym skontrastowaniu tego, co kulturowo postulowane (niemal freudowska egzegeza kondycji psychicznej podmiotu), z brutalnym zapisem faktycznych wydarzeń w świecie przedstawionym wiersza. Dychotomia, od momentu debiutu, silnie naznacza kolejne wystąpienia książkowe autorki, przy czym traci wymiar egzystencjalnego dramatu wyboru między prawdą życia wewnętrznego, a jego literalnym przedstawieniem. Staje się natomiast punktem wyjścia do budowania immanentnej rzeczywistości tekstu literackiego: “świat jest jak twoja skóra szorstki słony gorzki/ albo płaski jak papier albo nie ma nic” (“Dwóch adresatów”, wiersz z tomu Paradiso, 2000). W tym geście Podgórnik zbliża się do tradycji postmodernistycznej, rozumianej jako gra literackich figur symulujących autentyzm. Wielokrotnie wskazywano na twórczość Podgórnik jako przekonywające i właśnie autentyczne świadectwo przemian, jakie zachodzą w duchowości współczesnego człowieka. Wielokrotnie również sytuowano jej wiersze w pobliżu nurtu feministycznego w polskiej literaturze. Pięć opakowań wydaje się raczej znakiem krytyki tego rodzaju pospiesznych lokacji tej twórczości. Czytelnik ma przed sobą księgę dokumentującą pewien wariant przygody intelektualnej – grę masek i konwencji, cyrk śmiechu i rozpaczy, wreszcie spektakl aksjologicznych fałszerstw, jakimi karmi nas współczesność. Ta na wskroś krytyczna postawa autorki wobec świata marionetek, znajduje odzwierciedlenie w języku jej wierszy, który nieustannie podważa swoje własne, kreacyjne moce tworzenia światów alternatywnych. Mamy więc do czynienia z metatekstem ujmującym każdą narrację w ontologiczny cudzysłów. Podgórnik nie pyta “co jest?”, skupia się raczej na kwestii “jak do tego doszło?”. Być może dlatego często mylnie widziano w jej wierszach posiłkujących się kodem medialno-sytuacyjnym li tylko próby demaskacji mechanizmów regulujących wymiar środowiskowych rozgrywek poetyckich. “Bez niedopowiedzeń. Literatura piękna jest, oraz powolna./ Bierzcie i jedzcie z niej poprzez kolokwia, lekcje, projekcje/ Uczciwych doznań, wśród innych odmian zdania: Jak się/ masz ukochana w tych koszmarnych mrokach?” (“Gramatyka Księżycowa”, wiersz z tomu Długi maj, 2004). Medium poetyckie jest więc jeszcze jedną protezą mająca zastąpić nam, a właściwie wyplenić z nas, pragnienie transcendencji. Dla autorki Dwa do jeden uprawianie poezji jest aktywnością idealnie bezcelową, jeżeli za cel ustanawia sobie dochodzenie i spekulację metafizyczną. Konsekwencja, z jaką autorka obstaje przy penetrowaniu “koszmarnych mroków” (społecznych, miłosnych, literackich itd.) przybliża ją niemal do pisarstwa egzystencjalistów. Nie bez kozery dopracowała się specyficznego systemu moralnego, w jakim funkcjonują jej literalne persony. Należy dodać, że jest to zakon surowej reguły – w tej twórczości albo wygrywa się własny styl, albo ginie na przepastnym śmietnisku historii literatury. Pięć opakowań jest wymownym znakiem triumfu.


Tekst po raz pierwszy ukazał się w “Tygodniku Powszechnym”. Dziękujemy redakcji za zgodę na przedruk.

O AUTORZE

Krzysztof Siwczyk

poeta, autor czternastu tomów wierszy (ostatnio Mediany, Wydawnictwo a5, 2018) oraz książek krytyczno-literackich, eseistycznych i prozatorskich (ostatnio Bezduch, Austeria, 2018). Zagrał również główne role w dwóch filmach fabularnych: Wojaczek (reż. Lech Majewski, 1999) oraz Wydalony (reż. Adam Sikora, 2010). Mieszka w Gliwicach.

powiązania

Moi Moskale

dzwieki / WYDARZENIA Andrzej Sosnowski Anna Podczaszy Bogusław Kierc Eugeniusz Tkaczyszyn-Dycki Jerzy Jarniewicz Julia Fiedorczuk Krzysztof Siwczyk Natalia Gorbaniewska Natalia Woroszylska Tadeusz Pióro Wiktor Woroszylski

Zapis całego spotkania autorskiego wokół antologii Moi Moskale podczas Portu Wrocław 2006.

WIĘCEJ

W państwie środka

dzwieki / WYDARZENIA Bogusław Kierc Dariusz Sośnicki Krzysztof Siwczyk Tomasz Broda Zbigniew Machej

Zapis całego spotkania autorskiego z udziałem Bogusława Kierca, Zbigniewa Macheja, Krzysztofa Siwczyka, Dariusza Sośnickiego i Tomasza Brody podczas Portu Wrocław 2005.

WIĘCEJ

Z niedanych jestem

wywiady / O KSIĄŻCE Kacper Bartczak Krzysztof Siwczyk

Rozmowa Krzysztofa Siwczyka z Kacprem Bartczakiem, towarzysząca premierze książki Widoki wymazy, wydanej w Biurze Literackim 19 kwietnia 2021 roku.

WIĘCEJ

Rafał Wojaczek, który jest

dzwieki / WYDARZENIA Agnieszka Wolny-Hamkało Andrzej Sosnowski Bogusław Kierc Bohdan Zadura Darek Foks Dariusz Sośnicki Edward Pasewicz Eugeniusz Tkaczyszyn-Dycki Jerzy Jarniewicz Jurij Andruchowycz Krzysztof Siwczyk Maciej Malicki Maciej Melecki Marcin Sendecki Mariusz Grzebalski Marta Podgórnik Tadeusz Pióro Tomasz Majeran Tomasz Różycki Wojciech Bonowicz Zbigniew Machej

Zapis całego spotkania autorskiego poświęconego twórczości Rafała Wojaczka podczas Portu Legnica 2004.

WIĘCEJ

Dzikie wrażenia kreta (poeci trzech pokoleń)

dzwieki / WYDARZENIA Andrzej Sosnowski Bohdan Zadura Krzysztof Siwczyk Tomasz Majeran

Zapis całego spotkania autorskiego Tomasza Majerana, Krzysztofa Siwczyka, Andrzeja Sosnowskiego i Bohdana Zadury podczas Portu Literackiego 2004.

WIĘCEJ

Dowód z tożsamości i Zdania z treścią

dzwieki / WYDARZENIA Jerzy Jarniewicz Krzysztof Siwczyk

Zapis całego spotkania autorskiego Jerzego Jarniewicza i Krzysztofa Siwczyka podczas Portu Legnica 2003.

WIĘCEJ

Dopiero wyobraźnia wyzwoli rozum, czyniąc go faktycznie rozumnym

wywiady / O KSIĄŻCE Krzysztof Siwczyk Tadeusz Sławek

Rozmowa Krzysztofa Siwczyka z Tadeuszem Sławkiem, towarzysząca wydaniu książki Williama Blake’a Wyspa na Księżycu, w tłumaczeniu Tadeusza Sławka, która ukazała się w Biurze Literackim 2 marca 2020 roku.

WIĘCEJ

Rewizyta z zaświatów na okoliczność lektury

recenzje / ESEJE Krzysztof Siwczyk

Recenzja Krzysztofa Siwczyka, towarzysząca wydaniu książki Williama Blake’a Wyspa na Księżycu, w tłumaczeniu Tadeusza Sławka, która ukazała się w Biurze Literackim 2 marca 2020 roku.

WIĘCEJ

Drugie dotknięcie i Dane dni

dzwieki / WYDARZENIA Krzysztof Siwczyk Mariusz Grzebalski

Zapis całego spotkania autorskiego Mariusza Grzebalskiego i Krzysztofa Siwczyka podczas Portu Legnica 2000.

WIĘCEJ

Dyskusja: O “Wojaczku wielokrotnym”

dzwieki / DYSKUSJE Bogusław Kierc Katarzyna Batorowicz-Wołowiec Krzysztof Siwczyk Maciej Szczawiński Romuald Cudak Stanisław Bereś Stanisław Srokowski

Dyskusja wokół książki Stanisława Beresia i Katarzyny Batorowicz-Wołowiec Wojaczek wielokrotny z udziałem Romualda Cudaka, Bogusława Kierca, Stanisława Srokowskiego, Macieja M. Szczawińskiego, Krzysztof Siwczyka.

WIĘCEJ

Nazywacz

recenzje / IMPRESJE Krzysztof Siwczyk

Szkic Krzysztofa Siwczyka do poematu Palamedes Piotra Matywieckiego, wydanego w Biurze Literackim 1 maja 2017 roku.

WIĘCEJ

Dyskusja “Poeci a ikonosfera współczesności”

nagrania / Z Fortu do Portu Adam Wiedemann Andrzej Sosnowski Bohdan Zadura Krzysztof Siwczyk Marcin Świetlicki

Krzysztof Siwczyk, Marcin Świetlicki, Andrzej Sosnowski, Adam Wiedemann i Bohdan Zadura spierają się o ikonosferę współczesności. Port Legnica 2002.

WIĘCEJ

Dyskusja “Czy poezja może zmienić świat?”

nagrania / Między wierszami Anna Podczaszy Bohdan Zadura Jerzy Jarniewicz Krzysztof Siwczyk Tomasz Broda Zbigniew Machej

Krzysztof Siwczyk, Anna Podczaszy, Bohdan Zadura, Jerzy Jarniewicz, Zbigniew Machej oraz Tomasz Broda o tym, czy poezja to próba “dania w pysk światu”, czy może jego zmiany?

WIĘCEJ

Dyskusja “Słowa ujemne poetycko”

nagrania / Między wierszami Bohdan Zadura Krzysztof Siwczyk Marcin Świetlicki Zbigniew Machej

Zbigniew Machej, Krzysztof Siwczyk, Marcin Świetlicki i Bohdan Zadura zastanawiają się, czy istnieją słowa o ujemnym potencjale poetyckim. Port Legnica 2002.

WIĘCEJ

Rodzaj przenikliwości

recenzje / ESEJE Krzysztof Siwczyk

Recenzja Krzysztofa Siwczyka z książki Farsz Marcin Sendeckiego.

WIĘCEJ

Osiemdziesiąt pięć prawd o Rafale Wojaczku

recenzje / ESEJE Krzysztof Siwczyk

Recenzja Krzysztofa Siwczyka z książki Wojaczek wielokrotny. Wspomnienia, relacje, świadectwa Stanisława Beresia i Katarzyny Batorowicz-Wołowiec.

WIĘCEJ

"Gra w literackość" i "gra w życie"

recenzje / ESEJE Krzysztof Siwczyk

Recenzja Krzysztofa Siwczyka z książki Inne tempo Jacka Gutorowa.

WIĘCEJ

Półświatek

recenzje / IMPRESJE Krzysztof Siwczyk

Recenzja Krzysztofa Siwczyka z książki Studium temperamentu Ronalda Firbanka.

WIĘCEJ

…jak aksjomat na granicy kilku geometrii (o poezji Kacpra Bartczaka)

recenzje / NOTKI I OPINIE Krzysztof Siwczyk

Krzysztof Siwczyk o poezji Kacpra Bartczaka.

WIĘCEJ

O Pięciu opakowaniach

recenzje / NOTKI I OPINIE

Komentarze Piotra Śliwińskiego, Agnieszki Wolny-Hamkało, Karola Maliszewskiego, Mariusza Grzebalskiego, Igora Stokfiszewskiego, Joanny Orskiej, Anna Myślak.

WIĘCEJ

On młody i genialny był…

recenzje / ESEJE Piotr Śliwiński

Recenzja Piotra Śliwińskiego z książki List otwarty Krzysztofa Siwczyka.

WIĘCEJ