recenzje / ESEJE

Rewizyta z zaświatów na okoliczność lektury

Krzysztof Siwczyk

Recenzja Krzysztofa Siwczyka, towarzysząca wydaniu książki Williama Blake’a Wyspa na Księżycu, w tłumaczeniu Tadeusza Sławka, która ukazała się w Biurze Literackim 2 marca 2020 roku.

Biuro Literackie kup książkę na poezjem.pl

W swojej wielkiej rozprawie U-bywać. Człowiek, świat, przyjaźń w twórczości Williama Blake’a[1] Tadeusz Sławek wielopasmowo opisuje dzieło, którego przepastność zdaje się idealnie odpowiadać wrażeniom z lektury tekstów zebranych w Wyspie na Księżycu. Mamy tu Blake’a w summie poetyckiej i w arcydzielnym przekładzie jego najlepszego interpretatora. Blake’a winniśmy czytać uzbrojeni po zęby w odniesienia bibliograficzne, czyniąc regularny zaciąg z egzegetycznych aktualizacji, jak chociażby z retrospektywnej londyńskiej wystawy w Tate Modern – być może ostatniego tak rozległego przedsięwzięcia wystawienniczego prezentującego całość dorobku malarskiego autora Pieśni doświadczenia. Oglądać i czytać niedoskonały świat, „u-bywać” nieustannie w nadmiarowym zaświecie – oto program artystyczny, z jakim ten wielki Anglik zostawił nas na pokuszenie pytania o jego ponadczasową nośność. Ta zależy najpewniej od tego, kto i jak ogląda albo czyta.

Na okoliczność gnostyckich elementów myśli Blake’a Tadeusz Sławek ukuł trafne określenie świata „zbytniego”. Tak właśnie zwykle jawi się w swoich nadmiarowych fenomenach, dla których poznawcze możliwości człowieka, wyrażane w oświeceniowej miarce wag, centyli i wszelkich pojęć racjonalnego umysłu, zdają się zaiste instrumentarium tyleż uśmierzającym, co wzmagającym lęk przed tego „zbytku” pustką i fałszem. Niemal każdy tekst Blake’a apeluje o inny porządek, o transgresję doświadczenia rzeczywistości ku nad(nie)rzeczywistości, której wektor wyznacza kreacja poetycka, profilowana przez – nieredukowalną do zinstytucjonalizowanej religii – wizję zaświatów stanowiących rodzaj dodatkowej inwestycji w pozorny „zbytek” empirii.

Na okoliczność gruntownego przemyślenia relacji Boga i rządzonego przygodnym prawem genomii człowieka Blake również przybywa ze skądinąd pocieszycielską wizją braterskiej „współśmierci”, manifestującej się w poprzedzającym Zmartwychwstanie wątpieniu w zasadność i sens życia. Świętość i dosensownienie życia – kolejna zdecydowana inwestycja w jego niezbywalny charakter – są aksjomatyczne tylko w relacji z Drugim, w poniekąd gniewnym i buntowniczym akcie zrzeczenia się życia na rzecz Drugiego, w bezdyskusyjnie filantropijnym geście darowania życia, wreszcie w empatycznej komunii przyjaźni rozumianej jako oddanie.

Na okoliczność już stricte poetyckich zaplotów tradycji Blake’owskiej i polskiej tak w medytacjach nad twórczością Blake’a i Czesława Miłosza konkretyzuje owo oddanie Tadeusz Sławek:

Zatem miast „poznawać”, doznawać olśnienia tym, co nowe i niezwykłe, powtarzamy te same obserwacje i spostrzeżenia zmysłów wdrożonych do tego, by przedstawiać świat jako już uformowany i ograniczony.
Świat zachodniej epistemologii jest światem, poza który nie można wystąpić, w którym jedynie można się mościć w poczuciu ważności własnego „ja” (Blake’owskie Self-hood, do obalenia którego nawołuje w wielu utworach; jak trudne to zadanie, widać z wyznania Miłosza w wierszu „Zdziechowski”: „Długo trwała moja nauka powściągania siebie”)[2].

Na okoliczność nauki powściągania siebie – które to „ja” świetnie mości się również w jednobrzmiących i jednoznacznych deklaracjach ideowych – daje nam Blake całą panoramę chwytów poetyckich, w których łączy to, co niełączliwe. Gdy staje w poprzek fragmentaryzacji doświadczenia świata i jego radykalnej solipsyzacji, wydaje się wierny zasadzie coincidentia oppositorum,
w której każda egzystencjalna błahość czy drobnostka jest równie godna podróży i głębinowego namysłu, co najdalsza księżycowa ekskursja.

Być może właśnie w tym aspekcie, zwłaszcza w dzisiejszym stanie świata i zaświatów, także na tę okoliczność należy zwrócić baczną uwagę. Stan świata, ujmowany w kategoriach posthumanistyki i, co w przypadku Blake’a ważniejsze, w kategoriach posttechniki, zdaje się wymowną manifestacją obaw, jakie ten angielski poeta zgłaszał na początku ery rewolucji przemysłowej. Atrofia centralnego statusu jednostki, którą owa rewolucja umasowiła w „Szatańskich Młynach” fabryk, dziś zdaje się stosunkowo spolegliwą, wstępną fazą utraty podmiotowości w globalnej sieci mechanizmów hodowli człowieka ponowoczesnego. Człowieka, który wrzucony w świat „bezpodstawny” wybiera zaledwie egzystencjalne role z coraz bardziej ubogiej palety rynkowych ofert. Jednocześnie człowiek ten jest sprawnie zawiadywany przez coraz silniej wyczuwalny powrót państwowej przemocy i dozór tego państwa nad jednostkową wyobraźnią. Przed tym nadzorem, reglamentującym eksces „pojedynczości” na rzecz organizowania kolegialnej wyobraźni państwowej, Blake wyraźnie przestrzegał. Skądinąd złowieszczo brzmi w tym kontekście stygmatyzujące określenie „Mad Blake”.

Co się zaś tyczy stanu zaświatów, również poddanych sprawnej musztrze ideologicznej, to w poezji Blake’a mamy do czynienia z ich kreacyjną ekspozycją, wobec której współczesny język poetycki pozostaje nieco niemy. Niech nas jednak nie paraliżuje wizja nowego Jeruzalem – fantazmatu świata „zewnętrznego” wobec globalnego Babilonu, którego synonimem stają się wielkie metropolie, takie jak Londyn. Wszak Jeruzalem to ścieżka pracy wyobraźni transcendującej boleśnie doczesne, realne doświadczenie życia tu i teraz, w tym, a nie innym świecie. Stan zaświatu jest ściśle związany ze stanem metaforycznej amplitudy znaczeń symbolicznych, jakie winniśmy przydawać najlichszej chwili codziennej. Świat i zaświat okazują się w poezji Blake’a panoptykonem, którego fundament lokuje się w radykalnej, niemierzalnej narzędziami nowoczesnych nauk wyobraźni tego, który świat i zaświat pisze. Życie i pisanie, estetyka i etyka, ciało i dusza umykają dialektycznym dybom, stając się intensywnym, językowym, dawczym źródłem rzeczywistości. Blake byłby więc naszym – ludzi zwirtualizowanych – współczesnym, nieustannie nawołującym o nową niewinność kreacji literackiej i nowe doświadczenie odzyskiwania gruntu świata pod stopami za pomocą pracy wyobraźni. Nie bez racji pisze Tadeusz Sławek: „wyobraźnia to przede wszystkim żywioł ontologiczny, bez którego człowiek traci poczucie bycia”[3].

Na okoliczność innych ostateczności, których Blake nie mógł wymyśleć i zwymyślać, pragnę przywołać istnienie wymiaru popkultury pełnymi garściami czerpiącej z Blake’owskiego empireum, gdzie bogowie i demony walczą o człowiecze dusze w podróży kończącej się na psychoanalitycznej kozetce. Kultura zwielokrotnionych obrazów wciąż podbija stawkę w grze o grozę doświadczenia życia, mając za nic tego życia nieskończenie złożone motywacje. Czytamy więc jak ekfrazę „Wielkiego czerwonego smoka i niewiastę obleczoną w słońce”, którzy zostali wytatuowani na barczystym ciele Ralpha Finnesa w thrillerze Thomasa Harrisa. Na moment sceny filmowej kultura zwielokrotnionych obrazów inwestuje w głębię, której u swych początków się wyrzekła.

Tymczasem przekłady Tadeusza Sławka głębię zwracają i darują jako szansę na drugie, lepsze życie w wierszu.


Przypisy:
[1] T. Sławek, U-bywać. Człowiek, świat, przyjaźń w twórczości Williama Blake’a, Katowice 2001.
[2] T. Sławek, Bóg, prawo, przyjaźń. Czytając Williama Blake’a i Czesława Miłosza, „Tygodnik Powszechny – Apokryf” 2001, nr 16.
[3] Tamże.

O AUTORZE

Krzysztof Siwczyk

poeta, autor czternastu tomów wierszy (ostatnio Mediany, Wydawnictwo a5, 2018) oraz książek krytyczno-literackich, eseistycznych i prozatorskich (ostatnio Bezduch, Austeria, 2018). Zagrał również główne role w dwóch filmach fabularnych: Wojaczek (reż. Lech Majewski, 1999) oraz Wydalony (reż. Adam Sikora, 2010). Mieszka w Gliwicach.

powiązania

Rafał Wojaczek, który jest

dzwieki / WYDARZENIA Agnieszka Wolny-Hamkało Andrzej Sosnowski Bogusław Kierc Bohdan Zadura Darek Foks Dariusz Sośnicki Edward Pasewicz Eugeniusz Tkaczyszyn-Dycki Jerzy Jarniewicz Jurij Andruchowycz Krzysztof Siwczyk Maciej Malicki Maciej Melecki Marcin Sendecki Mariusz Grzebalski Marta Podgórnik Tadeusz Pióro Tomasz Majeran Tomasz Różycki Wojciech Bonowicz Zbigniew Machej

Zapis całego spotkania autorskiego poświęconego twórczości Rafała Wojaczka podczas Portu Legnica 2004.

WIĘCEJ

Dzikie wrażenia kreta (poeci trzech pokoleń)

dzwieki / WYDARZENIA Andrzej Sosnowski Bohdan Zadura Krzysztof Siwczyk Tomasz Majeran

Zapis całego spotkania autorskiego Tomasza Majerana, Krzysztofa Siwczyka, Andrzeja Sosnowskiego i Bohdana Zadury podczas Portu Literackiego 2004.

WIĘCEJ

Dowód z tożsamości i Zdania z treścią

dzwieki / WYDARZENIA Jerzy Jarniewicz Krzysztof Siwczyk

Zapis całego spotkania autorskiego Jerzego Jarniewicza i Krzysztofa Siwczyka podczas Portu Legnica 2003.

WIĘCEJ

Dopiero wyobraźnia wyzwoli rozum, czyniąc go faktycznie rozumnym

wywiady / O KSIĄŻCE Krzysztof Siwczyk Tadeusz Sławek

Rozmowa Krzysztofa Siwczyka z Tadeuszem Sławkiem, towarzysząca wydaniu książki Williama Blake’a Wyspa na Księżycu, w tłumaczeniu Tadeusza Sławka, która ukazała się w Biurze Literackim 2 marca 2020 roku.

WIĘCEJ

Drugie dotknięcie i Dane dni

dzwieki / WYDARZENIA Krzysztof Siwczyk Mariusz Grzebalski

Zapis całego spotkania autorskiego Mariusza Grzebalskiego i Krzysztofa Siwczyka podczas Portu Legnica 2000.

WIĘCEJ

Dyskusja: O “Wojaczku wielokrotnym”

dzwieki / DYSKUSJE Bogusław Kierc Katarzyna Batorowicz-Wołowiec Krzysztof Siwczyk Maciej Szczawiński Romuald Cudak Stanisław Bereś Stanisław Srokowski

Dyskusja wokół książki Stanisława Beresia i Katarzyny Batorowicz-Wołowiec Wojaczek wielokrotny z udziałem Romualda Cudaka, Bogusława Kierca, Stanisława Srokowskiego, Macieja M. Szczawińskiego, Krzysztof Siwczyka.

WIĘCEJ

Nazywacz

recenzje / IMPRESJE Krzysztof Siwczyk

Szkic Krzysztofa Siwczyka do poematu Palamedes Piotra Matywieckiego, wydanego w Biurze Literackim 1 maja 2017 roku.

WIĘCEJ

Dyskusja “Poeci a ikonosfera współczesności”

nagrania / Z Fortu do Portu Adam Wiedemann Andrzej Sosnowski Bohdan Zadura Krzysztof Siwczyk Marcin Świetlicki

Krzysztof Siwczyk, Marcin Świetlicki, Andrzej Sosnowski, Adam Wiedemann i Bohdan Zadura spierają się o ikonosferę współczesności. Port Legnica 2002.

WIĘCEJ

Dyskusja “Czy poezja może zmienić świat?”

nagrania / Między wierszami Anna Podczaszy Bohdan Zadura Jerzy Jarniewicz Krzysztof Siwczyk Tomasz Broda Zbigniew Machej

Krzysztof Siwczyk, Anna Podczaszy, Bohdan Zadura, Jerzy Jarniewicz, Zbigniew Machej oraz Tomasz Broda o tym, czy poezja to próba “dania w pysk światu”, czy może jego zmiany?

WIĘCEJ

Dyskusja “Słowa ujemne poetycko”

nagrania / Między wierszami Bohdan Zadura Krzysztof Siwczyk Marcin Świetlicki Zbigniew Machej

Zbigniew Machej, Krzysztof Siwczyk, Marcin Świetlicki i Bohdan Zadura zastanawiają się, czy istnieją słowa o ujemnym potencjale poetyckim. Port Legnica 2002.

WIĘCEJ

"Gra w literackość" i "gra w życie"

recenzje / ESEJE Krzysztof Siwczyk

Recenzja Krzysztofa Siwczyka z książki Inne tempo Jacka Gutorowa.

WIĘCEJ

…jak aksjomat na granicy kilku geometrii (o poezji Kacpra Bartczaka)

recenzje / NOTKI I OPINIE Krzysztof Siwczyk

Krzysztof Siwczyk o poezji Kacpra Bartczaka.

WIĘCEJ

Książki z Biura: Odcinek 5 Wyspa na Księżycu

nagrania / Między wierszami Tadeusz Sławek William Blake

Piąty odcinek cyklu Książki z Biura. Nagranie zrealizowano w ramach projektu Kartoteka 25.

WIĘCEJ

Dopiero wyobraźnia wyzwoli rozum, czyniąc go faktycznie rozumnym

wywiady / O KSIĄŻCE Krzysztof Siwczyk Tadeusz Sławek

Rozmowa Krzysztofa Siwczyka z Tadeuszem Sławkiem, towarzysząca wydaniu książki Williama Blake’a Wyspa na Księżycu, w tłumaczeniu Tadeusza Sławka, która ukazała się w Biurze Literackim 2 marca 2020 roku.

WIĘCEJ

List rozbitka z Wyspy na Księżycu

recenzje / KOMENTARZE Tadeusz Sławek

Autorski komentarz Tadeusza Sławka, towarzyszący wydaniu książki Williama Blake’a Wyspa na Księżycu, w tłumaczeniu Tadeusza Sławka, która ukazała się w Biurze Literackim 2 marca 2020 roku.

WIĘCEJ

Wyspa na Księżycu (2)

utwory / zapowiedzi książek Tadeusz Sławek William Blake

Fragment zapowiadający książkę Williama Blake’a Wyspa na Księżycu, w tłumaczeniu Tadeusza Sławka, która ukaże się w Biurze Literackim 2 marca 2020 roku.

WIĘCEJ

Wyspa na Księżycu

utwory / zapowiedzi książek Tadeusz Sławek William Blake

Fragment zapowiadający książkę Williama Blake’a Wyspa na Księżycu, w tłumaczeniu Tadeusza Sławka, która ukaże się w Biurze Literackim 2 marca 2020 roku.

WIĘCEJ