wywiady / O KSIĄŻCE

Katastrofa jest zasadą świata

Marek Doskocz

Wojciech Bonowicz

Rozmowa Wojciecha Bonowicza z Markiem Doskoczem.

Marek Doskocz: Dlaczego akurat Władysław Sebyła został wznowiony przez Biuro Literackie?

Wojciech Bonowicz: No cóż, wraz z pojawieniem się serii “44” otwarła się możliwość przypomnienia poetów słabiej pamiętanych lub niemal całkowicie niepamiętnych i nieczytanych. W moim odczuciu Sebyła należy do tej drugiej kategorii. Najczęściej wspomina się go, jako jedną z ofiar zbrodni katyńskiej, obok innego poety, Lecha Piwowara. Piwowar doczekał się przynajmniej pięknego portretu we Wspomnieniach starobielskich Józefa Czapskiego. Sebyła nie ma nawet tego. Jego nazwisko wymieniane jest też w kontekście Wspólnego pokoju Zbigniewa Uniłowskiego. Jednak środowisko “Kwadrygi”, z którym był związany, które współtworzył i które zostało sportretowane w tej powieści, to – z dzisiejszej perspektywy – grupa o niewielkim znaczeniu na tle tego, co się działo w literaturze polskiej XX wieku. Jedynym poetą, który konsekwentnie upominał się o Sebyłę w obecnym stuleciu, był Czesław Miłosz.

Owszem, są w Polsce środowiska, które kultywują pamięć o autorze “Pieśni szczurołapa” (poeta ma na przykład swoje konto na facebooku), ale to wszystko odbywa się na stosunkowo małą, najczęściej lokalną skalę. Robiąc wybór wierszy Sebyły, skorzystałem więc z nadarzającej się okazji, żeby przypomnieć, że ktoś taki istniał i miał coś do powiedzenia w poezji.

Z czego wynika to zapomnienie poezji Sebyły?

Przemiany poezji współczesnej poszły w takim kierunku, którego Sebyła nie mógł przewidzieć. Nawet jeżeli w niektórych swoich utworach sięgał na przykład po żywą mowę, to przeważają u niego wiersze, które na nas dzisiaj robią wrażenie wystylizowanych. To Młoda Polska. Poddana krytyce, ale jednak Młoda Polska: Miciński, Szczepański, Tetmajer. To oczywiście dla dzisiejszego ucha musi brzmieć obco.

Miał 38 lat, gdy został zamordowany przez NKWD, wydał cztery tomiki wierszy. Co może przekazać współczesnemu odbiorcy?

Sebyła pewnie byłby bardzo zdziwiony, gdyby musiał stanąć przed dzisiejszą publicznością i czytać swoje wiersze. Był wprawdzie świadkiem najważniejszej rewolucji, jaka dokonała się w literaturze w ciągu ostatnich stu lat, ale prawdopodobnie wyobrażał sobie, że jej konsekwencje są odwracalne. W sporze “wizja przeciw równaniu” stanąłby zapewne po stronie wizji. Może być jednak interesujący dla dzisiejszego czytelnika z powodu szczególnego połączenia w jego twórczości problematyki społecznej z metafizyczną. U Sebyły krytyka kapitalizmu i militaryzmu to jest część wielkiego sporu z Bogiem o świat i rządzące nim zasady.

Co Ty odkrywasz dla siebie w wierszach Sebyły?

Ciemności. Najmocniej przejmują mnie te jego wiersze, w których jest najbardziej enigmatyczny. Szczytowym osiągnięciem jest tu cykl “Osiem nokturnów”: wizja świata zmęczonego istnieniem, zapadającego się w “nienasyconą czerń”, w nicość. Co rusz dobiega zeń jakiś krzyk, płacz – bezradna zapowiedź nadciągającego nieszczęścia. Katastrofizm Sebyły jest stosunkowo mało ekspresyjny, ale za to totalny: katastrofa jest zasadą świata. Na tym tle przejmująco brzmią jego modlitwy i antymodlitwy: “Ojcze nasz, którego nie ma…”.

Mógłbyś wskazać jakichś kontynuatorów tej poezji w naszych czasach?

Nie, dzisiaj nie. Wywarł wpływ na wczesnego Miłosza, Baczyńskiego. W następnych pokoleniach jego oddziaływanie jest śladowe.

Jak sam piszesz w swoim wyborze położyłeś akcent na wiersze metafizyczne. Sebyła według ciebie był poetą religijnym?

Tak, był człowiekiem odczuwającym świat religijnie i poetą sięgającym po religijne gesty językowe.

Dialog w ciemnościach to reprezentatywna antologia jego wierzy czy są jakieś, które chciałeś zamieścić w zbiorze, ale brakło na nie miejsca?

Myślę, że to reprezentatywny wybór, choć oczywiście można by jeszcze dodać doń jeden, dwa czy pięć innych wierszy, zwłaszcza wczesnych. Ale chyba niczego istotnego (poetycko) tu nie brakuje. I myślę, że Sebyła w tym wyborze mimo wszystko zabrzmi jakoś interesująco dla tych wszystkich, którzy są przekonani, że poezja powinna się od czasu do czasu zmierzyć z tak zwanymi wielkimi tematami.

Te wielkie tematy jak o nich mówisz chyba ostatnio nie są zbyt popularne. Co współczesnemu czytelnikowi poezja Sebyły ma jeszcze do przekazania?

Myślę, że wielkie tematy – Bóg, życie, świat, cierpienie, śmierć, problem prawdy, relacji między językiem a światem, sens twórczości i co tam, kto chciałby jeszcze dodać – nigdy tak naprawdę nie są odłożone na bok. Zmieniają się natomiast języki, jakimi się o nich mówi. Byłoby dziwne, gdyby nic się w tej sferze nie zmieniało, skoro cała kultura się zmienia. Pewne sposoby mówienia martwieją, obumierają, rodzą się nowe. Są okresy, kiedy poezja bardziej zajmuje się sama sobą, i to też jest potrzebne. To tak jakby zbierała energię do kolejnego skoku. Może zresztą żaden kolejny skok nie jest możliwy i rację mają ci, którzy piszą o estetyce wyczerpania. Sebyła to apokalipsa pięknie powitana. Ale byłoby niezręcznie witać apokalipsę tak pięknie jeszcze raz i jeszcze. Podobnie z jego wierszami bluźnierczymi. To są bluźnierstwa kogoś, kto jest autentycznie przejęty tym, “jak się sprawy się mają”. Konwencja jest tu pochodną powagi, z jaką się je traktuje. A dziś bluźnierstwem najczęściej posługują się ci, których “sprawy” w ogóle nie obchodzą. U Sebyły głód sensu i głód obecności są bardzo silne.

Dziękuję za rozmowę.

Dziękuję bardzo.


Rozmowa ukazała się pierwotnie 3 lutego 2012 roku w Biurowym portalu Przystań jako tekst towarzysząca premierze wyboru wierszy Władysława Sebyły Dialog w ciemności.

O AUTORACH

Marek  Doskocz

Urodzony w 1983 roku. Krytyk literacki, dziennikarz, redaktor naczelny "KWARTALNIKA" i "Głosu Fantastyki". Mieszka w Prudniku.

Wojciech Bonowicz

Urodzony 10 stycznia 1967 roku w Oświęcimiu. Poeta, publicysta, dziennikarz. Ukończył filologię polską na Uniwersytecie Jagiellońskim. Otrzymał wyróżnienie w Konkursie na Brulion Poetycki (1989), nagrodę główną w konkursach poetyckich "Nowego Nurtu" (1995) oraz im. K.K. Baczyńskiego (1995). Laureat Nagrody Literackiej Gdynia za tom Pełne morze (2007). Do Nagrody Literackiej Nike nominowano biografię Tischner (2001) oraz Pełne morze (2007). Tom Echa (2013) nominowany do Nagrody im. Wisławy Szymborskiej. Stale współpracuje z "Tygodnikiem Powszechnym" (jako felietonista) i miesięcznikiem "Znak". Mieszka w Krakowie.

powiązania

Rozbiórka

dzwieki / WYDARZENIA Andrzej Sosnowski Bohdan Zadura Darek Foks Dariusz Sośnicki Dariusz Suska Jacek Dehnel Jerzy Jarniewicz Krzysztof Siwczyk Marcin Sendecki Mariusz Grzebalski Marta Podgórnik Piotr Sommer Ryszard Krynicki Tadeusz Pióro Urszula Kozioł Wojciech Bonowicz Zbigniew Machej

Zapis całego spotkania autorskiego z udziałem Urszuli Kozioł, Ryszarda Krynickiego, Bohdana Zadury, Piotra Sommera, Jerzego Jarniewicza, Zbigniewa Macheja, Andrzeja Sosnowskiego, Tadeuszy Pióry, Darka Foksa, Wojciecha Bonowicza, Marcina Sendeckiego, Dariusza Suski, Mariusza Grzebalskiego, Dariusza Sośnickiego, Krzysztofa Siwczyka, Marty Podgórnik i Jacka Dehnela podczas Portu Wrocław 2007.

WIĘCEJ

Rafał Wojaczek, który jest

dzwieki / WYDARZENIA Agnieszka Wolny-Hamkało Andrzej Sosnowski Bogusław Kierc Bohdan Zadura Darek Foks Dariusz Sośnicki Edward Pasewicz Eugeniusz Tkaczyszyn-Dycki Jerzy Jarniewicz Jurij Andruchowycz Krzysztof Siwczyk Maciej Malicki Maciej Melecki Marcin Sendecki Mariusz Grzebalski Marta Podgórnik Tadeusz Pióro Tomasz Majeran Tomasz Różycki Wojciech Bonowicz Zbigniew Machej

Zapis całego spotkania autorskiego poświęconego twórczości Rafała Wojaczka podczas Portu Legnica 2004.

WIĘCEJ

Wieczór, Center, Piasek, Kruki, Występek, Wzgórze

recenzje / KOMENTARZE Wojciech Bonowicz

Szkic Wojciecha Bonowicza opublikowany w cyklu prezentacji najciekawszych archiwalnych tekstów z dwudziestopięciolecia festiwalu Stacja Literatura.

WIĘCEJ

Wiersze ludowe i Konwalia

dzwieki / WYDARZENIA Adam Wiedemann Wojciech Bonowicz

Zapis całego spotkania autorskiego Wojciecha Bonowicza i Adama Wiedemanna podczas festiwalu Port Legnica 2001.

WIĘCEJ

Pozytywki i marienbadki

nagrania / Między wierszami Andrzej Sosnowski Anna Kałuża Jacek Gutorow Joanna Orska Kamil Zając Piotr Śliwiński Wojciech Bonowicz

O twórczości Andrzeja Sosnowskiego wypowiadają się Wojciech Bonowicz, Jacek Gutorow, Anna Kałuża, Joanna Orska, Piotr Śliwiński, Kamil Zając.

WIĘCEJ

Poeci: Marcin SENDECKI

nagrania / Między wierszami Marcin Sendecki Wojciech Bonowicz

Odcinek nowego programu literackiego „Poeci”, w którym Wojciech Bonowicz rozmawia z Marcinem Sendeckim.

WIĘCEJ

Dialog w ciemności – posłowie

recenzje / KOMENTARZE Wojciech Bonowicz

Autorski komentarz Wojciecha Bonowicza do książki Dialog w ciemności Władysława Sebyły.

WIĘCEJ

Dwa wiersze z komentarzami

recenzje / KOMENTARZE Wojciech Bonowicz

Komentarz Wojciecha Bonowicza do wierszy „Jeszcze raz” i „Świateczne popołudnie” pochodzących z książki Echa.

WIĘCEJ

Kraść bezceremonialnie, nie spodziewać się profitów

wywiady / O KSIĄŻCE Marcin Baran Wojciech Bonowicz

Z Wojciechem Bonowiczem o książce Echa rozmawia Marcin Baran.

WIĘCEJ

Sebyła. Wojna zabrała mu życie, ale oszczędziła archiwum

recenzje / IMPRESJE Wojciech Bonowicz

Esej Wojciecha Bonowicza towarzyszący premierze książki Dialog w ciemności Władysława Sebyły.

WIĘCEJ

Dialog w ciemności – posłowie

recenzje / KOMENTARZE Wojciech Bonowicz

Autorski komentarz Wojciecha Bonowicza do książki Dialog w ciemności Władysława Sebyły wydanej nakładem Biura Literackiego 2 lutego 2012.

WIĘCEJ

O Przygodach przyrody

recenzje / NOTKI I OPINIE Bohdan Zadura Tomasz Fijałkowski Wojciech Bonowicz

Komentarze Wojciecha Bonowicza, Tomasza Fijałkowskiego, Anny Kałuży oraz Bohdana Zadury.

WIĘCEJ

Hieny, Pickpocket

recenzje / KOMENTARZE Wojciech Bonowicz

Autorski komentarz Wojciecha Bonowicza do wierszy z książki Hurtownia ran i Wiersze ludowe.

WIĘCEJ

O Białym tygodniu

recenzje / NOTKI I OPINIE Karol Maliszewski Miłosz Biedrzycki Rafał Skonieczny Wojciech Bonowicz

Komentarze Karola Maliszewskiego, Wojciecha Bonowicza, Rafała Skoniecznego, Miłosza Biedrzyckiego, Jarosława Nowosada.

WIĘCEJ

O Po sobie

recenzje / NOTKI I OPINIE Agnieszka Wolny-Hamkało Andrzej Sosnowski Krystyna Miłobędzka Piotr Kępiński Wojciech Bonowicz

Komentarze Wojciecha Bonowicza, Piotra Kępińskiego, Krystyny Miłobędzkiej, Andrzeja Sosnowskiego, Agnieszki Wolny-Hamkało.

WIĘCEJ

Albo-albo, Znaleźli o świcie

recenzje / KOMENTARZE Wojciech Bonowicz

Autorski komentarz Wojciecha Bonowicza do wierszy z książki Wybór większości i Wiersze z okolic.

WIĘCEJ

„Pół świata nas / nienawidzi. / Drugie pół to my”, czyli esencja i ekstaza w ogrodzie detali

recenzje / ESEJE Przemysław Koniuszy

Recenzja Przemysława Koniuszego z książki Echa Wojciecha Bonowicza, która ukazała się 20 grudnia 2013 roku na stronie Biblioteka Młodego Człowieka.

WIĘCEJ

Powrót podmiotu odłożony

recenzje / ESEJE Paweł Mackiewicz

Recenzja Pawła Mackiewicza z książki Polskie znaki Wojciecha Bonowicza.

WIĘCEJ

Alt + a i inne polskie znaki Wojciecha Bonowicza

recenzje / ESEJE Marcin Jurzysta

Recenzja Marcina Jurzysty z książki Polskie znaki Wojciecha Bonowicza.

WIĘCEJ

Polska: tyle, ile znaczy z perspektywy dżdżownicy

recenzje / IMPRESJE Przemysław Rojek

Recenzja Przemysława Rojka z książki Polskie znaki Wojciecha Bonowicza.

WIĘCEJ

Nie (wy)obrażać sobie za wiele…

recenzje / IMPRESJE Konrad Wojtyła

Recenzja Konrada Wojtyły z książki Polskie znaki Wojciecha Bonowicza.

WIĘCEJ

Notatki o nowej książce Wojtka Bonowicza

recenzje / ESEJE Jacek Gutorow

Recenzja Jacka Gutorowa z książki Wojciecha Bonowicza.

WIĘCEJ

O Hurtowni ran i Wierszach ludowych

recenzje / NOTKI I OPINIE Adam Wiedemann Karol Maliszewski Marcin Świetlicki

Komentarze Adama Wiedemanna, Marcina Świetlickiego, Karola Maliszewskiego.

WIĘCEJ

O Wyborze większości i Wierszach z okolic

recenzje / NOTKI I OPINIE Adam Wiedemann Karol Maliszewski Marian Stala Radosław Kobierski Rafał Rżany

Komentarze Adama Wiedemanna, Mariana Stali, Artura Grabowskiego, Radosława Kobierskiego, Karola Maliszewskiego, Rafała Rżanego.

WIĘCEJ

Znaki dla odważnych

recenzje / ESEJE Marian Stala

Recenzja Mariana Stali z książki Pełne morze Wojciecha Bonowicza.

WIĘCEJ

Znaki wspólnoty

recenzje / ESEJE Jacek Gutorow

Recenzja Jacka Gutorowa z książki Pełne morze Wojciecha Bonowicza.

WIĘCEJ

O Pełnym morzu

recenzje / NOTKI I OPINIE Dariusz Sośnicki Jacek Gutorow Jarosław Borowiec Kuba Mikurda Piotr Kępiński

Komentarza Jacka Gutorowa, Jarosława Borowca, Dariusza Sośnickiego, Mariana Stali, Piotra Kępińskiego i Kuby Mikurdy.

WIĘCEJ