recenzje / ESEJE

Coś

Anna Kałuża

Recenzja Anny Kałuży z książki Echa Wojciecha Bonowicza.

Biuro Literackie kup książkę na poezjem.pl

“Echa” Wojciecha Bonowicza – podobnie jak poprzednia jego książka “Polskie znaki” czy debiutancki “Wybór większości” – wprowadzają nas w osobliwe i fascynujące światy. To kontakt z radykalną innością, spotkanie z pewnym nadmiarem – czasu, sensu, rzeczywistości – który ujawnia niesamowitą postać życia.

W nowym tomie Bonowicz pokazuje konkret egzystencjalny, codzienność i po­wszechność, ale zawsze w konstruowa­nym przez niego przedstawieniu zjawia się “coś” niespodziewanego, co zaburza opisa­ne sytuacje, rozrywa obraz, podminowuje nastrój. To “coś” – odporne na znacze­nie i językową materializację – pozostaje na poziomie nieokreśloności, nastroju, aury, zmysłowego doznania słów. Dlatego “Echa” wzniecają niepokój, a ich lektura odbywa się często w trybie przypuszczającym, choć estetyka proponowana przez autora “Hur­towni ran” nie ma nic wspólnego z wizyjnością, surrealistyczną techniką kolażu, ekspresjonistycznym wybuchem grozy.

Bonowicz pracuje w tradycyjnych poety­kach, uścisk jego wersów bywa jednak że­lazny. Wydaje się, że tradycja, która użycza mu swojego wsparcia, nie jest zasadniczo poetycka, jeśli myśleć o niej w kategoriach intymnej liryczności i uczuciowej ekspre­sji, nie jest też oczywiście zasadniczo proza­torską, choć przecież zdarzenia różnego ro­dzaju interesują autora “Wyboru większości”. Jego pisanie ujawnia pokrewieństwo z taki­mi “niesystemowymi” autorami, jak Franz Kafka czy Leo Lipski: pozostaje w ramach tych inspiracji na zasadzie pokrewieństwa myślenia o sztuce i jej ciemnym, samozaprzeczającym się charakterze.

To przede wszystkim język “Ech” – zredu­kowany, oszczędny, niezwykle skoncentro­wany –

wzmaga poczucie niesamowitości, jakiego doznajemy, gdy możemy na chwi­lę spojrzeć na rzeczy od strony ich cienia. Ten cień wlecze się tu za obrazami przeszło­ści, jakimi są – na przykład w “Świątecznym popołudniu” – słodkie wspomnienia szczęśli­wego dzieciństwa “na łąkach” Oświęcimia. Staje się wyraźniejszy w dwóch opowieś­ciach o dziecięcej inicjacji w historię (“Echa”, “Echa drugie”) – będących wyraźną polemiką z sielankowo-bajkową strategią opisywania wojny w powojennych cyklach Czesława Miłosza “Świat. (Poema naiwne)” i “Głosy biednych ludzi”. Co ciekawe, już niepolemicznie Bonowicz korzysta ze strategii “unaiwniania” obrazu właśnie w “Świątecznym popołudniu”. Cień daje o sobie znać widmową postacią świata w groźnym, niezwykle sugestywnym tekście “Religia pól”, opisującym reakcje na doświadczenie śmierci jako wywłaszczenie z ciała:

i poczułem że moja skóra robi się luźniejsza
a to co dotąd szczelnie ją wypełniało
nie należy do mnie

Czujemy, że jakaś nieznana, “ciemniejsza”, mniej racjonalna część rzeczywistości czai się także w pozostałych przedstawieniach “Ech”, w jakimś “zamgleniu” albo nagłym “rozjaśnieniu” obrazu czy sceny, Bonowicz dysponuje całą gamą rozmaitych chwytów – jest w zasadzie kimś od “światłocienia” języka, ustawiania mylącej perspektywy, nierozrzutnego gestu poetyckiego, którego stawką jest etyczność (ale nie moralizm) wiersza. Wyma­ga on nie tylko rozszyfrowywania znaczeń, lecz analizy tego, w jaki sposób “coś” jest nam pokazywane: zwrócenia uwagi na ustawione przesłony, wyostrzenia obrazu, kompono­wanie drugorzędnych elementów, pierwszego planu i tła – bez wątpienia sporo wierszy w “Echach” należy analizować jak płótna.

Najczęściej wszystko w tym zbiorze zaczyna się zwyczajnie, ale od początku trzeba wykazywać się dużą uważnością. Przemieszczenie każdego słowa nabiera znaczenia, każda subtelnie obrysowana granica wersu odgrywa istotną rolę, zdawkowość, zdawałoby się, zaimków wskazujących waży najwięcej, jak w wierszu “Świadek”: “I ja stałem o tam tyłem do niego”. Bez względu jednak na to, czy wiersz dotyczy przeszłości i traumatycznych wydarzeń historycznych, czy koncentruje się na obrazie pojedynczej egzystencji, czy przyno­si rozładowujące napięcie jako “okolicznościowy”, np. “Uzgodnienie”:

Moja żona nie przyjdzie
na mnie.
A twoja się na mnie wybiera?

– nigdy nie proponuje się nam lektury opartej wyłącznie na negatywnym odczucia świata. Poeta potrafi wydobyć z nas ufność do swojego przedstawienia.

Nie potrafiłabym powiedzieć, które wiersze należą do –rdzenia” książki i kształtują jej profil. Jest różnorodna, niezwykle spójna, przekonująca i wiarygodna w swoich różnych odsłonach. Ale i wewnętrznie ze sobą niepogodzona, co ujawniają zwłaszcza wiersze bę­dące obrazami poety, jego sytuacji, współczesnej i minionej. Autor zdaje się podtrzymywać mit sztuki i poezji jako powołania – pisanie nie jest bezkarne, jest wykraczaniem poza do­zwolone rejony, przebywaniem “gdzieś indziej”, skąd czasem trudno wrócić (wiersz “Piątek”).

A jednak, gdy poeta polemicznie odnosi się do pewnych przekonań dotyczących współczesnej (?) poezji i gdy puentuje: “Poezja to ogród. / Jeden go uprawia / inny /jest w ogro­dzie” (“Oczywiście”), nie potrafię – mimo iż ta wypowiedź wydaje się manifestem, niemalże wyznaniem wiary – przystać na to, że wiersze autora “Pełnego morza” miałyby powstawać zgodnie z formułą “poezja to ogród” lub do takiej formuły dążyć. Pustynia – tak. Jakieś nie-miejsce – tak. Ale ogród? Poezja Wojciecha Bonowicza nie jest z ogrodów i chciała­bym, aby zabrzmiało to jak największa pochwała.


Artykuł opublikowany w „Nowych Książkach” nr 2/2014. Dziękujemy Autorce i Redakcji za wyrażenie zgody na przedruk.

O AUTORZE

Anna Kałuża

Urodzona w 1977 roku. Krytyczka literacka. Pracownik Zakładu Literatury Współczesnej Uniwersytetu Śląskiego. Mieszka w Jaworznie.

powiązania

fuck off giorgio

recenzje / ESEJE Anna Kałuża

Recenzja Anny Kałuży towarzysząca premierze książki Kiry Pietrek Czeski zeszyt, wydanej w Biurze Literackim 23 sierpnia 2021 roku.

WIĘCEJ

Prędkości obrazów i znaków. O Widokach wymazach Kacpra Bartczaka

recenzje / ESEJE Anna Kałuża

Recenzja Anny Kałuży towarzysząca premierze książki Widoki wymazy Kacpra Bartczaka, wydanej w Biurze Literackim 19 kwietnia 2021 roku.

WIĘCEJ

Poetyckie książki trzydziestolecia

nagrania / Stacja Literatura Anna Kałuża Jakub Skurtys Joanna Mueller Joanna Orska Karol Maliszewski

Spotkanie z udziałem Anny Kałuży, Karola Maliszewskiego, Joanny Mueller, Joanny Orskiej oraz Jakuba Skurtysa w ramach festiwalu Stacja Literatura 24.

WIĘCEJ

Kroniki ukrytej prawdy, Sroga zima oraz Biblia i inne historie

nagrania / Stacja Literatura Anna Kałuża Anna Sawicka Anna Wasilewska Elżbieta Sobolewska Jakub Skurtys Pere Calders Péter Nádas Raymond Queneau

Spotkanie wokół książek Kroniki ukrytej prawdy Pere’a Caldersa, Sroga zima Raymonda Queneau i Biblia i inne historie Pétera Nádasa z udziałem Anny Sawickiej, Elżbiety Sobolewskiej, Anny Wasilewskiej, Anny Kałuży i Jakuba Skurtysa w ramach festiwalu Stacja Literatura 24.

WIĘCEJ

Nasze dupy, nasze dusze

recenzje / ESEJE Anna Kałuża

Recenzja Anny Kałuży, towarzysząca premierze książki Zabawne i zbawienne Adama Kaczanowskiego, która ukazała się w Biurze Literackim 20 stycznia 2020 roku.

WIĘCEJ

Artystki, które robią książki

recenzje / ESEJE Anna Kałuża

Recenzja Anny Kałuży książki Waruj Joanny Łańcuckiej i Joanny Mueller, wydanej w Biurze Literackim 16 września 2019 roku.

WIĘCEJ

Pozytywki i marienbadki

nagrania / Między wierszami Andrzej Sosnowski Anna Kałuża Jacek Gutorow Joanna Orska Kamil Zając Piotr Śliwiński Wojciech Bonowicz

O twórczości Andrzeja Sosnowskiego wypowiadają się Wojciech Bonowicz, Jacek Gutorow, Anna Kałuża, Joanna Orska, Piotr Śliwiński, Kamil Zając.

WIĘCEJ

Materia splątania i niewspółmierność: ustanowienie wiersza

recenzje / ESEJE Anna Kałuża

Esej Anny Kałuży książki Ciemna materia Rae Armantrout w tłumaczeniu Kacpra Bartczaka, wydanej w Biurze Literackim 3 września 2018 roku.

WIĘCEJ

O Piosence o zależnościach i uzależnieniach

recenzje / IMPRESJE Anna Kałuża Edward Pasewicz Justyna Sobolewska Tomasz Pułka

Komentarze Anny Kałuży, Justyny Sobolewskiej, Edwarda Pasewicza i Tomasza Pułki do książki Piosenka o zależnościach i uzależnieniach Eugeniusza Tkaczyszyna-Dyckiego.

WIĘCEJ

Cztery razy (o) Naraz

recenzje / KOMENTARZE Anna Kałuża Katarzyna Fetlińska Marta Podgórnik Roman Honet

Komentarze Marty Podgórnik, Katarzyny Fetlińskiej, Anny Kałuży, Romana Honeta do wierszy z książki Julii Szychowiak Naraz, wydanej w Biurze Literackim 4 kwietnia 2016 roku.

WIĘCEJ

Aż pęknie jej serce*

recenzje / ESEJE Anna Kałuża

Recenzja Anny Kałuży z książki Nic o mnie nie wiesz Marty Podgórnik, która ukazała się w styczniu 2013 roku w „Nowych Książkach”.

WIĘCEJ

Sama sobie zrobiłam

recenzje / ESEJE Anna Kałuża

Recenzja Anny Kałuży towarzysząca premierze książki Nudelman Justyny Bargielskiej, wydanej w Biurze Literackim 7 lipca 2014 roku.

WIĘCEJ

Nowe imiona

recenzje / ESEJE Anna Kałuża

Recenzja Anna Kałuży z książki Imię i znamię Eugeniusza Tkaczyszyna-Dyckiego.

WIĘCEJ

Mistyka seksualności

recenzje / ESEJE Anna Kałuża

Recenzja Anny Kałuży z książki Bach for my baby Justyny Bargielskiej.

WIĘCEJ

Królowa poezji

recenzje / ESEJE Anna Kałuża

Recenzja Anny Kałuży z książki Rezydencja surykatek Marty Podgórnik.

WIĘCEJ

"Szturm na Pałac Zimowy"

recenzje / ESEJE Anna Kałuża

Recenzja Anny Kałuży z książki Na dzień dzisiejszy i chwilę obecną Jerzego Jarniewicza.

WIĘCEJ

Jane Bowles: Smugi

recenzje / ESEJE Anna Kałuża

Recenzja Anny Kałuży z książki Dwie poważne damy. W letnim domku Jane Bowles w przekładzie Andrzeja Sosnowskiego.

WIĘCEJ

Sytuacje paradoksalne

recenzje / ESEJE Anna Kałuża

Recenzja Anny Kałuży z książki Skądinąd (1977-2007) Jerzego Jarniewicza.

WIĘCEJ

Joanna Mueller: Wylinki

recenzje / ESEJE Anna Kałuża

Recenzja Anny Kałuży z książki Wylinki Joanny Mueller.

WIĘCEJ

Sprawa szerszego programu

wywiady / O KSIĄŻCE Anna Kałuża Kacper Bartczak

Z Anną Kałużą o książce Bumerang rozmawia Kacper Bartczak.

WIĘCEJ

Antyelementarz: China shipping Justyny Bargielskiej

recenzje / IMPRESJE Anna Kałuża

Esej Anny Kałuży o książce China shipping Justyny Bargielskiej.

WIĘCEJ

Gra w kości

recenzje / ESEJE Anna Kałuża

Recenzja Anny Kałuży z książki Rzeczywiste i nierzeczywiste staje się jednym ciałem Eugeniusza Tkaczyszyna-Dyckiego.

WIĘCEJ

Dominuje technika "makijażu"

recenzje / ESEJE Anna Kałuża

Recenzja Anny Kałuży z książki Makijaż Jerzego Jarniewicza.

WIĘCEJ

Uzależnienia

recenzje / ESEJE Anna Kałuża

Recenzja Anny Kałuży z książki Piosenka o zależnościach i uzależnieniach Eugeniusza Tkaczyszyna-Dyckiego.

WIĘCEJ

Mariusz Grzebalski: Niepiosenki

recenzje / ESEJE Anna Kałuża

Recenzja Anny Kałuży z książki Niepiosenki Mariusza Grzebalskiego.

WIĘCEJ

Seksualność w wierszach Tadeusza Pióry: pozór i sztuczność

recenzje / IMPRESJE Anna Kałuża

Szkic Anny Kałuży o wierszach Tadeusza Pióry.

WIĘCEJ

O gubionych

recenzje / NOTKI I OPINIE Anna Kałuża Bogusław Kierc Grzegorz Jankowicz Justyna Sobolewska Karol Maliszewski Konrad Wojtyła Piotr Czerniawski Tomasz Pułka

Komentarze Piotra Czerniawskiego, Grzegorza Jankowicza, Anny Kałuży, Bogusława Kierca, Karola Maliszewskiego, Edwarda Pasewicza, Tomasza Pułki, Justyny Sobolewskiej i Konrada Wojtyły.

WIĘCEJ

O Drażniących przyjemnościach

recenzje / NOTKI I OPINIE Anna Kałuża Karol Maliszewski Wojciech Wilczyk

Komentarze Grzegorza Hetmana, Anny Kałuży, Karola Maliszewskiego, Wojciecha Wilczyka.

WIĘCEJ

O Trapie

recenzje / NOTKI I OPINIE Adam Zdrodowski Anna Kałuża Bartosz Sadulski Grzegorz Jankowicz Julia Szychowiak Kamil Zając

Komentarze Anny Kałuży, Grzegorza Jankowicza, Adama Zdrodowskiego, Julii Szychowiak, Kamila Zająca, Bartosza Sadulskiego.

WIĘCEJ

O Bez stempla

recenzje / NOTKI I OPINIE Adam Wiedemann Anna Kałuża Jacek Gutorow Piotr Śliwiński

Komentarze Anny Kałuży, Jacka Gutorowa, Adama Wiedemanna, Piotra Śliwińskiego, Piotra Bogaleckiego.

WIĘCEJ

O Urwanym śladzie

recenzje / NOTKI I OPINIE Anna Kałuża Bogusław Kierc Paweł Mackiewicz

Komentarze Anny Kałuży, Bogusława Kierca i Pawła Mackiewicza.

WIĘCEJ

O Jesieni Zuzanny

recenzje / NOTKI I OPINIE Anna Kałuża Julia Fiedorczuk Paweł Mackiewicz Tomasz Fijałkowski

Komentarze Anny Kałuży, Julii Fiedorczuk, Tomasza Fijałkowskiego, Pawła Mackiewicza.

WIĘCEJ

O Antologii hałasu

recenzje / NOTKI I OPINIE Anna Kałuża Łukasz Jarosz Rafał Derda

Komentarze Tomasza Fijałkowskiego, Anny Kałuży, Rafała Derdy, Łukasza Jarosza.

WIĘCEJ

O Rozbiórce

recenzje / NOTKI I OPINIE Anna Kałuża Justyna Sobolewska Karol Maliszewski Piotr Śliwiński

Komentarze Anny Kałuży, Justyny Sobolewskiej, Piotra Śliwińskiego i Karola Maliszewskiego.

WIĘCEJ

O Pocałunku na wstecznym

recenzje / NOTKI I OPINIE Anna Kałuża Karol Maliszewski Łukasz Jarosz Tomasz Ważny

Komentarze Karola Maliszewskiego, Tomasza Ważnego, Anny Kałuży i Łukasza Jarosza.

WIĘCEJ

„Pół świata nas / nienawidzi. / Drugie pół to my”, czyli esencja i ekstaza w ogrodzie detali

recenzje / ESEJE Przemysław Koniuszy

Recenzja Przemysława Koniuszego z książki Echa Wojciecha Bonowicza, która ukazała się 20 grudnia 2013 roku na stronie Biblioteka Młodego Człowieka.

WIĘCEJ

Dwa wiersze z komentarzami

recenzje / KOMENTARZE Wojciech Bonowicz

Komentarz Wojciecha Bonowicza do wierszy „Jeszcze raz” i „Świateczne popołudnie” pochodzących z książki Echa.

WIĘCEJ

Kraść bezceremonialnie, nie spodziewać się profitów

wywiady / O KSIĄŻCE Marcin Baran Wojciech Bonowicz

Z Wojciechem Bonowiczem o książce Echa rozmawia Marcin Baran.

WIĘCEJ

Bumerang jako gest negatywny

recenzje / ESEJE Tomasz Pawlus

Recenzja Tomasza Pawlusa z książki Bumerang Anny Kałuży, która ukazała się w 2010 roku na stronie „artPapier”.

WIĘCEJ

Próby nowej krytyki

recenzje / IMPRESJE Joanna Orska

Esej Joanny Orskiej poświęcony książkom Stratygrafie Joanny Mueller i Bumerang Anny Kałuży.

WIĘCEJ

Anna Kałuża: Bumerang

recenzje / ESEJE Michał Gustowski

Recenzja Michała Gustowskiego z książki Bumerang Anny Kałuży.

WIĘCEJ