recenzje / ESEJE

Jane Bowles: Smugi

Anna Kałuża

Recenzja Anny Kałuży z książki Dwie poważne damy. W letnim domku Jane Bowles w przekładzie Andrzeja Sosnowskiego.

Biuro Literackie kup książkę na poezjem.pl

W letnim domku (In the Summer House) to jedyna sztuka, a Dwie poważne damy (Two Serious Ladies) – jedyna powieść Jane Bowles. Jest jeszcze zbiór opowiadań Proste przyjemności (Plain Pleasures). To, jak podkreślają biografowie Jane Bowles, prawie cały jej dorobek, nie licząc nieukończonych dwóch powieści. Polski czytelnik z twórczością tej pisarki mógł się zaznajamiać systematycznie od 2004 roku, gdy w Państwowym Instytucie Wydawniczym ukazały najpierw Proste przyjemności ze wstępem Elizabeth Young i w tłumaczeniu Pawła Lipszyca, a w 2005 roku w przekładzie Andrzeja Sosnowskiego Dwie poważne damy. W 2005 roku “Literatura na Świecie” poświęciła numer marokańskiemu Tangerowi, wcześniej (2003) publikując fragmenty powieści Jane Bowles. Tanger, w którym Jane zamieszkała od 1948 roku razem z mężem, Paulem Bowlesem, i gdzie stworzono słynną kolonię artystyczną, stał się legendarnym miejscem dla różnych przybyszów z Nowego Jorku, podobnie jak legendarna i zarazem wzorcowa dla powojennego amerykańskiego “bitnikowskiego” okresu stała się biografia Bowles, obfitująca głównie w negatywne, lękowe doświadczenia, choroby, eksperymenty z narkotykami, alkoholem i seksualnością. To właśnie trybem życia, specyficznymi doświadczeniami rodzinnymi (tajemniczo traumatyczna relacja z ojcem, który zmarł, gdy Jane miała trzynaście lat), poczuciem kalectwa najczęściej tłumaczy się dziwną, ekscentryczną aurę jej pisarstwa, rodzaj surrealnej wyobraźni, lokujący jej książki poza światem utrwalonych znaczeń. Bo nie mamy w jej zapisach do czynienia z wyraźnym przeformułowaniem relacji między nieświadomością i świadomością, jak to się dzieje w surrealistycznych tekstach europejskich twórców; nie mamy do czynienia z “bitnikowym” wybuchem emocji i kontrkulturowej rewolty, amerykańskość i żydowskość Bowles nie sprowadzają nas na wspólną orbitę, skąd moglibyśmy wyznaczyć granicę dla przestrzeni obcości i lęku. Chodzi więc o to, że postkolonialne, psychoanalityczne, kulturowe lub postfeministyczne czy queerowe odczytania tych tekstów, do których same swoją kompozycja zachęcają i w zasadzie prowokują swoją łudzącą czytelnością i językową prostotą, nie na wiele mogą się zdać.

Często podkreślane przez krytyków komponenty pisarstwa Jane Bowles – fascynacja kobiecymi relacjami, zderzenie kulturowych światów, poczucie lęku przed światem , stała groźba utraty kontroli nad tym, co obce zarówno w Ja, jak i w tym wobec czego Ja się konstytuuje, strach przed jakąkolwiek zmianą, absurdalne poczucie humoru – stały się zarazem tego pisarstwa rozpoznawalnym znakiem. Rozpoznawalność jest tu jednak zawsze zaciemniana przez siły, z którymi walczy sama pisząca: napierającą bezformą świata, języka i podmiotu; w jej tekstach walka z bezwładem materii, w którą na powrót może osunąć się (nie tylko pisarski) świat, jest szczególnie widoczna. Bo właśnie paradoksy widzialności są najbardziej zajmujące w jej tekstach: zdajemy sobie z tego sprawę, gdy rozmycie wydarzeń, plama języka, mglisty opar treści dochodzą do nas mocniej niż kształt fabuły, zarys akcji, skondensowana dawka emocji. Doświadczenie percepcyjne narratorki powieści Dwie poważne damy oraz bohaterów sztuki W letnim domku raz po raz uwalniane jest od bezpośredniego kontaktu z rzeczywistością.

Widać to szczególnie w ostatniej scenie sztuki W letnim domku. Od samego początku relacja między matką, Gertrude, a jej córką, Molly, rozstrzyga o napięciu pojawiającym się w pozostałych relacjach: wszystkie kontakty między ludźmi naznaczone są w tej sztuce niespotykanym oddaleniem, “niewyraźnością” i zarazem poczuciem wzbierającego między nimi konfliktu, który kulminuje poza zbrodnią, zazdrością i miłością, w sferach bezforemnych i bezwładnych, jeśli tak można powiedzieć. Pod względem wzmożonego napięcia obserwowanego w relacjach matki i córki ta sztuka nie różni się zasadniczo od innych tekstów Bowles. Natomiast z perspektywy strachu przed wejściem w świat (także często powtarzającym się motywem tej twórczości) oraz doświadczeń percepcyjnych warunkowanych tym strachem można mówić o pewnej ostrości i punktowości W letnim domku w porównaniu z innymi tekstami. Najistotniejsza jest tu bowiem fraza, powtórzona dwukrotnie przez Gertrude w zakończeniu sztuki: “Kiedy byłam małą dziewczynką”. Zwraca ona naszą uwagę na pożądaną przez Gertrude utratę kontaktu z realnością oraz jej panikę wywołaną samą myślą o potencjalności takiej utraty. Wydaje się, że krytyczny moment sztuki przypada właśnie na tę chwilę: przed oczami Gertrude miga możliwość rozpoznania traumatycznego splotu własnego życia, nagłej odsłony zaciemnionego do tej pory obrazu, ale błyskawiczność tego rozpoznania momentalnie się zaciemnia i Gertrude umieszcza samą siebie w negatywnym punkcie Omega, w którym trwa znieruchomiała i sparaliżowana, bez jakiejkolwiek szansy na ekspresję. Bohaterka W letnim domku to oczywiście kolejna z tych postaci Bowles, które “wyruszyły w świat”, a “świat” przemienia je w znieruchomiałe pomniki przerażenia: “Gertrude dalej stoi nieruchoma i wyprostowana, z bukietem zaciśniętym w dłoni“.

O AUTORZE

Anna Kałuża

Urodzona w 1977 roku. Krytyczka literacka. Pracownik Zakładu Literatury Współczesnej Uniwersytetu Śląskiego. Mieszka w Jaworznie.

powiązania

fuck off giorgio

recenzje / ESEJE Anna Kałuża

Recenzja Anny Kałuży towarzysząca premierze książki Kiry Pietrek Czeski zeszyt, wydanej w Biurze Literackim 23 sierpnia 2021 roku.

WIĘCEJ

Prędkości obrazów i znaków. O Widokach wymazach Kacpra Bartczaka

recenzje / ESEJE Anna Kałuża

Recenzja Anny Kałuży towarzysząca premierze książki Widoki wymazy Kacpra Bartczaka, wydanej w Biurze Literackim 19 kwietnia 2021 roku.

WIĘCEJ

Poetyckie książki trzydziestolecia

nagrania / Stacja Literatura Anna Kałuża Jakub Skurtys Joanna Mueller Joanna Orska Karol Maliszewski

Spotkanie z udziałem Anny Kałuży, Karola Maliszewskiego, Joanny Mueller, Joanny Orskiej oraz Jakuba Skurtysa w ramach festiwalu Stacja Literatura 24.

WIĘCEJ

Kroniki ukrytej prawdy, Sroga zima oraz Biblia i inne historie

nagrania / Stacja Literatura Anna Kałuża Anna Sawicka Anna Wasilewska Elżbieta Sobolewska Jakub Skurtys Pere Calders Péter Nádas Raymond Queneau

Spotkanie wokół książek Kroniki ukrytej prawdy Pere’a Caldersa, Sroga zima Raymonda Queneau i Biblia i inne historie Pétera Nádasa z udziałem Anny Sawickiej, Elżbiety Sobolewskiej, Anny Wasilewskiej, Anny Kałuży i Jakuba Skurtysa w ramach festiwalu Stacja Literatura 24.

WIĘCEJ

Nasze dupy, nasze dusze

recenzje / ESEJE Anna Kałuża

Recenzja Anny Kałuży, towarzysząca premierze książki Zabawne i zbawienne Adama Kaczanowskiego, która ukazała się w Biurze Literackim 20 stycznia 2020 roku.

WIĘCEJ

Artystki, które robią książki

recenzje / ESEJE Anna Kałuża

Recenzja Anny Kałuży książki Waruj Joanny Łańcuckiej i Joanny Mueller, wydanej w Biurze Literackim 16 września 2019 roku.

WIĘCEJ

Pozytywki i marienbadki

nagrania / Między wierszami Andrzej Sosnowski Anna Kałuża Jacek Gutorow Joanna Orska Kamil Zając Piotr Śliwiński Wojciech Bonowicz

O twórczości Andrzeja Sosnowskiego wypowiadają się Wojciech Bonowicz, Jacek Gutorow, Anna Kałuża, Joanna Orska, Piotr Śliwiński, Kamil Zając.

WIĘCEJ

Materia splątania i niewspółmierność: ustanowienie wiersza

recenzje / ESEJE Anna Kałuża

Esej Anny Kałuży książki Ciemna materia Rae Armantrout w tłumaczeniu Kacpra Bartczaka, wydanej w Biurze Literackim 3 września 2018 roku.

WIĘCEJ

O Piosence o zależnościach i uzależnieniach

recenzje / IMPRESJE Anna Kałuża Edward Pasewicz Justyna Sobolewska Tomasz Pułka

Komentarze Anny Kałuży, Justyny Sobolewskiej, Edwarda Pasewicza i Tomasza Pułki do książki Piosenka o zależnościach i uzależnieniach Eugeniusza Tkaczyszyna-Dyckiego.

WIĘCEJ

Cztery razy (o) Naraz

recenzje / KOMENTARZE Anna Kałuża Katarzyna Fetlińska Marta Podgórnik Roman Honet

Komentarze Marty Podgórnik, Katarzyny Fetlińskiej, Anny Kałuży, Romana Honeta do wierszy z książki Julii Szychowiak Naraz, wydanej w Biurze Literackim 4 kwietnia 2016 roku.

WIĘCEJ

Aż pęknie jej serce*

recenzje / ESEJE Anna Kałuża

Recenzja Anny Kałuży z książki Nic o mnie nie wiesz Marty Podgórnik, która ukazała się w styczniu 2013 roku w „Nowych Książkach”.

WIĘCEJ

Sama sobie zrobiłam

recenzje / ESEJE Anna Kałuża

Recenzja Anny Kałuży towarzysząca premierze książki Nudelman Justyny Bargielskiej, wydanej w Biurze Literackim 7 lipca 2014 roku.

WIĘCEJ

Nowe imiona

recenzje / ESEJE Anna Kałuża

Recenzja Anna Kałuży z książki Imię i znamię Eugeniusza Tkaczyszyna-Dyckiego.

WIĘCEJ

Mistyka seksualności

recenzje / ESEJE Anna Kałuża

Recenzja Anny Kałuży z książki Bach for my baby Justyny Bargielskiej.

WIĘCEJ

Królowa poezji

recenzje / ESEJE Anna Kałuża

Recenzja Anny Kałuży z książki Rezydencja surykatek Marty Podgórnik.

WIĘCEJ

"Szturm na Pałac Zimowy"

recenzje / ESEJE Anna Kałuża

Recenzja Anny Kałuży z książki Na dzień dzisiejszy i chwilę obecną Jerzego Jarniewicza.

WIĘCEJ

Sytuacje paradoksalne

recenzje / ESEJE Anna Kałuża

Recenzja Anny Kałuży z książki Skądinąd (1977-2007) Jerzego Jarniewicza.

WIĘCEJ

Joanna Mueller: Wylinki

recenzje / ESEJE Anna Kałuża

Recenzja Anny Kałuży z książki Wylinki Joanny Mueller.

WIĘCEJ

Sprawa szerszego programu

wywiady / O KSIĄŻCE Anna Kałuża Kacper Bartczak

Z Anną Kałużą o książce Bumerang rozmawia Kacper Bartczak.

WIĘCEJ

Antyelementarz: China shipping Justyny Bargielskiej

recenzje / IMPRESJE Anna Kałuża

Esej Anny Kałuży o książce China shipping Justyny Bargielskiej.

WIĘCEJ

Gra w kości

recenzje / ESEJE Anna Kałuża

Recenzja Anny Kałuży z książki Rzeczywiste i nierzeczywiste staje się jednym ciałem Eugeniusza Tkaczyszyna-Dyckiego.

WIĘCEJ

Dominuje technika "makijażu"

recenzje / ESEJE Anna Kałuża

Recenzja Anny Kałuży z książki Makijaż Jerzego Jarniewicza.

WIĘCEJ

Uzależnienia

recenzje / ESEJE Anna Kałuża

Recenzja Anny Kałuży z książki Piosenka o zależnościach i uzależnieniach Eugeniusza Tkaczyszyna-Dyckiego.

WIĘCEJ

Mariusz Grzebalski: Niepiosenki

recenzje / ESEJE Anna Kałuża

Recenzja Anny Kałuży z książki Niepiosenki Mariusza Grzebalskiego.

WIĘCEJ

Seksualność w wierszach Tadeusza Pióry: pozór i sztuczność

recenzje / IMPRESJE Anna Kałuża

Szkic Anny Kałuży o wierszach Tadeusza Pióry.

WIĘCEJ

O gubionych

recenzje / NOTKI I OPINIE Anna Kałuża Bogusław Kierc Grzegorz Jankowicz Justyna Sobolewska Karol Maliszewski Konrad Wojtyła Piotr Czerniawski Tomasz Pułka

Komentarze Piotra Czerniawskiego, Grzegorza Jankowicza, Anny Kałuży, Bogusława Kierca, Karola Maliszewskiego, Edwarda Pasewicza, Tomasza Pułki, Justyny Sobolewskiej i Konrada Wojtyły.

WIĘCEJ

O Drażniących przyjemnościach

recenzje / NOTKI I OPINIE Anna Kałuża Karol Maliszewski Wojciech Wilczyk

Komentarze Grzegorza Hetmana, Anny Kałuży, Karola Maliszewskiego, Wojciecha Wilczyka.

WIĘCEJ

O Trapie

recenzje / NOTKI I OPINIE Adam Zdrodowski Anna Kałuża Bartosz Sadulski Grzegorz Jankowicz Julia Szychowiak Kamil Zając

Komentarze Anny Kałuży, Grzegorza Jankowicza, Adama Zdrodowskiego, Julii Szychowiak, Kamila Zająca, Bartosza Sadulskiego.

WIĘCEJ

O Bez stempla

recenzje / NOTKI I OPINIE Adam Wiedemann Anna Kałuża Jacek Gutorow Piotr Śliwiński

Komentarze Anny Kałuży, Jacka Gutorowa, Adama Wiedemanna, Piotra Śliwińskiego, Piotra Bogaleckiego.

WIĘCEJ

O Urwanym śladzie

recenzje / NOTKI I OPINIE Anna Kałuża Bogusław Kierc Paweł Mackiewicz

Komentarze Anny Kałuży, Bogusława Kierca i Pawła Mackiewicza.

WIĘCEJ

O Jesieni Zuzanny

recenzje / NOTKI I OPINIE Anna Kałuża Julia Fiedorczuk Paweł Mackiewicz Tomasz Fijałkowski

Komentarze Anny Kałuży, Julii Fiedorczuk, Tomasza Fijałkowskiego, Pawła Mackiewicza.

WIĘCEJ

O Antologii hałasu

recenzje / NOTKI I OPINIE Anna Kałuża Łukasz Jarosz Rafał Derda

Komentarze Tomasza Fijałkowskiego, Anny Kałuży, Rafała Derdy, Łukasza Jarosza.

WIĘCEJ

O Rozbiórce

recenzje / NOTKI I OPINIE Anna Kałuża Justyna Sobolewska Karol Maliszewski Piotr Śliwiński

Komentarze Anny Kałuży, Justyny Sobolewskiej, Piotra Śliwińskiego i Karola Maliszewskiego.

WIĘCEJ

O Pocałunku na wstecznym

recenzje / NOTKI I OPINIE Anna Kałuża Karol Maliszewski Łukasz Jarosz Tomasz Ważny

Komentarze Karola Maliszewskiego, Tomasza Ważnego, Anny Kałuży i Łukasza Jarosza.

WIĘCEJ

Dwie poważne damy fragment [czytają Ewelina Paszke i Michał Czaderna]

dzwieki / RECYTACJE Jane Bowles

Fragment książki Dwie poważne damy. W letnim domku, zarejestrowany podczas spotkania “Jane Bowles, Laura Riding (Jackson)” na festiwalu Port Wrocław 2012.

WIĘCEJ

Damy w letnim domku

recenzje / ESEJE Jacek Woźniak

Recenzja Jacka Woźniaka z książki Dwie poważne damy. W letnim domku Jane Bowles.

WIĘCEJ

Bumerang jako gest negatywny

recenzje / ESEJE Tomasz Pawlus

Recenzja Tomasza Pawlusa z książki Bumerang Anny Kałuży, która ukazała się w 2010 roku na stronie „artPapier”.

WIĘCEJ

Próby nowej krytyki

recenzje / IMPRESJE Joanna Orska

Esej Joanny Orskiej poświęcony książkom Stratygrafie Joanny Mueller i Bumerang Anny Kałuży.

WIĘCEJ

Anna Kałuża: Bumerang

recenzje / ESEJE Michał Gustowski

Recenzja Michała Gustowskiego z książki Bumerang Anny Kałuży.

WIĘCEJ