recenzje / IMPRESJE

Seksualność w wierszach Tadeusza Pióry: pozór i sztuczność

Anna Kałuża

Szkic Anny Kałuży o wierszach Tadeusza Pióry.

Biuro Literackie kup książkę na poezjem.pl

Najbardziej zaskakujące rozwiązania w poezji Tadeusza Pióry, także w kontekście retoryki seksualnej, która będzie nas tu interesować, polegają na fuzji anachronicznego słownika z bardzo nowoczesnymi pojęciami. Dosyć zaskakujące wydaje się odkrycie, że ten nowoczesny, awangardowy poeta, inspirujący się autorami świata anglojęzycznego, i w ogóle – światowiec, kosmopolita, doprowadza do spotkania ludowości, jakiejś pierwotnej słowiańskości z elementami świata technologicznego. Słowem, industrialne sceny, rozległe miejskie terytoria, anonimowe kontakty, automatyczne sekretarki, komputery pokazywane są równolegle do skansenów, legendarnej Wandy, co nie chciała Niemca, Biskupina, jutrzenki, rytualnego palenia ognisk, topienia Marzanny itd.

Jeden przykład, wiersz “Okęcie”:

przyrodę już dawno ktoś zarezerwował
a nazwy miast i dworców nowego stulecia pływają jak wianki
na snach komputerów. I nie ma już przesunięć, bo wszystko
się zgadza i zgodzą się wszyscy i pójdą w twe ślady – spójrz!
W kałuży przy pasie startowym samotne dziecko topi Marzannę.
[Asortyment, s.26]

W tekście “Wigilia” z książki Wiersze okolicznościowe rzeczywistość kombinatu – jedyną, jak się zdaje, po “przejęciu kultury”, i przyjmowaniu kolejnych uchwał – tworzą specyficznego rodzaju pamiątki po dawnym świecie, jak zapach jaśminu, maki, dziewanna, zadowolenie o zachodzie słońca i technologiczne usprawnienia szklanego miasta, które wynurza się z fal:

w tej nowej epoce
gdy otrzepiesz z butów słoneczny pył
i z ciemnej cantiny wyjdziemy na plac
pusty od świtu. Dziś Laredo, jutro Casablanca!
Wynurzamy się z fali i wita nas tłum
płodnych bałwanów ulepionych z piasku
fallicznych bożków którzy znikną o świcie
a teraz czekają północy: tempus loguendi.
Rano, na chłodnej plaży, zaginie po nich ślad
a wszystkie potrzeby inteligencji
zaspokoi beztroski taniec.
[s.31]

Doskonałym przykładem na takie właśnie operowanie czasem – charakteryzującym się skokami w przyszłość i nagłymi wyskokami z teraźniejszości – jest także figura syren, którą w tekstach “Nostra vita” oraz “Blattodea” (tom Wiersze okolicznościowe) określa zarówno uwodzicielska moc mitycznych morskich stworzeń oraz hałaśliwe urządzenia magistrali naftowej, lotnisk i autostrad.

Charakterystyczne połączenie pierwotności z arcynowoczesnymi doświadczeniami ciała w postindustrialnych krajobrazach ma związek z retoryką seksualności w tej poezji. W “Dniu dziecka (fragmencie ballady)” z Wierszy okolicznościowych seksualność rozciąga się w królestwie pozoru:

Daję ci dziś wszystko, o czym nie marzyłaś:
czerwoną chusteczkę, kosz pełen słodyczy
i kluczyk na wstążce, byś nie zabłądziła
w gabinecie luster, o krok od zdobyczy
piękniejszej niż ranek w ostatni dzień szkoły
i lżejszej niż wiara – o kroplę goryczy.

Spójrz na własne odbicie: powiedz z ręką na sercu
czy dość masz powabów, czy na próżno się trudzę
gdy zachwalam twe wdzięki sceptycznym partnerom?
Czy twe chęci są szczere, czy tylko się łudzę?
Czy gdy do nas dołączysz, nie sprawisz zawodu
i czy jesteś pewna, że się tobą nie znudzę?

A ja ci przyrzeknę dokładnie to samo:
nie musisz mi wierzyć, lecz radzę – zaufaj:
[s. 38]

To wiersz o mocy samouwiedzenia: jeśli kobiece Ja podda się własnemu pozorowi i wykorzysta znak samej siebie (lustrzane odbicie) do samouwiedzenia, wówczas będzie zdolne także do uwodzenia innych. Jej seksualna siła ma zostać oszacowana przez nią samą, co więcej, grono partnerów, które czeka na jej gotowość, oczekuje także od niej ciągłego podsycania ekscytacji; w wierszu Pióro osiąga ją, jak można sądzić, lekkim zmodyfikowaniem zasad dotyczących życia uczennic i ich wchodzenia w dorosłość: “daję ci kluczyk, byś nie zabłądziła w gabinecie luster, o krok od zdobyczy”. Ja staje się seksualne w momencie, gdy zacznie siebie powielać, zwielokrotniać własne powaby, wędrować z kluczykiem na wstążce poprzez gabinet luster. I jeśli można wywieść z tego tekstu definicję seksualnej relacji, to okazuje się ona obdarowywaniem kogoś tym, o czym ten ktoś “nie marzy”.

W “Syntetyczności” (z książki Wola i ochota) przedmiotem pożądania staje się laleczka z muzeum stereoskopii, “laserowa zjawa zza różowej chmury”:

ojciec umarł płonęły biblioteki
włożyłem cię na noc do szklanki
wzruszyłaś mnie wypaczonym konturem
nową gamą gestów nie zasnąłem

nie ma cię gdy otwieram oczy
nie ma cię gdy zamykam oczy
nie dotknę cię nigdy nie stawiasz
oporu jak mnie podniecisz

w tym skromnym muzeum
stereoskopii laleczko
laserowa zjawo zza różowej chmury

został nam jeszcze jeden pocałunek
pod czyjąś ambasadą
lub pałacem kultury
[s. 11]

Tu hologram okazuje się dosłownie zjawiskowy, a jego sztuczność pobudza i wzrusza, mimo że tak naprawdę rzeczywistość pozostaje poza obecnością: seks bez dotyku i bez ciała. Pocałunek z laleczką “pod czyjąś ambasadą/ lub pałacem kultury” brzmi obiecująco, choć zapowiada przede wszystkim symulację doznań zmysłowych. A ponieważ cała rzeczywistość w wierszach Pióry podlega zasadom rozproszenia, symulowania i maksymalnego usztucznienia, osiąganego poprzez odsyłanie nas do imitowanych, przekształcanych, reprodukowanych stylów, to i tu mamy do czynienia z parodią sielankowej konwencji (różowa chmurka, zdrobnienia i perspektywa pocałunku), skonstruowaną dzięki formie sonetowej, najbardziej znanej w europejskiej kulturze postaci lirycznego wiersza. Tymczasem u Pióry liryczność (a wraz z nią miłosno-seksualna retoryka) zostaje sparodiowana w akcie nie tyle odczarowania, ile powtórnego zaczarowania, ale tym samym – włączenia w proces efektownego i widowiskowego, naocznego niemalże, wytwarzania uroku. Laserowa zjawa pociąga swoją migotliwością, “wypaczonym konturem”, uwodzicielską siłą pozoru zrodzonego ze sztuczności. Wraz z pojawieniem się tej figury mamy do czynienia z końcem tradycyjnego modelu płciowości, a seksualność przestaje być wiązana z określonymi organami: nie ma tu nic, co by nas odsyłało do tzw. porządku naturalnego. Co więcej, można chyba dostrzec w tym wierszu także przewrotną parodię dandysowego stylu uwodzenia (zob. np. wiersz Grzegorza Musiała “Ach, dandy…”).

Bohaterka neoromantycznej ballady “Dzień dziecka” i laleczka z muzeum stereoskopii to dwie, spośród wielu innych, efektownych figur, dzięki którym teksty Pióry, rozpięte pomiędzy dwoma skrajnie różnymi słownikami, przynoszą dość spektakularne ujęcie ludzkiej seksualności.

Z jednej strony, pokazana zostaje ona jako regresywna siła, zdolna pociągnąć psychikę w rejony swoich pierwotnych form: jak w “Dniu dziecka”, gdzie uczennica wkracza w inicjacyjną przestrzeń, prowadzona przez przewodnika i kochanka, polecającego ją innym kochankom lub, gdy wynurzeni z fal nowi mieszkańcy szklanego miasta gromadzą się wokół fallicznych bożków. Chodzi o to, że fascynacja seksualnością ludzką w tym przypadku tłumaczona jest jej związkiem z zapoznanym już w nowoczesnych, przemysłowych modelach społeczeństw doświadczeniem “namiętności etycznej”, o której pisze Anthony Giddens: “Ekstaza seksualna lub sama jej zapowiedź niesie echo ‘namiętności etycznej’, którą ożywiał transcendentny symbolizm. Różna od seksualności erotyka od dawna byłą wiązana z religijnością” (Przemiany intymności. Seksualność, miłość i erotyzm we współczesnych społeczeństwach, przeł. A. Szulżycka, Warszawa 2006, s. 214.). Pióro sięga do takiej retoryki, która ową namiętność wydobywa, choć przekonuje, że pokazać ją można już jedynie za pośrednictwem ciała podwojonego i odbitego w lustrze, a więc ciała intensyfikującego wrażenia obecności i nieobecności, pozorującego swoją własną obecność.

Z drugiej strony, do obrazów seksualności pierwotnej, popędowej, “naturalizowanej”, transgresyjnej i ekstatycznej, autor Pieśni miłosnych dołącza obrazy, w których dominuje sztuczność. Pojawia się w nich Ja chłodne, intelektualne, ale seksualne i uwodzące. Stawką tego uwodzenia, jak w każdym rytualnym agonie, jest śmierć, oczywiście. Bo choć jesteśmy w świecie “metalicznego” pozoru, a ciało bio-seksualne zastępują hologramy, to dzięki odniesieniu do dawnej, “naturalnej” seksualności, nadal trwa w tych wierszach teatr uwodzenia.

W poezji Tadeusza Pióry seksualne ciało staje się więc kwintesencją sztuczności i pozoru, co powoduje, że retoryka tych wierszy wolna jest od emancypacyjnych i rewolucyjnych żądań “wyzwolenia seksualności”. Nie przejmuje także późniejszych haseł, próbujących dyskurs emancypacyjny przelicytować, a więc pokazać niezwykle skomplikowaną sieć istniejącą między zakazującym prawem a określonymi praktykami seksualnymi oraz koncepcją seksualnego ciała i obowiązującym modelem seksualnym. Uderza raczej dosyć bezpardonowo w pielęgnowane w poezji mity dotyczące ciała i seksu.

Zasadniczym tłem dla powojennej poezji eksperymentującej z seksualną retoryką jest “rewolucja seksualna” i przemiany obyczajowości z nią związane. Nieprzypadkowo bowiem to w poezji lat 60. i 70. doszło do najsilniejszego wyeksponowania problemu ludzkiej cielesności. Chodzi o to, że lata 60. i 70. przebiegają w poezji pod znakiem wyzwolenia cielesności. Jest ono równoznaczne z przekraczaniem granic wyznaczonych stosownością, z łamaniem zakazów seksualnych, dostrzeganiem miejsc wykluczonych i koncentrowaniem się na obrazach seksualności “nienormatywnej”. Wiersze stają się niezwykle ofensywnymi eksperymentami podmiotu z ciałem, transgresyjnymi próbami wyjścia poza dotychczasową normę postępowania z ciałem i praktykowaniem seksu. Większość ówczesnych autorów wpisuje się w próby “wyzwalania” seksualności poprzez dążenie do przekroczenia zakazu kulturowego. W parze z tymi przemianami idą także pewne mitologizacje ciała, co oznacza, że im bardziej poeci podzielają przekonanie o represywności kultury, tym większą niewinność przypisują ludzkiemu ciału. Staje się ono wtedy sprzymierzeńcem pozajęzykowej komunikacji, a więc otwiera obszar niezafałszowanych kontaktów międzyludzkich, bezpośrednio wyraża pragnienia Ja, które napotykają w realizacji na opór społeczny, ale same w sobie są wyrazem wolności i autentyczności Ja. Cały czas ciało pozostaje figurą paradoksalną: zarówno znakiem wyzwolenia, jak i zniewolenia Ja. Seksualność staje się tu jednym ze znaków sprzeciwu wobec tradycyjnych norm kulturowych, a poezji przyznaje się siłę antykulturową, bo wymierzoną w represyjną koncepcję cywilizacji. Ciało w poezji – wymieńmy paru autorów – Grochowiaka, Bursy, Wojaczka, Świrszczyńskiej, Różewicza jest rozumiane jako uprzednie wobec wszelkich kulturowych oznaczeń, pożądanie i pragnienie ujmowane są jako najbardziej dywersyjne i rewolucyjne wobec systemu, w ramach którego powstają, a tym samym – uosabiające wolnościowe dążenia podmiotu. Te mity zostały w poezji Pióry poddane ponownej mitologizacji (a nie kompromitacji), a seks, jak pisałam, ponownemu zaczarowaniu, ale seksualność nie kryje już żadnych tajemnic, ciało ludzkie nie jest premiowane za swój związek z naturą i żadna jego część nie może już być królewska, świat zyskał więc na wartości.

O AUTORZE

Anna Kałuża

Urodzona w 1977 roku. Krytyczka literacka. Pracownik Zakładu Literatury Współczesnej Uniwersytetu Śląskiego. Mieszka w Jaworznie.

powiązania

fuck off giorgio

recenzje / ESEJE Anna Kałuża

Recenzja Anny Kałuży towarzysząca premierze książki Kiry Pietrek Czeski zeszyt, wydanej w Biurze Literackim 23 sierpnia 2021 roku.

WIĘCEJ

Prędkości obrazów i znaków. O Widokach wymazach Kacpra Bartczaka

recenzje / ESEJE Anna Kałuża

Recenzja Anny Kałuży towarzysząca premierze książki Widoki wymazy Kacpra Bartczaka, wydanej w Biurze Literackim 19 kwietnia 2021 roku.

WIĘCEJ

Poetyckie książki trzydziestolecia

nagrania / Stacja Literatura Anna Kałuża Jakub Skurtys Joanna Mueller Joanna Orska Karol Maliszewski

Spotkanie z udziałem Anny Kałuży, Karola Maliszewskiego, Joanny Mueller, Joanny Orskiej oraz Jakuba Skurtysa w ramach festiwalu Stacja Literatura 24.

WIĘCEJ

Kroniki ukrytej prawdy, Sroga zima oraz Biblia i inne historie

nagrania / Stacja Literatura Anna Kałuża Anna Sawicka Anna Wasilewska Elżbieta Sobolewska Jakub Skurtys Pere Calders Péter Nádas Raymond Queneau

Spotkanie wokół książek Kroniki ukrytej prawdy Pere’a Caldersa, Sroga zima Raymonda Queneau i Biblia i inne historie Pétera Nádasa z udziałem Anny Sawickiej, Elżbiety Sobolewskiej, Anny Wasilewskiej, Anny Kałuży i Jakuba Skurtysa w ramach festiwalu Stacja Literatura 24.

WIĘCEJ

Nasze dupy, nasze dusze

recenzje / ESEJE Anna Kałuża

Recenzja Anny Kałuży, towarzysząca premierze książki Zabawne i zbawienne Adama Kaczanowskiego, która ukazała się w Biurze Literackim 20 stycznia 2020 roku.

WIĘCEJ

Artystki, które robią książki

recenzje / ESEJE Anna Kałuża

Recenzja Anny Kałuży książki Waruj Joanny Łańcuckiej i Joanny Mueller, wydanej w Biurze Literackim 16 września 2019 roku.

WIĘCEJ

Pozytywki i marienbadki

nagrania / Między wierszami Andrzej Sosnowski Anna Kałuża Jacek Gutorow Joanna Orska Kamil Zając Piotr Śliwiński Wojciech Bonowicz

O twórczości Andrzeja Sosnowskiego wypowiadają się Wojciech Bonowicz, Jacek Gutorow, Anna Kałuża, Joanna Orska, Piotr Śliwiński, Kamil Zając.

WIĘCEJ

Materia splątania i niewspółmierność: ustanowienie wiersza

recenzje / ESEJE Anna Kałuża

Esej Anny Kałuży książki Ciemna materia Rae Armantrout w tłumaczeniu Kacpra Bartczaka, wydanej w Biurze Literackim 3 września 2018 roku.

WIĘCEJ

O Piosence o zależnościach i uzależnieniach

recenzje / IMPRESJE Anna Kałuża Edward Pasewicz Justyna Sobolewska Tomasz Pułka

Komentarze Anny Kałuży, Justyny Sobolewskiej, Edwarda Pasewicza i Tomasza Pułki do książki Piosenka o zależnościach i uzależnieniach Eugeniusza Tkaczyszyna-Dyckiego.

WIĘCEJ

Cztery razy (o) Naraz

recenzje / KOMENTARZE Anna Kałuża Katarzyna Fetlińska Marta Podgórnik Roman Honet

Komentarze Marty Podgórnik, Katarzyny Fetlińskiej, Anny Kałuży, Romana Honeta do wierszy z książki Julii Szychowiak Naraz, wydanej w Biurze Literackim 4 kwietnia 2016 roku.

WIĘCEJ

Aż pęknie jej serce*

recenzje / ESEJE Anna Kałuża

Recenzja Anny Kałuży z książki Nic o mnie nie wiesz Marty Podgórnik, która ukazała się w styczniu 2013 roku w „Nowych Książkach”.

WIĘCEJ

Sama sobie zrobiłam

recenzje / ESEJE Anna Kałuża

Recenzja Anny Kałuży towarzysząca premierze książki Nudelman Justyny Bargielskiej, wydanej w Biurze Literackim 7 lipca 2014 roku.

WIĘCEJ

Nowe imiona

recenzje / ESEJE Anna Kałuża

Recenzja Anna Kałuży z książki Imię i znamię Eugeniusza Tkaczyszyna-Dyckiego.

WIĘCEJ

Mistyka seksualności

recenzje / ESEJE Anna Kałuża

Recenzja Anny Kałuży z książki Bach for my baby Justyny Bargielskiej.

WIĘCEJ

Królowa poezji

recenzje / ESEJE Anna Kałuża

Recenzja Anny Kałuży z książki Rezydencja surykatek Marty Podgórnik.

WIĘCEJ

"Szturm na Pałac Zimowy"

recenzje / ESEJE Anna Kałuża

Recenzja Anny Kałuży z książki Na dzień dzisiejszy i chwilę obecną Jerzego Jarniewicza.

WIĘCEJ

Jane Bowles: Smugi

recenzje / ESEJE Anna Kałuża

Recenzja Anny Kałuży z książki Dwie poważne damy. W letnim domku Jane Bowles w przekładzie Andrzeja Sosnowskiego.

WIĘCEJ

Sytuacje paradoksalne

recenzje / ESEJE Anna Kałuża

Recenzja Anny Kałuży z książki Skądinąd (1977-2007) Jerzego Jarniewicza.

WIĘCEJ

Joanna Mueller: Wylinki

recenzje / ESEJE Anna Kałuża

Recenzja Anny Kałuży z książki Wylinki Joanny Mueller.

WIĘCEJ

Sprawa szerszego programu

wywiady / O KSIĄŻCE Anna Kałuża Kacper Bartczak

Z Anną Kałużą o książce Bumerang rozmawia Kacper Bartczak.

WIĘCEJ

Antyelementarz: China shipping Justyny Bargielskiej

recenzje / IMPRESJE Anna Kałuża

Esej Anny Kałuży o książce China shipping Justyny Bargielskiej.

WIĘCEJ

Gra w kości

recenzje / ESEJE Anna Kałuża

Recenzja Anny Kałuży z książki Rzeczywiste i nierzeczywiste staje się jednym ciałem Eugeniusza Tkaczyszyna-Dyckiego.

WIĘCEJ

Dominuje technika "makijażu"

recenzje / ESEJE Anna Kałuża

Recenzja Anny Kałuży z książki Makijaż Jerzego Jarniewicza.

WIĘCEJ

Uzależnienia

recenzje / ESEJE Anna Kałuża

Recenzja Anny Kałuży z książki Piosenka o zależnościach i uzależnieniach Eugeniusza Tkaczyszyna-Dyckiego.

WIĘCEJ

Mariusz Grzebalski: Niepiosenki

recenzje / ESEJE Anna Kałuża

Recenzja Anny Kałuży z książki Niepiosenki Mariusza Grzebalskiego.

WIĘCEJ

O gubionych

recenzje / NOTKI I OPINIE Anna Kałuża Bogusław Kierc Grzegorz Jankowicz Justyna Sobolewska Karol Maliszewski Konrad Wojtyła Piotr Czerniawski Tomasz Pułka

Komentarze Piotra Czerniawskiego, Grzegorza Jankowicza, Anny Kałuży, Bogusława Kierca, Karola Maliszewskiego, Edwarda Pasewicza, Tomasza Pułki, Justyny Sobolewskiej i Konrada Wojtyły.

WIĘCEJ

O Drażniących przyjemnościach

recenzje / NOTKI I OPINIE Anna Kałuża Karol Maliszewski Wojciech Wilczyk

Komentarze Grzegorza Hetmana, Anny Kałuży, Karola Maliszewskiego, Wojciecha Wilczyka.

WIĘCEJ

O Trapie

recenzje / NOTKI I OPINIE Adam Zdrodowski Anna Kałuża Bartosz Sadulski Grzegorz Jankowicz Julia Szychowiak Kamil Zając

Komentarze Anny Kałuży, Grzegorza Jankowicza, Adama Zdrodowskiego, Julii Szychowiak, Kamila Zająca, Bartosza Sadulskiego.

WIĘCEJ

O Bez stempla

recenzje / NOTKI I OPINIE Adam Wiedemann Anna Kałuża Jacek Gutorow Piotr Śliwiński

Komentarze Anny Kałuży, Jacka Gutorowa, Adama Wiedemanna, Piotra Śliwińskiego, Piotra Bogaleckiego.

WIĘCEJ

O Urwanym śladzie

recenzje / NOTKI I OPINIE Anna Kałuża Bogusław Kierc Paweł Mackiewicz

Komentarze Anny Kałuży, Bogusława Kierca i Pawła Mackiewicza.

WIĘCEJ

O Jesieni Zuzanny

recenzje / NOTKI I OPINIE Anna Kałuża Julia Fiedorczuk Paweł Mackiewicz Tomasz Fijałkowski

Komentarze Anny Kałuży, Julii Fiedorczuk, Tomasza Fijałkowskiego, Pawła Mackiewicza.

WIĘCEJ

O Antologii hałasu

recenzje / NOTKI I OPINIE Anna Kałuża Łukasz Jarosz Rafał Derda

Komentarze Tomasza Fijałkowskiego, Anny Kałuży, Rafała Derdy, Łukasza Jarosza.

WIĘCEJ

O Rozbiórce

recenzje / NOTKI I OPINIE Anna Kałuża Justyna Sobolewska Karol Maliszewski Piotr Śliwiński

Komentarze Anny Kałuży, Justyny Sobolewskiej, Piotra Śliwińskiego i Karola Maliszewskiego.

WIĘCEJ

O Pocałunku na wstecznym

recenzje / NOTKI I OPINIE Anna Kałuża Karol Maliszewski Łukasz Jarosz Tomasz Ważny

Komentarze Karola Maliszewskiego, Tomasza Ważnego, Anny Kałuży i Łukasza Jarosza.

WIĘCEJ

Złodziej serc i snów

recenzje / ESEJE Aldona Kopkiewicz

Recenzja Aldony Kopkiewicz z książki O dwa kroki stąd (1992-2011) Tadeusza Pióry.

WIĘCEJ

O niepowtarzalnych okolicznościach

recenzje / ESEJE Przemysław Rojek

Recenzja Przemysława Rojka z książki O dwa kroki stąd Tadeusza Pióry.

WIĘCEJ

Na jawie

recenzje / KOMENTARZE Tadeusz Pióro

Autorski komentarz Tadeusza Pióry do wiersza „Na jawie” z książki O dwa kroki stąd, wydanej nakładem Biura Literackiego 17 listopada 2011 roku.

WIĘCEJ

Temat z Tadeusza Pióry (na marginesie tomu “O dwa kroki stąd. 1992- 2011”)

recenzje / NOTKI I OPINIE Jacek Gutorow

Recenzja Jacka Gutorowa z książki O dwa kroki stąd Tadeusza Pióry.

WIĘCEJ

Pięć tez o Tadeuszu Piórze

recenzje / ESEJE Adam Poprawa

Recenzja Adam Poprawy z książki O dwa kroki stąd Tadeusza Pióry.

WIĘCEJ

Bumerang jako gest negatywny

recenzje / ESEJE Tomasz Pawlus

Recenzja Tomasza Pawlusa z książki Bumerang Anny Kałuży, która ukazała się w 2010 roku na stronie „artPapier”.

WIĘCEJ

Próby nowej krytyki

recenzje / IMPRESJE Joanna Orska

Esej Joanny Orskiej poświęcony książkom Stratygrafie Joanny Mueller i Bumerang Anny Kałuży.

WIĘCEJ

Anna Kałuża: Bumerang

recenzje / ESEJE Michał Gustowski

Recenzja Michała Gustowskiego z książki Bumerang Anny Kałuży.

WIĘCEJ