recenzje / ESEJE

W duchu dadaistycznej dezynwoltury

Jakub Kornhauser

Posłowie Jakuba Kornhauzera do książki Miroljuba Todorovicia świnia jest najlepszym pływakiem, w tłumaczeniu Kingi Siewior i Jakuba Kornhausera, która ukazała się nakładem Biura Literackiego 23 marca 2020 roku.

Biuro Literackie kup książkę na poezjem.pl

Twórczość poetycka Miroljuba Todorovicia jest zjawiskiem wielorodnym i wielokształtnym. Na mapie współczesnej literatury serbskiej pełni funkcję zwornika odkryć międzywojennej awangardy i manifestacji sztuki konceptualnej, w tym poezji konkretnej, lat pięćdziesiątych i sześćdziesiątych. Serbski nadrealizm (Marko Ristić, Dušan Matić) i postdadaistyczny w wyrazie hipnizm (Oskar Davičo) nadały poetyce Todorovicia rozpędu i poprowadziły ją w stronę eksperymentów z jukstapozycją, swobodnymi skojarzeniami i purnonsensowym humorem. Ruchom konkretystycznym natomiast zawdzięcza ona zainteresowanie kombinatoryką, typografią i wizualnością tekstu, a szerzej – nauką i naukowością. Do tych inspiracji należy dodać jeszcze nadzwyczaj częste korzystanie z języka mediów, potocyzmów i form użytkowych.

Tak szeroko zakrojone przedsięwzięcie poetyckie znajduje odzwierciedlenie w różnorodności formalnej kolejnych zbiorów wierszy. Todorović debiutował w połowie lat sześćdziesiątych tomem planeta, który, podobnie jak kilka następnych, stanowi dowód na fascynację autora kosmosem, astronomią i teoriami łączącymi twórczość artystyczną z działalnością naukową (wariant ten nazwał później poezją scjentystyczną). Pod koniec dekady Todorović powołał do życia sygnalizm, kierunek neoawangardowy zakrojony jako transdyscyplinarna odpowiedź na kiełkujące w Europie Środkowej ruchy konceptualne (by wymienić słoweńską grupę OHO, czeskiego poetę i plastyka Jiřego Kolářa czy środowisko Fluxusu). Nazwa ruchu, wywodząca się od łacińskiego słowa signum („znak”), wskazuje kierunek działań Todorovicia. Interesuje go przede wszystkim refleksja nad możliwościami pojmowania znaków w kategoriach materialistycznych i performatywnych. A zatem nie tylko signifié, lecz także signifiant, nie tylko semantyka, lecz także wygląd i brzmienie, gest i obiekt.

W licznych manifestach publikowanych w założonym przez siebie periodyku „Signal” Todorović dawał wyraz swoim ambicjom odnowienia poezji w dobie „kryzysu znaku” (by odwołać się do określenia autorstwa Willarda Bohna). „Poezja sygnalistyczna będzie oznaczać pełne wyzwolenie energii języka” – zapowiadał w inicjującym ruch manifeście Regulae poesis z 1968 roku, by dodać po chwili: „poezję sygnalistyczną możemy definiować jako aktywność poety i maszyny, lub tylko poety, w której poprzez język (i formę graficzną) pozwala on wierszowi wyłonić się z bezkształtności rzeczy i procesów przyrody oraz poprowadzić mu dialog ze światem”. Nie bez przyczyny mówi się tu o maszynie jako współtwórcy tekstu – jednym z najczęściej używanych przez Todorovicia we wczesnych latach siedemdziesiątych modeli poetyckich jest poezja komputerowa (permutacyjna i kombinatoryczna). Korzystanie z algorytmów wprowadzanych do prototypowych programów komputerowych (jak Algol) umożliwia odsunięcie kontroli podmiotu twórczego na dalszy plan, co jest spełnieniem postulatów surrealistycznej rewolucji przedmiotów.

Tym samym ciągi wyrazów „wyplutych” przez maszynę liczącą składają się w dziwaczne zestawienia poetyckich ready-made’ów, których uspójnienie nie tyle okazuje się niemożliwe, ile po prostu jest niemożliwe w sposób immanentny. Fragmenty gazetowych enuncjacji idą ramię w ramię ze strzępami zasłyszanych na ulicy rozmów, pozycje z restauracyjnych jadłospisów nachodzą na ogłoszenia radiowe i afisze. Od tomu świnia jest najlepszym pływakiem wiersze Todorovicia wchłaniają niepoetycką materię i przeobrażają ją w kolażowe konstrukty o specyficznej melodii i rytmie skandowanych haseł. Ale to nie koniec innowacji – zgodnie bowiem z maksymą pochodzącą z manifestu Sygnalizm: „Sygnalizm optuje za absolutnym eksperymentem we wszystkich dziedzinach sztuki”. Skoro tak, to kolejną ideą, wdrażaną m.in. w książce zupa z mózgu (1982), staje się poezja technologiczna, operująca na materiale języka reklam oraz gotowych form „podkradzionych” z instrukcji obsługi czy encyklopedycznych definicji. Otrzymujemy coś w stylu minimalistycznych anonsów podawanych w beznamiętnym stylu, jak gdyby wiersz miał być próbą opisania świata od zera, powołania do życia zapoznanych przedmiotów. To raz. Dwa – to arcyciekawy cykl abc miroljuba todorovicia, którego bohater zostaje zreifikowany i jako produkt włączony w porządek ekonomiczny. Stawka tych zabiegów jest podwójna: z jednej strony mamy tu drwiny z konsumpcjonistycznego stylu bycia, z drugiej jednak sugestię koniecznego współdziałania estetycznych poszukiwań i zaangażowania społecznego.

Tę dychotomię Todorović rozważał także na polach performatywnych. Od początku lat siedemdziesiątych poświęcił się manifestacjom poetyckim, zwanym przez siebie poezją gestualną. Mowa o cyklu performansów wykonywanych na belgradzkim wzgórzu Kalemegdan, podczas których owijał się taśmą z wydrukami komputerowymi, zakładał na głowę foliowe worki z kaligramami, tworzył obiekty-instalacje przy użyciu papierowych tacek i samoprzylepnych liter. Akcje takie jak Węzeł gordyjski przyniosły mu sporą popularność w międzynarodówce konceptualistycznej, co zaowocowało zwróceniem się w stronę nowych form wyrazu – takich jak choćby mail-art, z powodzeniem uprawiany przez Todorovicia w latach osiemdziesiątych, a także eksperymenty z tworzeniem poetyckich artefaktów i umieszczaniem ich w przestrzeni miejskiej.

Oczywiście nie znaczy to, że bardziej zachowawcze, by tak rzec, modele twórczości poetyckiej poszły w odstawkę. Przeciwnie, Miroljub Todorović należy do najbardziej płodnych twórców literackiej awangardy w Serbii; jest autorem kilkudziesięciu tomów wierszy, licznych książek prozatorskich i eseistycznych, autorem wielu wystaw swojej poezji wizualnej i graficznej. Zresztą właśnie jako w pierwszym rzędzie poeta konkretny i wizualny Todorović zaistniał dotychczas w polskim przekładzie – wybór jego tekstów wszedł w skład antologii Tragarze zdań. Antologia młodej poezji serbskiej, zredagowanej i przełożonej przez Juliana Kornhausera, a wydanej w Wydawnictwie Literackim w 1983 roku. W niniejszej książce znalazły się wiersze pochodzące z cykli, które powstawały w latach sześćdziesiątych oraz siedemdziesiątych i weszły w skład różnych tomów poetyckich (tytuły tych cykli wyodrębniliśmy w spisie treści). Chcieliśmy w ten sposób ukazać nieco inne oblicze Todorovicia, akcentując jego predylekcję do tworzenia wierszy z gotowych, przechwyconych z różnych stron materiałów, wierszy-hybryd i wierszy-instrukcji, które brzmią jak ogłoszenia płynące z dworcowych głośników, przefiltrowane przez anachroniczne zeszyty ćwiczeń i katalogi reklamowe. Do tego rozsypane i ułożone na nowo w duchu dadaistycznej dezynwoltury. Dezynsekcją i deratyzacją.

 

belka_2

O AUTORZE

Jakub Kornhauser

literaturoznawca, poeta, eseista, tłumacz. Adiunkt na Wydziale Filologicznym Uniwersytetu Jagiellońskiego, współtworzy Ośrodek Badań nad Awangardą oraz Centrum Badań Przekładoznawczych przy Wydziale Polonistyki UJ. Autor książek o literaturze, tomów poetyckich i eseistycznych. Laureat Nagrody Szymborskiej za Drożdżownię (2016) i Nagrody Znaczenia za książkę z esejami Premie górskie najwyższej kategorii (2021), za którą nominowany był także do Nagrody Literackiej Gdynia. Przekłada literaturę awangardową z francuskiego, rumuńskiego i serbskiego (m.in. książki Dumitru Crudu, Gherasima Luki, Gellu Nauma, Miroljuba Todorovicia). Za przekłady nominowany m.in. do nagrody Europejski Poeta Wolności (2018) i Nagrody Literackiej Gdynia (2021). Prowadzi serie wydawnicze (awangarda/rewizje – Wydawnictwo UJ; Rumunia Dzisiaj – Universitas; wunderkamera – Instytut Mikołowski). Redaktor „Nowej Dekady Krakowskiej” i „Romanica Cracoviensia”, były członek redakcji „Literatury na Świecie”.

powiązania

Lipowicz armatohaubica

recenzje / ESEJE Jakub Kornhauser

Impresja Jakuba Kornhausera na temat prozy Marty Lipowicz, laureatki pierwszej edycji Połowu prozatorskiego.

WIĘCEJ

W krainie białych plam

wywiady / O KSIĄŻCE Jakub Kornhauser Wacław Rapak

Rozmowa Jakuba Kornhausera z Wacławem Rapakiem towarzysząca premierze książki Meskalina i muzyka Henriego Michaux, wydanej w Biurze Literackim 15 listopada 2021 roku.

WIĘCEJ

Podskórna rewolucyjność

recenzje / KOMENTARZE Jakub Kornhauser Wacław Rapak

Komentarz Jakuba Kornhausera i Wacława Rapaka towarzyszący premierze książki Meskalina i muzyka Henriego Michaux w ich przekładzie, wydanej w Biurze Literackim 15 listopada 2021 roku.

WIĘCEJ

Meskalina i muzyka (2)

utwory / zapowiedzi książek Henri Michaux Jakub Kornhauser Wacław Rapak

Fragmenty zapowiadające książkę Meskalina i muzyka Henriego Michaux w tłumaczeniu Jakuba Kornhausera i Wacława Rapaka, która ukaże się w Biurze Literackim 15 listopada 2021 roku.

WIĘCEJ

Kulpa szybowiec

recenzje / ESEJE Jakub Kornhauser

Impresja Jakuba Kornhausera na temat prozy Patryka Kulpy, laureata pierwszej edycji Połowu prozatorskiego.

WIĘCEJ

Meskalina i muzyka

utwory / zapowiedzi książek Henri Michaux Jakub Kornhauser Wacław Rapak

Fragment zapowiadający książkę Meskalina i muzyka Henri Michaux, w przekładzie Wacława Rapaka i Jakuba Kornhausera, która ukaże się 15 listopada 2021 roku.

WIĘCEJ

Bassa torpeda

recenzje / ESEJE Jakub Kornhauser

Impresja Jakuba Kornhausera na temat prozy Iwony Bassy, laureatki pierwszej edycji Połowu prozatorskiego.

WIĘCEJ

Nieobecność, czyli o mozaice braków

wywiady / O KSIĄŻCE Jakub Kornhauser Krzysztof Chronowski

Rozmowa Jakuba Kornhausera z Krzysztofem Chronowskim, towarzysząca premierze książki Nieobecność, wydanej w Biurze Literackim 6 września 2021 roku.

WIĘCEJ

Książki z Biura: Odcinek 8 świnia jest najlepszym pływakiem

nagrania / Między wierszami Jakub Kornhauser Miroljub Todorović

Ósmy odcinek cyklu Książki z Biura. Nagranie zrealizowano w ramach projektu Kartoteka 25.

WIĘCEJ

Klasyka europejskiej poezji: Blake, Espriu, Todorović, Župančič

nagrania / Stacja Literatura Filip Łobodziński Jakub Kornhauser Jakub Skurtys Joanna Orska Miłosz Biedrzycki Miroljub Todorović Oton Župančič Salvador Espriu Tadeusz Sławek William Blake

Spotkanie wokół książek Wyspa na Księżycu Williama Blake’a, świnia jest najlepszym pływakiem Mirjoluba Todorovicia, Kielich upojenia Otona Župančiča oraz Skóra byka Salvadora Espriu z udziałem Tadeusza Sławka, Jakub Kornhauser, Miłosza Biedrzyckiego, Filipa Łobodzińskiego, Joanny Orskiej i Jakuba Skurtysa w ramach festiwalu Stacja Literatura 25.

WIĘCEJ

Wyzwolenie języka

wywiady / O KSIĄŻCE Jakub Kornhauser Kinga Siewior Miroljub Todorović

Rozmowa Kingi Siewior i Jakuba Kornhausera z Miroljubem Todoroviciem, towarzysząca wydaniu książki Miroljuba Todorovicia świnia jest najlepszym pływakie, w tłumaczeniu Kingi Siewior i Jakuba Kornhausera, która ukazała się nakładem Biura Literackiego 23 marca 2020 roku.

WIĘCEJ

Świnia jest najlepszym pływakiem (2)

utwory / zapowiedzi książek Jakub Kornhauser Kinga Siewior Miroljub Todorović

Fragment zapowiadający książkę Miroljuba Todorovicia Świnia jest najlepszym pływakiem, w tłumaczeniu Kingi Siewior i Jakuba Kornhausera, która ukaże się nakładem Biura Literackiego 23 marca 2020 roku.

WIĘCEJ

Świnia jest najlepszym pływakiem (1)

utwory / zapowiedzi książek Jakub Kornhauser Kinga Siewior Miroljub Todorović

Fragment zapowiadający książkę Miroljuba Todorovicia Świnia jest najlepszym pływakiem, w tłumaczeniu Jakuba Kornhausera i Kingi Siewior, która ukaże się nakładem Biura Literackiego 23 marca 2020 roku.

WIĘCEJ

Wiersz doraźny: Dzień gniewu

utwory / premiery w sieci Grzegorz Wróblewski Jakub Kornhauser Joanna Mueller Karol Maliszewski Przemysław Owczarek Zbigniew Machej

Pozakonkursowy zestaw „Wierszy doraźnych 2018” autorstwa Jakuba Kornhausera, Zbigniewa Macheja, Karola Maliszewskiego, Joanny Mueller, Przemysława Owczarka, Grzegorza Wróblewskiego.

WIĘCEJ

Obiekty kontra kobiety: panoptika i wunderkamery

debaty / ANKIETY I PODSUMOWANIA Jakub Kornhauser

Głos Jakuba Kornhausera w debacie “Jaką Pol(s)kę zobaczyli z drugiej strony lustra”.

WIĘCEJ

Książki z Biura: Odcinek 8 świnia jest najlepszym pływakiem

nagrania / Między wierszami Jakub Kornhauser Miroljub Todorović

Ósmy odcinek cyklu Książki z Biura. Nagranie zrealizowano w ramach projektu Kartoteka 25.

WIĘCEJ

Wyzwolenie języka

wywiady / O KSIĄŻCE Jakub Kornhauser Kinga Siewior Miroljub Todorović

Rozmowa Kingi Siewior i Jakuba Kornhausera z Miroljubem Todoroviciem, towarzysząca wydaniu książki Miroljuba Todorovicia świnia jest najlepszym pływakie, w tłumaczeniu Kingi Siewior i Jakuba Kornhausera, która ukazała się nakładem Biura Literackiego 23 marca 2020 roku.

WIĘCEJ

Co sygnalizuje wąż?

recenzje / ESEJE Joanna Orska

Recenzja Joanny Orskiej, towarzysząca wydaniu książki Miroljuba Todorovicia świnia jest najlepszym pływakiem, w tłumaczeniu Kingi Siewior i Jakuba Kornhausera, która ukazała się nakładem Biura Literackiego 23 marca 2020 roku.

WIĘCEJ

Świnia jest najlepszym pływakiem (2)

utwory / zapowiedzi książek Jakub Kornhauser Kinga Siewior Miroljub Todorović

Fragment zapowiadający książkę Miroljuba Todorovicia Świnia jest najlepszym pływakiem, w tłumaczeniu Kingi Siewior i Jakuba Kornhausera, która ukaże się nakładem Biura Literackiego 23 marca 2020 roku.

WIĘCEJ

Świnia jest najlepszym pływakiem (1)

utwory / zapowiedzi książek Jakub Kornhauser Kinga Siewior Miroljub Todorović

Fragment zapowiadający książkę Miroljuba Todorovicia Świnia jest najlepszym pływakiem, w tłumaczeniu Jakuba Kornhausera i Kingi Siewior, która ukaże się nakładem Biura Literackiego 23 marca 2020 roku.

WIĘCEJ