recenzje / IMPRESJE

Niezłomni i złamani

Krzysztof Sztafa

Recenzja Krzysztofa Sztafy towarzysząca premierze Książki o Unie Faruka Šehicia, wydanej w przekładzie Agnieszki Schreier w Biurze Literackim 21 marca 2016 roku.

Okladka__Ksiazka_o_Unie Biuro Literackie kup książkę na poezjem.pl

W jednej ze swoich książek – bodajże w Chwalcie łąki umajone – Michał Olszewski zapisał: „Czasami mam wrażenie, że pamiętam zbyt wiele”. Niezależnie od radykalnej odmienności egzystencjalnych losów i społecznego kontekstu, Faruk Šehić w nagrodzonej Europejską Nagrodą Literacką Książce o Unie mówi coś podobnego. Jego pamięć jest jednak o wiele bardziej złożona. I, powiedzmy sobie szczerze, nieporównywalnie bardziej bolesna. To pamięć kogoś więcej niż tylko „ocalałego” z wojennej pożogi: to pamięć całego straconego w ogniu pokolenia, dla którego konflikt w byłej Jugosławii – nawet jeśli pozornie „wyparty” – już zawsze będzie wracać i nawiedzać rzeczywistość, zarówno dzisiejszą, jak i wczorajszą, tą na minutę przed rozlewem krwi.

Nic zatem dziwnego, że powieściowy debiut bośniackiego poety otwiera znany cytat z Borgesa: „Niepamięć to jedna z odmian pamięci, jej mgliste podziemie, drugie, tajne oblicze monety”. Proza Šehicia to proza zawieszona „pomiędzy”, szukająca niemożliwego pojednania, dążąca do wyobrażonej syntezy, która nigdy nie stanie się żadną harmonijną całością. „Mój życiorys to pasmo przypadków, wiele z nich wybrałem ja sam, niektóre przypadki wybierały zaś mnie”. I kilka linijek dalej: „Moja biografia to ciało i krew, a nie entertainment. Tu, gdzieś pomiędzy, istnieję ja. Jestem jeden, a są nas tysiące. Niezłomnych i złamanych”.

Bośniacki pisarz przywołuje swoje dzieciństwo, ale w sposób wybrakowany, opowiada o swojej wojnie, ale najczęściej przez zamilknięcie, a wreszcie usiłuje wypowiedzieć swoją bałkańską teraźniejszość, z której – jak się okazuje – żaden język nie może do końca zdać sprawy. Książka o Unie – zarówno na planie fabularnym, stylistycznym, jak i intelektualnym – balansuje pomiędzy przeciwstawnymi biegunami. Jej żywiołem jest bezkompromisowa zmienność rejestrów, odpowiadająca bolesnemu przepracowaniu wojennej traumy: wszak praca pamięci nie mieści się w żadnym modelu (zachodniej) racjonalności. W tym sensie powieść Šehicia podejmuje pokoleniowe doświadczenie dzisiejszych czterdziestolatków z byłej Jugosławii. Słowem: stara się zrozumieć i objąć to, w co cała zszokowana Srebrenicą Europa dwadzieścia lat temu nie chciała nawet uwierzyć.

Główny bohater Książki o Unie, porte-parole autora, to dwudziestoletni mężczyzna, „poeta i żołnierz”, dowódca niewielkiego oddziału podczas wojny w Bośni i Hercegowinie. Poddając się po latach hipnozie, raz jeszcze wraca do przeszłości, tym razem jednak po to, żeby ją w jakiś szczątkowy chociaż sposób uporządkować, żeby jakoś ją operacyjnie rozliczyć. „Moje wspomnienia są brudne i ohydne. Odczuwam wstręt, kiedy muszę mówić o byłym państwie i początku wojny.” Dlatego też wojenne doświadczenie Šehicia zawsze zapośredniczone jest przez pewien – nieco ironiczny – gest asekuracji: „Wybaczcie mi, że w tym miejscu zmuszony jestem bezpośrednio opowiadać o wojnie, wiem, że to w dzisiejszych czasach niezbyt popularne, popularna jest przyszłość, w której depresja podbije wasze serca”.

W sposób bezpośredni autor opowiada zatem o wojnie niechętnie, z poczucia obowiązku; robi to jednak mimochodem, jakby przy okazji, w głębokim przekonaniu, że krwawe opisy walk nie są w stanie oddać rozmiarów tragedii, jaka dotknęła tysiące ludzkich istnień. Chodzi mu bowiem o coś innego. Od bitew i huku artylerii bardziej interesują go okaleczeni, pozbawieni prawa do historii ludzie z całym wszechświatem rzeczy pozostawionych samym sobie, bez kontekstu, pochłoniętych w dymie i ogniu: „Dokąd trafią moje książki z półki nad telewizorem marki Grundig? Gdzie zniknie telewizor, który reagował na łagodny dotyk? Gdzie ulotni się setka moich oryginalnych kaset ułożonych nad książkami? Gdzie podzieją się moje listy, miłosne i błahe?” Paradoksalnie to właśnie wtedy, a więc gdy Šehić abstrahuje od wielkiej, „historycznej” narracji, gdy porzuca reportażową manierę i wkracza w kruchy, retrospekcyjny, impresyjny rejestr gdzieś na pograniczu prozy i poezji, staje się najbardziej brutalny. Chociażby wtedy, gdy snuje poetyckie impresje o lecie nad rzeką Uną. O jabłoni rosnącej u jej brzegu. Albo kiedy wspomina przedwojenne historie ze swojego rodzinnego miasteczka i duma nad losem jego mieszkańców: modlącej się na dywaniku Babci, zgarbionej Bułgarzycy albo chłopców wędkujących na brzegu rzeki. Wszyscy oni wydają się zarażeni niewypowiedzianym wprost rozpadem, pełni niepokoju, przynależący do tego czarnego, ogarniętego przez śmierć i zniszczenie porządku.

Zdaje się, powiada Šehić, że na wojnie nigdy nie walczymy za swoją sprawę. Walczymy wyłącznie o przeżycie, i to nie tylko fizyczne. Książka o Unie nie jest zatem opowieścią z frontu. Nie jest też antywojennym manifestem na miarę nowego wieku, a przynajmniej wcale nie ma takich ambicji. Šehić sięga pamięcią głębiej, w odległy świat dzieciństwa, by zdjąć z niego piętno przyszłej wojny, by wyegzorcyzmować krążące nad nim, posępne widmo. Słowem: sięga pamięcią wstecz, by odzyskać historię swoją i całego swojego pokolenia, by uratować ją od zasięgu dział i karabinów. W wywiadzie udzielonym z okazji nominacji do Europejskiej Nagrody Literackiej w 2013 roku wspominał, że jego powieść „nie jest ani egocentryczna, ani egoistyczna; opowiada raczej o przeznaczeniu wielu ludzi z byłej Jugosławii”, którzy wojnę wprawdzie przeżyli, ale teraz – „niezłomni i złamani” – żyją okaleczeni wyłącznie w jej cieniu.

Medytacyjny ton tej prozy odpowiada zatem zadaniu, jakie postawił sobie autor. „Jestem kronikarzem czasu, który zaginął, poszedł z dymem”. Krótkie, formalnie zdyscyplinowane opisy zrujnowanego Sarajewa przeplatają się w Książce o Unie z sennymi, poetyckimi iluminacjami, a szczery, „naiwny” podziw dla natury z jednoczesnym poczuciem rozczarowania pozorną trwałością ludzkiego świata: „Nostalgia jest piękna, ale ja potrzebowałem czegoś więcej. Przedmiotu bez oznak wyczerpania czy też zużycia. Diamentowego notesu zapisanego alchemicznymi wzorami na ocalenie Ziemi i postęp ludzkości (…). A jednak rzeczy, przedmioty, biżuteria, zegarki nie potrafiły trwać. Wszystko to, choć wykonane z materiałów stałych, podlegało znikaniu na różne sposoby, a więc na czym mógłbym się oprzeć?”

*

Pomimo mocnej pozycji mówiącego, Książka o Unie nie jest jednak powieścią autobiograficzną. To coś znacznie więcej, szeroko zakrojony, dojrzały literacko projekt, coś w rodzaju „auto-fikcji” (sformułowanie autora), w której pojedyncze, życiowe doświadczenie bohatera łączy się w dłuższą opowieść o pokoleniu pozbawionym głosu i prawa do pamięci o utraconym świecie. Przygnębienie i depresja, pisze Šehić, w końcu dopadną nas – straconych – ale z zupełnie innego powodu, nie przez pogrążoną w wojennych odmętach przeszłość, lecz przez przyszłość, która nie ma dla nas żadnego zrozumienia: „Dopadnie was przygnębienie, kiedy będzie przechadzać się po centrach handlowych, ludzie o niezgrabnych ramionach i tłustych tyłkach, łaknący syrenich ciał z hologramowych billboardów”. Warto sięgnąć po Książkę o Unie, chociażby po to, by przekonać się, jaką mocą może dysponować literatura w świecie uzależnionym od zapomnienia.

Szczere polecanko.

belka_2

O AUTORZE

krzysztof_sztafa_zdjecie
Krzysztof Sztafa

Urodzony w 1991 roku. Pochodzi z gór, mieszka w Krakowie. Publikuje w prasie i Internecie. Po godzinach trochę prozaik.  

powiązania

02_WYWIADY__Marta PODGÓRNIK__Wszystko dla ludzi

Wszystko dla ludzi

wywiady / O KSIĄŻCE Krzysztof Sztafa Marta Podgórnik

Rozmowa Krzysztofa Sztafy z Martą Podgórnik, towarzysząca premierze almanachu Połów. Poetyckie debiuty 2016, wydanego w Biurze Literackim 6 lutego 2017 roku, a w wersji elektronicznej 25 grudnia 2017 roku.

WIĘCEJ
WYWIADY_Wielka rzeka ludzkiej pamięci

Wielka rzeka ludzkiej pamięci

wywiady / O KSIĄŻCE Elżbieta Sobolewska Krzysztof Sztafa

Rozmowa Krzysztofa Sztafy z Elżbietą Sobolewską, towarzysząca premierze książki Pamięć Pétera Nádasa, wydanej w Biurze Literackim 3 kwietnia 2017 roku, a wersji elektronicznej 2 października 2017 roku.

WIĘCEJ
WYWIADY_olejarka

Ciągle z tym samym

wywiady / O PISANIU Adrianna Olejarka Krzysztof Sztafa

Rozmowa Krzysztofa Sztafy z Adrianną Olejarką. Prezentacja w ramach cyklu tekstów zapowiadających almanach Połów. Poetyckie debiuty 2016, który ukaże się w Biurze Literackim.

WIĘCEJ
WYWIADY_mika

Rzym jest nudny

wywiady / O PISANIU Julia Mika Krzysztof Sztafa

Rozmowa Krzysztofa Sztafy z Julią Miką. Prezentacja w ramach cyklu tekstów zapowiadających almanach Połów. Poetyckie debiuty 2016, który ukaże się w Biurze Literackim.

WIĘCEJ
WYWIADY_kiraga

Ująłbym to inaczej

wywiady / O KSIĄŻCE Krzysztof Sztafa Kuba Kiraga

Rozmowa Krzysztofa Sztafy z Kubą Kiragą. Prezentacja w ramach cyklu tekstów zapowiadających almanach Połów. Poetyckie debiuty 2016, który ukaże się w Biurze Literackim.

WIĘCEJ
WYWIADY_brejnak

Co język ma do roboty

wywiady / O PISANIU Krzysztof Sztafa Sebastian Brejnak

Rozmowa Krzysztofa Sztafy z Sebastianem Brejnakiem. Prezentacja w ramach cyklu tekstów zapowiadających almanach Połów. Poetyckie debiuty 2016, który ukaże się w Biurze Literackim.

WIĘCEJ
WYWIADY_pszoniak

Mija mi ja

wywiady / O PISANIU Jakub Pszoniak Krzysztof Sztafa

Rozmowa Krzysztofa Sztafy z Jakubem Pszoniakiem. Prezentacja w ramach cyklu tekstów zapowiadających almanach Połów. Poetyckie debiuty 2016, który ukaże się w Biurze Literackim.

WIĘCEJ
WYWIADY_gotszlich

Bezpieczna przestrzeń niejasności

wywiady / O PISANIU Krzysztof Sztafa Paula Gotszlich

Rozmowa Krzysztofa Sztafy z Paulą Gotszlich. Prezentacja w ramach cyklu tekstów zapowiadających almanach Połów. Poetyckie debiuty 2016, który ukaże się w Biurze Literackim.

WIĘCEJ
WYWIADY_bilinski

Rytm natury, rytm fal

wywiady / O PISANIU Krzysztof Sztafa Paweł Biliński

Rozmowa Krzysztofa Sztafy z Pawłem Bilińskim. Prezentacja w ramach cyklu tekstów zapowiadających almanach Połów. Poetyckie debiuty 2016, który ukaże się w Biurze Literackim.

WIĘCEJ
WYWIADY_zdunek

Zaczynać i kończyć w literaturze

wywiady / O PISANIU Bartek Zdunek Krzysztof Sztafa

Rozmowa Krzysztofa Sztafy z Bartkiem Zdunkiem. Prezentacja w ramach cyklu tekstów zapowiadających almanach Połów. Poetyckie debiuty 2016, który ukaże się w Biurze Literackim.

WIĘCEJ
WYWIADY_jozwik

Arterie i wiadukty

wywiady / O PISANIU Krzysztof Sztafa Robert Jóźwik

Rozmowa Krzysztofa Sztafy z Robertem Jóźwikiem. Prezentacja w ramach cyklu tekstów zapowiadających almanach Połów. Poetyckie debiuty 2016, który ukaże się w Biurze Literackim.

WIĘCEJ
WYWIADY_Dawid_Mateusz

Kilka wolt

wywiady / O KSIĄŻCE Dawid Mateusz Krzysztof Sztafa

Rozmowa Krzysztofa Sztafy z Dawidem Mateuszem, towarzysząca premierze książki Stacja wieży ciśnień, wydanej w Biurze Literackim 26 lipca 2016 roku.

WIĘCEJ
DEBATY_Wladza-nas-zabawi

Władza nas z(a)bawi

debaty / ANKIETY I PODSUMOWANIA Krzysztof Sztafa

Głos Krzysztofa Sztafy w debacie „Formy zaangażowania”, towarzyszącej premierze antologii Zebrało się śliny, która ukaże się niebawem w Biurze Literackim.

WIĘCEJ
KSIAZKI_Nakarmic-kamien

Kamienie łatwopalne

recenzje / ESEJE Krzysztof Sztafa

Recenzja Krzysztofa Sztafy z książki Nakarmić kamień Bronki Nowickiej, która ukazała się w czasopiśmie „Fragile”.

WIĘCEJ
KSIAZKI_swiat-byl-moj

Podróż wstecz

recenzje / ESEJE Krzysztof Sztafa

Recenzja Krzysztofa Sztafy z książki świat był mój Romana Honeta, która ukazała się 9 lipca 2014 roku na stronie Literatki.com.

WIĘCEJ
KSIAZKI_moja-jest-ta-ziemia

Ambiwalentne rozgrywki

recenzje / ESEJE Krzysztof Sztafa

Recenzja Krzysztofa Sztafy z książki moja jest ta ziemia Martyny Buliżańskiej, która ukazała się 13 października 2014 roku na stronie Literatki.com.

WIĘCEJ
WYWIADY_Szymon-Slomczynski_2

"Być adwokatem diabła"

wywiady / O KSIĄŻCE Krzysztof Sztafa Szymon Słomczyński

Z Szymonem Słomczyńskim, autorem książki Nadjeżdża, rozmawia Krzysztof Sztafa.

WIĘCEJ
05_RECENZJA__Patrycja_CHAJĘCKA__Kronikarz-czasu

Kronikarz czasu

recenzje / ESEJE Patrycja Chajęcka

Recenzja Patrycji Chajęckiej tomu Książka o Unie Faruka Šehicia, który ukazał się nakładem Biura Literackiego w wersji elektronicznej 28 sierpnia 2017 roku.

WIĘCEJ
06_RECENZJE__Paweł_MICNAS__Rzeka bałkańskiej pamięci

Rzeka bałkańskiej pamięci

recenzje / ESEJE Paweł Micnas

Recenzja Pawła Micnasa tomu Książka o Unie Faruka Šehicia, który ukazał się nakładem Biura Literackiego w wersji elektronicznej 28 sierpnia 2017 roku.

WIĘCEJ
DZWIEKI_POWIEŚĆ-W-ODCINKACH-KSIĄŻKA-O-UNIE

Powieść w odcinkach: Książka o Unie

dzwieki / AUDYCJE Faruk Šehić

Fragmenty powieści Książka o Unie, zarejestrowane podczas audycji w Radiu Wrocław Kultura. Czyta Bartosz Woźny.

WIĘCEJ
WYWIADY_Sehic

Ostatnia linia obrony zdrowego rozumu

wywiady / O KSIĄŻCE Agnieszka Schreier Faruk Šehić

Rozmowa Agnieszki Schreier z Farukiem Šehiciem, towarzysząca premierze Książki o Unie, wydanej w Biurze Literackim 22 marca 2016 roku.

WIĘCEJ
RECENZJE_Opowiesc-sprzed-roku-zerowego

Opowieść sprzed roku zerowego

recenzje / IMPRESJE Aleksandra Grzemska

Recenzja Aleksandry Grzemskiej towarzysząca premierze Książki o Unie Faruka Šehicia, wydanej w przekładzie Agnieszki Schreier w Biurze Literackim 21 marca 2016 roku.

WIĘCEJ
RECENZJE_Księga-zysków-i-strat

Księga zysków i strat

recenzje / KOMENTARZE Faruk Šehić

Autorski komentarz Faruka Šehicia towarzyszący premierze Książki o Unie, wydanej w przekładzie Agnieszki Schreier w Biurze Literackim 22 marca 2016 roku.

WIĘCEJ