Pełnia życia (fragment posłowa do tomu Rzeczy małe)

„Nie była wybit­ną poet­ką” – tak napi­sał w poświę­co­nym jej wier­szu Cze­sław Miłosz. „Jesteś naj­więk­szą poet­ką reli­gij­ną XX wie­ku, rozu­miesz, XX wie­ku! Całe­go! Ja ci to mówię, Ważyk!” Po zacy­to­wa­nym na począt­ku, następ­ne dwa zda­nia wier­sza Miło­sza są takie: „Ale to sprawiedliwe./ Dobry czło­wiek nie nauczy się pod­stę­pów sztu­ki”. Nie wiem, czy te przy­to­cze­nia zna­czą dzi­siaj cho­ciaż tyle, ile zna­czy­ły, zanim sta­ły się cyta­ta­mi.

Wiersz Miło­sza „Czy­ta­jąc Notat­nik Anny Kamień­skiej” umiesz­czo­ny jest w jego Dal­szych oko­li­cach, zaraz po poema­cie tytu­ło­wym. To zna­czą­ce, bo przed­ostat­nia sekwen­cja tego poema­tu o sta­ro­ści osnu­ta jest wokół podwój­ne­go przy­wo­ła­nia (przy­po­mnie­nia) poet­ki: naj­pierw jako sta­rej kobie­ty, póź­niej jako mło­dej adept­ki poezji, któ­ra ze swo­ją kole­żan­ką przy­je­cha­ła z Lubli­na do mistrza, do War­sza­wy:

Cho­dzę w prze­bra­niu sta­rej, oty­łej kobie­ty”
Napi­sa­ła na krót­ko przed śmier­cią Anna Kamień­ska.
Tak, znam to. Jeste­śmy pło­mień lot­ny
Nie­toż­sa­my z garn­kiem gli­nia­nym. Więc pisz­my jej ręką:
„Powo­li wyco­fu­ję się z mego cia­ła”.

(Zja­wia­ją się dwie poet­ki sie­dem­na­sto­let­nie.
Jed­na z nich to ona. Cho­dzą jesz­cze do szko­ły.
Przy­je­cha­ły z Lubli­na do mistrza. Czy­li do mnie.
Sie­dzi­my w war­szaw­skim miesz­ka­niu z wido­kiem na pola,
Jan­ka poda­je her­ba­tę. Grzecz­nie chru­pie­my cia­stecz­ka.
Nie mówię, że obok na pustej dział­ce leżą roz­strze­la­ni).

Cyto­wa­ne przez Miło­sza zda­nie Kamień­ska napi­sa­ła w sierp­niu 1973 roku, a więc trzy­na­ście lat przed śmier­cią. Mia­ła wów­czas 53 lata. Z dwie­ma poet­ka­mi sie­dem­na­sto­let­ni­mi też było ina­czej. Gdy­by tyl­ko (o rok młod­sza) Julia Har­twig była tą sie­dem­na­sto­lat­ką, rzecz musia­ła­by mieć miej­sce w roku 1938, a więc przed woj­ną. Ale to – jak wspo­mi­na poet­ka – naj­więk­sze dla niej wte­dy wyda­rze­nie lite­rac­kie, jakim było spo­tka­nie z Miło­szem, odby­ło się w oku­po­wa­nej War­sza­wie. Adres dosta­ła od przy­ja­ciół­ki, któ­rej ciot­ka była (wów­czas jesz­cze nie­for­mal­nie) żoną Miło­sza (mat­ka Anny Kamień­skiej, Maria, była sio­strą Euge­niu­sza Cękal­skie­go, pierw­sze­go męża Jani­ny Dłu­skiej, póź­niej Miło­szo­wej). Kamień­ska odwie­dza­ła ją w War­sza­wie, więc praw­do­po­dob­nie ujaw­ni­ła mistrzo­wi swo­je pisar­skie pró­by, ale nie wte­dy. Jako sie­dem-nasto­lat­ka roz­po­czę­ła naukę w Liceum Peda­go­gicz­nym w War­sza­wie. Rok wcze­śniej dwa jej wier­sze uka­za­ły się w reda­go­wa­nym przez Józe­fa Cze­cho­wi­cza „Pło­mycz­ku”. Może więc wcze­śniej doszło do tego spo­tka­nia w War­sza­wie? W tym samym miesz­ka­niu na Dyna­sach?

W 1942 roku Julia Har­twig, kurier­ka AK, tro­pio­na przez Gesta­po, musia­ła ucie­kać z War­sza­wy, gdzie roz­po­czę­ła stu­dia na pod­ziem­nym uni­wer­sy­te­cie i schro­ni­ła się w nad­le­śnic­twie pod Lubli­nem, u Anny Kamień­skiej. Ich dziew­czę­ca, mło­dzień­cza przy­jaźń nie prze­trwa­ła, ale wyda­je się, że to, co młod­sza okre­śli­ła jako „spo­tka­nie dwóch samot­no­ści”, spo­ro mówi o byłej przy­ja­ciół­ce, któ­rą zapa­mię­ta­ła jako duszę zbun­to­wa­ną, poszu­ku­ją­cą, dziew­czy­nę, nie­ak­cep­tu­ją­cą swo­jej uro­dy. Inną wymo­wę, inny balast ma tam­to zda­nie, zacy­to­wa­ne w poema­cie, kie­dy pisze je kobie­ta pięć­dzie­się­cio­trzy­let­nia. Więc jesz­cze nie­sta­ra.