recenzje / KOMENTARZE

W błysku tasaka. Komentarz Bogusława Kierca do trzech dramatów Tymoteusza Karpowicza

Bogusław Kierc

Komentarz Bogusława Kierca do trzech dramatów Tymoteusza Karpowicza.

Biuro Literackie kup książkę na poezjem.pl

Zdarzyło mi się grać w trzech sztukach Tymoteusza Karpowicza, widziałem kilka inscenizacji jego dramatów, słuchałem słuchowisk, rozmawiałem z nim o niektórych interpretacjach.

Byłem zachwycony Przerwą w podróży w reżyserii Andrzeja Witkowskiego, bardzo mnie urzekła jego inscenizacja Zielonych rękawic, ostatnio szczerze podziwiałem przedstawienia Weroniki Szczawińskiej: Dźwiękowy zapis doliny i Niewidzialnego chłopca. I wydawało mi się, że potrafię coś powiedzieć ze środka tej materii teatralnej, ale po powrocie do kilku lektur tych rzeczy z mojej aktorskiej przeszłości, znalazłem się w przestrzeniach i czasach, o których nie mogę powiedzieć, że są ledwie rozpoznawalne, ale nie mogę nie powiedzieć – że obejmują mnie widmowo. Są widmami, w których i ja sam siebie odczuwam jak widmo. Widmo z chłonnym (a może i zachłannym) sumieniem. Nieczystym.

Grałem Hodowcę Kapusty w Charonie od świtu do świtu, grałem Dyrektora Fabryki Zabawek Dziecięcych w Jego Małej Dziewczynce, grałem Anioła w sztuce Kiedy przychodzi anioł, a mam  wrażenie bycia w jednej roli, rozpisanej na trzy różne dramaty. Roli, którą rozpoznaję także w innych dramatach Karpowicza. Roli człowieka (nawet kiedy okazuje się aniołem albo łże-aniołem) z trudnym do oczyszczenia sumieniem.

Wtedy, kiedy przyswajałem sobie zdania moich bohaterów, nie było to tak uderzające, ani nie budziło we mnie poczucia niestosowności czy niedyskrecji (najdelikatniej mówiąc). Ich życie traktowałem najpierw jako model życia, nie roztkliwiając się zanadto nad tym, z czego ten model jest poskładany. Dopiero później, na scenie, podczas prób sytuacyjnych, kiedy czułem się zobowiązany do nasycenia wiarygodnością bycia wymyślonej (?) postaci, osmoza symptomów „modelowych” wprawiała mnie w ich drastycznie żywy los. Dla mnie – często nie do przyjęcia, ale wtedy – przewrotnie atrakcyjny. Aktorsko atrakcyjny. Co jest pewnego typu obrzydliwością, właściwą temu zawodowi.

Byłem młodszy od moich bohaterów, zaledwie trzydziestoparoletni; może i w tym przesunięciu wieku uwydatniała się fikcyjność ich szaleństwa, jakaś „probabilistyczna” zbrodniczość.

Przesadą byłoby powiedzieć, że te postaci mnie przerażają, ale motto z Rilkego, postawione po tytule Kiedy przychodzi anioł: „Ein jeder Angel ist schrecklich”, potwierdza tę zgrozę, która nie pozwala mi na „wyważoną” lekturę powrotu.

„Modelowe” alibi oddzielało mnie od odpowiedzialności za nie moje myśli, mowę i uczynki. Do głowy mi nie przyszło, żeby tą odpowiedzialnością obarczać Dramatopisarza, który był dla mnie przede wszystkim nadzwyczajnym poetą i filozofem, znawcą ciemności dusz ludzkich, ale – by tak powiedzieć – z literatury i podpatrzenia. Nie przypuszczałem, że piekielne labirynty jego teatralnych postaci mogą być wyżłobione w jego umyśle. Że mogą być jego udręką. I nie chodzi mi o żadne utożsamienia, ale o samą możliwość pomyślenia, czy wymyślenia takiego „modelu” bycia człowiekiem.

Mimo potworności tej konstatacji, narzuca się myśl, że w tych dramatach są drastycznie rozpoznawalne autoportrety Tymoteusza Karpowicza, karykaturalnie redundantne – dające się porównać z praktyką Caravaggia, kiedy ściętej przez Dawida, trzymanej przezeń głowie Goliata dawał swoje (mściwie przesadzone) podobieństwo.

Po ogłoszeniu Odwróconego światła i fragmentów Rozwiązywania przestrzeni, inaczej odemknął się słuch na owe Karpowiczowskie „dźwiękowe zapisy doliny”. Zaczęły się multiplikować i wzmacniać. Sam Poeta uprawnił taką metodę spotęgowanej „polaryzacji polisygnałów semantycznych”, układając Słoje zadrzewne.

Jednak teraz boję się nie tylko jego tasaków, ale i zabawek, kapusty i wszelkich wyszukanych i prostych przysmaków, boję się jego zaklęć i przekleństw, sztuczek i czarów. Tak jak bałem się nacierającego na mnie stada owiec, kiedy pierwszy raz zostałem przyprowadzony do kina. Wtedy uciekłem.

Teraz też chciałem uciec, to znaczy nie pisać o tych wrażeniach z powrotnych odczytań. Zdaje mi się, że niezupełnie byłem wówczas świadom, w jakim naprawdę teatrze „się odbywam”.

Czytałem Artauda, bo akurat parę lat wcześniej wydano w Polsce przekład Teatru i jego sobowtóra, ale Karpowicz nie kojarzył mi się z teatrem okrucieństwa. Gdzie tam.

W latach mojej fascynacji Artaudem okrucieństwo było dla mnie synonimem teatru ekstatycznego. Zdanie o palonych żywcem męczennikach, dających jeszcze znaki ze swojego stosu, cytowane przez Grotowskiego, utwierdzało mnie w tym przekonaniu (czy – złudzeniu).

Ale i dzisiaj Castellucci widzi Artauda jako tego, który „wprowadził na scenę natarczywość, gwałtowność, pożar ciała”. Dla Pawła Passiniego, autora przedstawienia Artaud. Sobowtór i jego teatr, „okrucieństwo w teatrze to okrutna prawda. Bezwzględna prawda. I pewien rodzaj bezwzględnego dążenia do tej prawdy”.

No dobrze, ale przecież Karpowicz już wtedy, wtedy, kiedy ja sam próbowałem wtajemniczać się w teatr okrucieństwa, mocno odczuwał swoje powinowactwo z myślą Artauda.

We fragmencie pracy Sztuka jako ryzyko (Najgęstsza z wszystkich masek) pisał o szczerości w dramacie jako o ryzyku, „które w spotkaniu z publicznością, autor podejmuje na koszt własny, a nie tej ostatniej. Jest to rodzaj moralnej prowokacji skierowanej nie przeciwko widowni, a autorowi granej sztuki, to «cielesne ukąszenie», o którym tak pięknie mówi Artaud (dla mnie bardziej intelektualne niż cielesne), dobierające się do skóry autora, nie widza”.

Grając postaci z dramatów Karpowicza, nie myślałem o sobie jako aktorze teatru okrucieństwa, choć typ tamtego mojego aktorstwa można by określić jako „ekstatyczny”; coś z tego musiało być na rzeczy, bo pamiętam, jak Helmut Kajzar opowiadał mi o Andrzeju Falkiewiczu parodiującym mojego Heliona-Eoliona, którego grałem w Samuelu Zborowskim.

Niemniej, przywołując tamte widma siebie, widzę tego Hodowcę Kapusty w obszernym płaszczu, z wieloma kieszeniami wewnątrz, wypełnionymi słoikami z kapustą w rozmaitych przetworach, grającego zapamiętale na szatkownicy, trzymanej jak skrzypce, swoją apoteozę kapuścianego zbawienia; tak żarliwie, że kiedyś trzeba było przerwać próbę, żeby mi w pobliskim szpitalu zszyto zszatkowany kawałek dłoni.

Widzę Dyrektora Fabryki Zabawek Dziecięcych wcielającego się niemal w swoje zabawki; nie wiem, jak widzowie festiwalu teatralnego w Sitges, w Hiszpanii, doczytywali się sensu i znaczeń naszego przedstawienia, w każdym razie pierwszy raz w życiu widziałem owację na klęcząco. Co do nich przedzierało się przez magmę niezrozumiałego języka, trudno mi się domyślać, choć trochę tamtych moich emocji i przemycanych prawd nieczystego sumienia mi świta i nie chciałbym mieć z tamtym sobą zbyt wiele wspólnego.

Podobną niechęć żywię do swojego Anioła. Będącego latającym obiektem do używania sobie na aniele.

Zasada odbić (horyzontalnych i wertykalnych), tak typowa dla dramaturgii Karpowicza, w tej sztuce jest najdobitniej czytelna i symetrycznie natrętna. Wynika z niej także oczywistość upodobnień i tożsamości zbrodniczych pragnień, mających zrekompensować bądź pomścić cierpienia zadane przez bliźnich. (Tutaj są nimi współmałżonkowie). Anioł nie jest wolny od tego dynamizmu. Można by nawet zakładać, że ten taki jego dynamizm udzielił się ludziom, jak też – w uzasadniony sposób – mniemać, że Anioł jest „wytworem” tego dynamizmu. Zło ma się dobrze w wymarzonych desygnatach najlepszych życzeń. W intencjonalnych aktach dobrodusznej życzliwości. Ale często ma się lepiej w grandilokwentnych uzurpacjach artystów. Takich jak Hodowca Kapusty na przykład.

O AUTORZE

Bogusław Kierc

Poeta, aktor, reżyser, pedagog. Edytor utworów Rafała Wojaczka, dramaturg. Mieszka we Wrocławiu.

powiązania

Rozmowy rodzinne po latach

dzwieki / WYDARZENIA Bogusław Kierc Mariusz Grzebalski Wojciech Bonowicz

Zapis całego spotkania autorskiego z udziałem Wojciecha Bonowicza, Mariusza Grzebalskiego i Bogusława Kierca podczas Portu Wrocław 2007.

WIĘCEJ

Moi Moskale

dzwieki / WYDARZENIA Andrzej Sosnowski Anna Podczaszy Bogusław Kierc Eugeniusz Tkaczyszyn-Dycki Jerzy Jarniewicz Julia Fiedorczuk Krzysztof Siwczyk Natalia Gorbaniewska Natalia Woroszylska Tadeusz Pióro Wiktor Woroszylski

Zapis całego spotkania autorskiego wokół antologii Moi Moskale podczas Portu Wrocław 2006.

WIĘCEJ

Zmyślony człowiek, Credo, Prawdziwe życie bohatera

nagrania / Stacja Literatura Bogusław Kierc Jan Stolarczyk Joanna Orska Joanna Roszak Karol Maliszewski Rafał Wojaczek Tadeusz Różewicz Tymoteusz Karpowicz

Spotkanie wokół książek Zmyślony człowiek Tymoteusza Karpowicza, Credo Tadeusza Różewicza i Prawdziwe życie bohatera Rafała Wojaczka z udziałem Joanny Roszak, Jana Stolarczyka, Bogusława Kierca, Joanny Orskiej i Karola Maliszewskiego w ramach festiwalu Stacja Literatura 25.

WIĘCEJ

W państwie środka

dzwieki / WYDARZENIA Bogusław Kierc Dariusz Sośnicki Krzysztof Siwczyk Tomasz Broda Zbigniew Machej

Zapis całego spotkania autorskiego z udziałem Bogusława Kierca, Zbigniewa Macheja, Krzysztofa Siwczyka, Dariusza Sośnickiego i Tomasza Brody podczas Portu Wrocław 2005.

WIĘCEJ

Rafał Wojaczek, który jest

dzwieki / WYDARZENIA Agnieszka Wolny-Hamkało Andrzej Sosnowski Bogusław Kierc Bohdan Zadura Darek Foks Dariusz Sośnicki Edward Pasewicz Eugeniusz Tkaczyszyn-Dycki Jerzy Jarniewicz Jurij Andruchowycz Krzysztof Siwczyk Maciej Malicki Maciej Melecki Marcin Sendecki Mariusz Grzebalski Marta Podgórnik Tadeusz Pióro Tomasz Majeran Tomasz Różycki Wojciech Bonowicz Zbigniew Machej

Zapis całego spotkania autorskiego poświęconego twórczości Rafała Wojaczka podczas Portu Legnica 2004.

WIĘCEJ

Ludzie ze Stacji

nagrania / Stacja Literatura Bogusław Kierc Dawid Mateusz Jerzy Jarniewicz Karol Maliszewski Katarzyna Szaulińska Konrad Góra Łukasz Dynowski Marta Podgórnik Robert Rybicki

Spotkanie wokół książki Ludzie ze Stacji w ramach festiwalu Stacja Literatura 25.

WIĘCEJ

Samotne bohaterstwo

wywiady / O KSIĄŻCE Artur Burszta Bogusław Kierc

Rozmowa Artura Burszty z Bogusławem Kiercem, towarzysząca wydaniu książki Rafała Wojaczka Prawdziwe życie bohatera, która ukazała się w Biurze Literackim 11 maja 2020 roku.

WIĘCEJ

Szczera róża

recenzje / ESEJE Bogusław Kierc

Esej Bogusława Kierca towarzyszący wydaniu książki Rafała Wojaczka Prawdziwe życie bohatera, która ukazała się w Biurze Literackim 11 maja 2020 roku.

WIĘCEJ

Zaskroniec, Prolegomena i Wte i nazad

dzwieki / WYDARZENIA Anna Podczaszy Bogusław Kierc Zbigniew Machej

Zapis całego spotkania autorskiego Bogusława Kierca, Zbigniewa Macheja i Anny Podczaszy w trakcie festiwalu Port Legnica 2003.

WIĘCEJ

Odsiecz 2002

dzwieki / WYDARZENIA Bartosz Muszyński Bogusław Kierc Cezary Domarus Jarosław Jakubowski Klara Nowakowska Sławomir Elsner Tadeusz Pióro

Zapis całego spotkania autorskiego z udziałem Sławomira Elsnera, Cezarego Domarusa, Jarosława Jakubowskiego, Bogusława Kierca, Bartosza Muszyńskiego, Klary Nowakowskiej i Tadeusza Pióry w trakcie Portu Legnica 2002.

WIĘCEJ

Dyskusja: O “Wojaczku wielokrotnym”

dzwieki / DYSKUSJE Bogusław Kierc Katarzyna Batorowicz-Wołowiec Krzysztof Siwczyk Maciej Szczawiński Romuald Cudak Stanisław Bereś Stanisław Srokowski

Dyskusja wokół książki Stanisława Beresia i Katarzyny Batorowicz-Wołowiec Wojaczek wielokrotny z udziałem Romualda Cudaka, Bogusława Kierca, Stanisława Srokowskiego, Macieja M. Szczawińskiego, Krzysztof Siwczyka.

WIĘCEJ

Tribute to John Ashbery

nagrania / Stacja Literatura Asja Bakić Bagio Guerra Bogusław Kierc Dawid Mateusz Joanna Mueller John Ashbery Kacper Bartczak Llŷr Gwyn Lewis Lynn Suh Marcin Sendecki Radosław Jurczak Roman Honet Ryan van Winkle Szymon Słomczyński Tomasz Bąk

Spotkanie autorskie “Tribute to John Ashbery” w ramach festiwalu Stacja Literatura 22.

WIĘCEJ

Małe i duże dramaty Karpowicza

wywiady / O KSIĄŻCE Bogusław Kierc Joanna Roszak

Rozmowa Joanny Roszak z Bogusławem Kiercem towarzysząca premierze piatego tomu Dzieł zebranych Tymoteusza Karpowicza, który ukazał się nakładem Biura Literackiego 13 kwietnia 2015 roku.

WIĘCEJ

Pismo mojemu mężczyźnie

recenzje / NOTKI I OPINIE Bogusław Kierc

Komentarz Bogusława Kierca do czwartego wydania książki Wierszy zebranych (1964-1971) Rafała Wojaczka.

WIĘCEJ

Pełnia życia (fragment posłowa do tomu Rzeczy małe)

recenzje / KOMENTARZE Bogusław Kierc

Fragment posłowia Bogusława Kierca do wyboru wierszy Anny Kamieńskiej Rzeczy małe.

WIĘCEJ

Zbieram manatki. Z Bogusławem Kiercem rozmawia Magda Piekarska

wywiady / O KSIĄŻCE Bogusław Kierc Magda Piekarska

Rozmowa Magdy Piekarskiej z Bogusław Kiercem o jego nowej książce Manatki, która ukazała się nakładem Biura Literackiego 24 stycznia 2013 roku.

WIĘCEJ

Wizja lokalna

recenzje / ESEJE Bogusław Kierc

Esej Bogusława Kierca towarzyszący premierze książki Furia instynktu Janusza Stycznia.

WIĘCEJ

Kamień i laur

recenzje / KOMENTARZE Bogusław Kierc

Autorski komentarz Bogusława Kierca do wiersza z książki Rtęć, która ukazała się nakładem Biura Literackiego 19 sierpnia 2010 roku.

WIĘCEJ

Strony

recenzje / ESEJE Bogusław Kierc

Recenzja Bogusława Kierca z książki Zdarte okładki Piotra Matywieckiego.

WIĘCEJ

O Lekkich czasach ciężkich chorób Przemysława Witkowskiego

recenzje / NOTKI I OPINIE Bogusław Kierc

Nota Bogusława Kierca o książce Lekkie czasy ciężkich chorób Przemysława Witkowskiego.

WIĘCEJ

O gubionych

recenzje / NOTKI I OPINIE Anna Kałuża Bogusław Kierc Grzegorz Jankowicz Justyna Sobolewska Karol Maliszewski Konrad Wojtyła Piotr Czerniawski Tomasz Pułka

Komentarze Piotra Czerniawskiego, Grzegorza Jankowicza, Anny Kałuży, Bogusława Kierca, Karola Maliszewskiego, Edwarda Pasewicza, Tomasza Pułki, Justyny Sobolewskiej i Konrada Wojtyły.

WIĘCEJ

O Wojaczku wielokrotnym

recenzje / NOTKI I OPINIE Bogusław Kierc Jacek Gutorow Jacek Łukasiewicz

Komentarze Bogusława Kierca, Jacka Gutorowa, Jacka Łukasiewicza, Andrzeja Zawady.

WIĘCEJ

O Urwanym śladzie

recenzje / NOTKI I OPINIE Anna Kałuża Bogusław Kierc Paweł Mackiewicz

Komentarze Anny Kałuży, Bogusława Kierca i Pawła Mackiewicza.

WIĘCEJ

O Mniej, więcej

recenzje / NOTKI I OPINIE Agnieszka Wolny-Hamkało Bogusław Kierc Paweł Mackiewicz

Komentarze Agnieszki Wolny-Hamkało, Bogusława Kierca, Pawła Mackiewicza.

WIĘCEJ

O Małych cieniach wielkich czarnoksiężników

recenzje / NOTKI I OPINIE Bogusław Kierc Jacek Gutorow Karol Maliszewski

Komentarze Jacka Gutorowa, Karola Maliszewskiego i Bogusława Kierca.

WIĘCEJ

O Wierszach przeciwko opodatkowaniu poezji

recenzje / NOTKI I OPINIE Bartłomiej Majzel Bogusław Kierc Tomasz Fijałkowski

Komentarze Tomasza Fijałkowskiego, Bogusława Kierca i Bartłomieja Majzla.

WIĘCEJ

Zdjęcie króla, Zanim, Osmoza

recenzje / KOMENTARZE Bogusław Kierc

Autorski komentarz Bogusława Kierca do wierszy z książki Szewski poniedziałek.

WIĘCEJ

Lata w papilotach, Tren, Piosenka Prospera

recenzje / KOMENTARZE Bogusław Kierc

Autorski komentarz Bogusława Kierca do wierszy z książki Zaskroniec, która ukazała się nakładem Biura Literackiego.

WIĘCEJ

"Kotwice rzeczowości" w dramatach Tymoteusza Karpowicza

recenzje / IMPRESJE Zbigniew Solski

Esej Zbigniewa Solskiego towarzyszący premierze szóstego tomu Dzieł zebranych Tymoteusza Karpowicza, który ukazał się 24 sierpnia 2015 roku nakładem Biura Literackiego.

WIĘCEJ

"Rewolucję trzeba robić każdego dnia…"

recenzje / ESEJE Ewelina Godlewska-Byliniak

Tekst Eweliny Godlewskiej-Byliniak towarzyszący premierze we Wrocławskim Teatrze Współczesnym dramatu „Niewidzialny chłopiec”, pochodzącego z szóstego tomu Dzieł zebranych Tymoteusza Karpowicza, który ukazał się 24 sierpnia 2015 roku nakładem Biura Literackiego.

WIĘCEJ

Nie uleciało

recenzje / ESEJE Paweł Tański

Recenzja Pawła Tańskiego z książki Manatki Bogusława Kierca.

WIĘCEJ

Polonistyczne instrumentarium

recenzje / ESEJE Katarzyna Lisowska

Recenzja Katarzyny Lisowskiej z książki Manatki Bogusława Kierca.

WIĘCEJ

Wielość razy mnogość

recenzje / ESEJE Przemysław Rojek

Recenzja Przemysława Rojka z książki Manatki Bogusława Kierca.

WIĘCEJ

Dobre zawody

recenzje / ESEJE Arkadiusz Morawiec

Recenzja Arkadiusza Morawca z książki Rtęć Bogusława Kierca, która ukazała się w listopadzie 2011 roku na łamach „Nowych Książek”.

WIĘCEJ

O Cle

recenzje / NOTKI I OPINIE Anna Podczaszy Jacek Dehnel Jakub Winiarski Paweł Sarna Tobiasz Melanowski

Komentarze Anny Podczaszy, Jacka Dehnela, Tobiasza Melanowskiego, Pawła Sarny oraz Jakuba Winiarskiego, towarzyszące premierze książki Bogusława Kierca Cło, wydanej w Biurze Literackim 16 czerwca 2008 roku.

WIĘCEJ

Wchodzenie ze światłem

recenzje / ESEJE Karol Maliszewski

Recenzja Karola Maliszewskiego z książki Plankton Bogusława Kierca.

WIĘCEJ

Toczy mi się spod stóp Ziemia

recenzje / ESEJE Paweł Mackiewicz

Recenzja Pawła Mackiewicza z książki Zaskroniec Bogusława Kierca.

WIĘCEJ