recenzje / IMPRESJE

Dramat jako sufler. Przypadek Tymoteusza Karpowicza

Joanna Roszak

Esej Joanny Roszak towarzyszący premierze piatego tomu Dzieł zebranych Tymoteusza Karpowicza, który ukazał się nakładem Biura Literackiego 13 kwietnia 2015 roku.

Biuro Literackie kup książkę na poezjem.pl

Andrzej Falkiewicz dowodził, że Tymoteusz Karpowicz stworzył teatr niemożliwy do pokazania. Edward Balcerzan: że bohaterowie jego sztuk muszą rozgrywać własną świadomość na scenie. Dodajmy: jego dramaty mogą też rozgrywać własną świadomość w świetle poezji.

Chicagowski profesor i przyjaciel Karpowicza, Frank Kujawinski, mówił o nim: „Niezawodny w wyczuciu tragikomiczności bytu”, a Kazimierz Braun dodawał na temat jego twórczości dramatycznej: „Gdyby […] policzyć wszystkie prezentacje sztuk teatralnych i słuchowisk Karpowicza, okaże się, że jest to nieproporcjonalnie mało w stosunku do wartości i możliwości jego dramatów. […] Obawiam się, że […] bywają czytane «na starą modłę» i dlatego nie pobudzają do ożywczej refleksji. Nie wiem zresztą, kto dzisiaj mógłby je kongenialnie zrealizować w teatrze. Anna Augustynowicz? Piotr Cieplak?” (cytuję za rozmowami z tomu W cztery strony naraz).

W skład pierwszego zbioru dramatów (piąty tom Dzieł zebranych wydawanych przez Biuro Literackie) weszło dwanaście utworów z lat 1946-1971, podanych czytelnikowi według daty powstania: Wiosenna kantata, ubrane w kostium historyczny Upiory piastowskiego zamku, Zielone rękawice, Cavernus (który zainteresował Jerzego Grotowskiego), Czterech nocnych stróżów, Wracamy późno do domu, Kiedy ktoś zapuka, Wszędzie są studnie, Przerwa w podróży, Piąta strona świata, Człowiek z parasolem, Noc jest tylko wygnanym dniem. Część z nich pomieścił wcześniej tom Dramatów zebranych (1975), inne zostały znalezione wśród manuskryptów w archiwum poety.

Powtórzmy tytuł jednego z nich – wracają późno do domu. Czekają też na powrót do teatru. Andrzej Witkowski wystawiał niegdyś we Wrocławiu Wszędzie są studnie, Dziwnego pasażera, Zielone rękawice, Przerwę w podróży i Charona od świtu do świtu, zaś Kazimierz Braun przeniósł na scenę Kiedy przychodzi anioł i Jego małą dziewczynkę – dziś dramatami autora Rozwiązywania przestrzeni zainteresowała się Weronika Szczawińska, która wystawiła we wrocławskim Teatrze Współczesnym niepublikowanego dotąd Niewidzialnego chłopca, który zapewne ukaże się w drugim tomie utworów dramatycznych. Zresztą, właśnie na niego szczególnie czekać winni czytelnicy wrocławsko-chicagowskiego autora.

Twórczość poetycka Karpowicza jest jak bohater dramatu Dziwny pasażer, który czuje się skrępowany, gdy rozmawia, stojąc w miejscu, i deklaruje: „nie jestem w stanie przeżyć niczego w całości”; nieustannie odczuwa brak swojej lewej strony (przypomnijmy, jak zorganizowane są jego tomy poetyckie). Kazimierz Braun mówił o przeroście myślenia postaci nad ich uczuciami, co może także stać się komentarzem do wierszy autora Odwróconego światła, zaś Andrzej Falkiewicz zauważał, że jego bohaterowie są obdarzeni nadmiarem lub brakiem czegoś, a teksty albo chaosem, albo nadładem.

Zmierzam do tezy, że niecierpliwa poezja Karpowicza może znaleźć suflera interpretacyjnego w dramatach, dzięki nim staje się mniej głucha, one ułatwiają orientowanie się w świecie poetyckim, mniej wyrazisty jest w nich opór materii, a bunt poety mniej napastliwy. Tym zaś, którzy szydzą z Karpowiczowskiego przeintelektualizowania i przelingwizowania, szerzej otwierają one oczy na jego kompleks środków, które w poezji powiódł do głębokich przekształceń i dezorientacji. A więc jednak umiał zaprowadzać ład i w ograniczeniu pokazywać mistrza. Jednocześnie dramaty nie skrywają ani jego tęsknoty do rozgrywania pięknych zdań (tytuł Noc jest tylko wygnanym dniem), ani twórczego szaleństwa (podtytuł tego samego utworu: Sztuka karnawałowa w czterech częściach asymetrycznie przyspieszonych). Nie zdetronizują jego asymetrycznie przyspieszonej poezji, której żywot tekstowy zdaje się o wiele bogatszy, nie zmienią jej statusu ontologicznego; mogą wszelako ją oświetlać, pozwalają się traktować jako wielkie lustro, służące do przeglądania jej w nim, dostrzeżenia jej mechanizmów. Nie należy jednak ograniczać funkcji utworów scenicznych do tego rodzaju poznawczego wektora w systematycznych badaniach nad twórczością wiązaną, mają one wszak swój własny kształt artystyczny. Rewers proponowanego podejścia wygląda bowiem tak, że poezja może podsunąć czytelnikom dramatów Karpowicza pomysły inscenizacyjne. Znajdujemy się bowiem w kręgu tych samych pytań, z których główne dotyczy możliwości rozszerzenia modelu sztuki.

W Jego małej dziewczynce mieszkająca przy ulicy Jasnej Osoba, Której Się Nie Podoba wypisuje listy do dyrektora fabryki hybrydycznych zabawek; owa mała dziewczynka organizuje dla niego wielogłosowe seanse psychoanalityczne, podczas których w ciemności dyrektor wyznaje swoje grzechy. Projektował on lalkę z wszelkiej tragedii, każda zabawka powstaje niejako na pamiątkę zbrodni. Poezja jest niebezpieczną zabawką. Gdy czytam słowa człowieka z parasolem, tytułowego bohatera jednego z dramatów, także nasuwają mi się skojarzenia metatematyczne: „zostałem konstruktorem parasoli. O, ten parasol – to moje dziecko. Dziwny, prawda? Jest trochę krzywy, ale ta asymetria jest zamierzona”.

Krystyna Miłobędzka pisała: „Teatr (…) jest własnością dziecka, ale w jego zapisywanie bawiła się osoba dorosła. Taka, która wierzy, że przed mową jest mowa obszerniejsza, że każde słowo umie stanąć na podłodze, a każda piłka jest rzuconym słowem”, a jej wypowiedź spaja oba tomy Karpowiczowskich utworów dramatycznych: ów już nam dany, otwarty Wiosenną kantatą („Oczy mi się jeszcze kle-kle-kle-kleją”, „zapłaciłem za nie Kle-kle-klemensowi dwieście muszek” – mówi Bocian w sztuce, którą z powodzeniem mogłyby wystawiać oddziały wczesnoszkolne), i drugi, naprawdę przeze mnie wyczekiwany, z dwoma świetnymi utworami: Dziwnym pasażerem i wreszcie Jego małą dziewczynką. Bo dopiero wraz z wydaniem kolejnego tomu przyjdzie czas ma dostrzeżenie rozmów z innymi tekstami scenicznymi – na produktywne zestawienia z Różewiczem i Wyspiańskim.

O AUTORZE

Joanna Roszak

Urodziła się w 1981 roku. Poetka, badaczka. Pracuje jako profesor w Instytucie Slawistyki Polskiej Akademii Nauk oraz jako nauczycielka języka polskiego w jednej z poznańskich szkół. Współfundatorka i wiceprezeska Fundacji Józefa Rotblata. Ostatnio wydała: Miejsce i imię. Poeci niemieckojęzyczni żydowskiego pochodzenia, Słyszysz? Synagoga. Wychodząc spod poznańskiej synagogi przy Wronieckiej oraz Żuraw z origami. Opowieść o Józefie Rotblacie. Redaktorka wielu książek zbiorowych (poświęconych m.in. Ingeborg Bachmann, Paulowi Celanowi czy Fernandowi Pessoi). Autorka tomów poetyckich: lele, wewe, tego dnia. W Biurze Literackim opublikowała zbiory wierszy: przyszli niedokonani (2018) oraz ploso (2020), a dekadę temu – złożoną z wywiadów (m.in. z Edwardem Balcerzanem, Stanem Borysem, Krystyną Miłobędzką i Andrzejem Falkiewiczem, Ewą Sułkowską-Bierezin, Janem Stolarczykiem, Marianem Grześczakiem) – książkę W cztery strony naraz. Portrety Tymoteusza Karpowicza. Redagowała także tom esejów Tymoteusza Karpowicza, który ukazał się w 2019 roku we Wrocławiu.

powiązania

Romantyczność. Współczesne ballady i romanse inspirowane twórczością Adama Mickiewicza

utwory / zapowiedzi książek Joanna Roszak Miłosz Biedrzycki Piotr Matywiecki

Fragmenty zapowiadające książkę Romantyczność. Współczesne ballady i romanse inspirowane twórczością Adama Mickiewicza, która ukaże się w Biurze Literackim 5 września 2022 roku.

WIĘCEJ

Niebo w jeżynach i Magnetyczna góra

nagrania / Stacja Literatura Agnieszka Judycka Joanna Roszak Juliusz Pielichowski Nataša Kramberger Réka Mán-Várhegyi

Spotkanie wokół książek Niebo w jeżynach Natašy Kramberger i Magnetyczna Góra Réki Mán-Várhegyi z udziałem Agnieszki Judyckiej, Natašy Kramberger, Réki Mán-Várhegyi, Juliusza Pielichowskiego i Joanny Roszak w ramach festiwalu Stacja Literatura 25.

WIĘCEJ

Zmyślony człowiek, Credo, Prawdziwe życie bohatera

nagrania / Stacja Literatura Bogusław Kierc Jan Stolarczyk Joanna Orska Joanna Roszak Karol Maliszewski Rafał Wojaczek Tadeusz Różewicz Tymoteusz Karpowicz

Spotkanie wokół książek Zmyślony człowiek Tymoteusza Karpowicza, Credo Tadeusza Różewicza i Prawdziwe życie bohatera Rafała Wojaczka z udziałem Joanny Roszak, Jana Stolarczyka, Bogusława Kierca, Joanny Orskiej i Karola Maliszewskiego w ramach festiwalu Stacja Literatura 25.

WIĘCEJ

Świat w ogniu

nagrania / Stacja Literatura Charles Bernstein Jerzy Jarniewicz Joanna Roszak Kacper Bartczak

Spotkanie wokół książki Świat w ogniu Charlesa Bernsteina z udziałem Charlesa Bernsteina, Kacpra Bartczaka, Jerzego Jarniewicza i Joanny Roszak w ramach festiwalu Stacja Literatura 25.

WIĘCEJ

Co widzi, czym żyje, co kocha i traci

wywiady / O KSIĄŻCE Artur Burszta Joanna Roszak

Rozmowa Artura Burszty z Joanną Roszak, towarzysząca wydaniu książki Tymoteusza Karpowicza Zmyślony człowiek, w opracowaniu Joanny Roszak, która ukazała się w Biurze Literackim 24 czerwca 2020 roku.

WIĘCEJ

Lekcje lasu w poezji Tymoteusza Karpowicza

recenzje / ESEJE Joanna Roszak

Szkic Joanny Roszak towarzyszący wydaniu książki Tymoteusza Karpowicza Zmyślony człowiek, w opracowaniu Joanny Roszak, która ukazała się w Biurze Literackim 24 czerwca 2020 roku.

WIĘCEJ

Stany wyjściowe

wywiady / O KSIĄŻCE Joanna Roszak Michał Domagalski

Rozmowa Michała Domagalskiego z Joanną Roszak, towarzysząca wydaniu książki ploso Joanny Roszak, która ukazała się w Biurze Literackim 13 kwietnia 2020 roku.

WIĘCEJ

jak

recenzje / KOMENTARZE Joanna Roszak

Autorski komentarz Joanny Roszak, towarzyszący wydaniu książki ploso Joanny Roszak, która ukazała się w Biurze Literackim 13 kwietnia 2020 roku.

WIĘCEJ

Szczeniak

nagrania / Stacja Literatura Joanna Roszak Mazen Maarouf

Spotkanie w ramach Stacji Literatura 23, w którym udział wzięli Mazen Maarouf, Joanna Roszak i Bartosz Krajka.

WIĘCEJ

Przyszli niedokonani

nagrania / Stacja Literatura Joanna Roszak

Czytanie z książki Przyszli niedokonani z udziałem Joanny Roszak w ramach festiwalu Stacja Literatura 23.

WIĘCEJ

Czynny opór

wywiady / O KSIĄŻCE Anna Podczaszy Joanna Roszak

Rozmowa Joanny Roszak z Anną Podczaszy, towarzysząca wydaniu książki Grymasy Anny Podczaszy, z ilustracjami Zuzanny Orlińskiej, która ukazała się w Biurze Literackim 26 listopada 2018 roku.

WIĘCEJ

Poczucie łączności

wywiady / O KSIĄŻCE Joanna Roszak Roman Honet

Rozmowa Romana Honeta z Joanną Roszak, towarzysząca premierze książki Przyszli niedokonani, wydanej nakładem Biura Literackiego 5 lutego 2018 roku.

WIĘCEJ

Przyszli niedokonani (2)

utwory / zapowiedzi książek Joanna Roszak

Fragment zapowiadający książkę Przyszli niedokonani Joanny Roszak, która ukaże się nakładem Biura Literackiego 22 stycznia 2018 roku.

WIĘCEJ

Przyszli niedokonani (1)

utwory / zapowiedzi książek Joanna Roszak

Fragment zapowiadający książkę Przyszli niedokonani Joanny Roszak, która ukaże się nakładem Biura Literackiego 22 stycznia 2018 roku.

WIĘCEJ

Małe i duże dramaty Karpowicza

wywiady / O KSIĄŻCE Bogusław Kierc Joanna Roszak

Rozmowa Joanny Roszak z Bogusławem Kiercem towarzysząca premierze piatego tomu Dzieł zebranych Tymoteusza Karpowicza, który ukazał się nakładem Biura Literackiego 13 kwietnia 2015 roku.

WIĘCEJ

Kabalistyczne gęstości języka i poezja cienkiej faktury

wywiady / O PISANIU Joanna Roszak Piotr Matywiecki

Z Piotrem Matywieckim rozmawiają Emilia Kledzik i Joanna Roszak.

WIĘCEJ

Interpretacja interpretacji. Konieczność poezji niemożliwej

recenzje / IMPRESJE Joanna Roszak

Esej Joanny Roszak o twórczości Tymoteusza Karpowicza.

WIĘCEJ

Aleatoryzm niekontrolowany. Noc jest to tylko wygnanym dniem Tymoteusza Karpowicza

recenzje / KOMENTARZE Jakub Momro

Komentarz Jakuba Momry do dramatu Tymoteusza Karpowicza z piątego tomu Dzieł zebranych, który ukazał się nakładem Biura Literackiego 13 kwietnia 2015 roku.

WIĘCEJ

Małe i duże dramaty Karpowicza

wywiady / O KSIĄŻCE Bogusław Kierc Joanna Roszak

Rozmowa Joanny Roszak z Bogusławem Kiercem towarzysząca premierze piatego tomu Dzieł zebranych Tymoteusza Karpowicza, który ukazał się nakładem Biura Literackiego 13 kwietnia 2015 roku.

WIĘCEJ

Na końcu tej łąki zaczyna się przyszłość

recenzje / ESEJE Karolina Kurando

Recenzja Karoliny Kurando, towarzysząca wydaniu książki ploso Joanny Roszak, która ukazała się w Biurze Literackim 13 kwietnia 2020 roku.

WIĘCEJ

Genialny outsider

recenzje / ESEJE Agnieszka Jeżyk

Recenzja Agnieszki Jeżyk z książki W cztery strony naraz. Portrety Karpowicza Joanny Roszak, która ukazała się 5 lipca 2010 roku na stronie czytelnia.onet.pl.

WIĘCEJ

Magdalenki od Karpowicza

recenzje / ESEJE Paweł Sarna

Recenzja Pawła Sarny z książki W cztery strony naraz. Portrety Karpowicza Joanny Roszak.

WIĘCEJ