Droga i bliski kadr

Jakub Pszo­niak: Są książ­ki, pod­czas lek­tur któ­rych zapo­mi­nam o kon­cep­cie pod­mio­tu lirycz­ne­go. Czu­ję, że zosta­łem zapro­szo­ny przez auto­ra do wspól­nej wędrów­ki przez jego rze­czy­wi­sty, intym­ny świat. [H]istoria połączeń to jed­na z tych ksią­żek. Powiedz, pro­szę, czy dla cie­bie roz­róż­nie­nie mię­dzy pod­mio­tem – lite­rac­kim boha­te­rem a pod­mio­tem – Tobą jest waż­ne? Czy tak rozu­mia­na szcze­rość jest dla Cie­bie istot­na?

Prze­my­sław Krall: Cie­szę się, że przy­ją­łeś to zapro­sze­nie. Pra­cu­jąc nad histo­rią połą­czeń, chcia­łem stwo­rzyć prze­strzeń dostęp­ną na tyle, aby bez zna­jo­mo­ści okre­ślo­ne­go języ­ka czy kon­tek­stu czy­tel­nik mógł z łatwo­ścią wejść w ten świat. Jeśli uda­ło mi się przy oka­zji zabrać go w podróż, tym lepiej.

Rela­cja mię­dzy mną a pod­mio­tem – lite­rac­kim boha­te­rem – jest dość zawi­ła. Odda­łem mu spo­ro z wła­snej pamię­ci, ale jed­no­cze­śnie zale­ża­ło mi, aby zacho­wać mię­dzy nami bez­piecz­ny dystans. Nie zawsze tak było. Dopie­ro kie­dy nad­rzęd­ny stał się temat, a do gło­su dopu­ści­łem pro­blem, o któ­rym chcę pisać, mime­tycz­na chęć utrwa­le­nia prze­sta­ła być celem, a pod­miot zyskał auto­no­mię. Dziś dostrze­gam w tym lite­rac­ki pro­ces. Osta­tecz­nie, boha­ter ode­rwał się ode mnie, a ja puści­łem go wol­no. Co cie­ka­we, choć nadal roz­po­zna­ję w nim swój głos, to widzę już inną oso­bę. To dziw­ne uczu­cie. Zresz­tą ten dyso­nans wybrzmie­wa w jed­nym z ostat­nich wier­szy tomu.

Szcze­rość od począt­ku była dla mnie waż­na, jeśli nie naj­waż­niej­sza. Odnaj­dziesz ją oczy­wi­ście w sce­no­gra­fii i wie­lu lite­rac­kich wąt­kach, ale co chy­ba naj­bar­dziej istot­ne, w gło­sie i kon­kret­nym sta­no­wi­sku. Myślę, że war­to być dla swo­ich boha­te­rów fil­trem, czer­pać inspi­ra­cję z wła­snych histo­rii i doświad­czeń, ale nie uwa­żam za waru­nek koniecz­ny zro­śnię­cie się pod­mio­tu z auto­rem.

Wspo­mnia­łeś o bez­piecz­nym dystan­sie mię­dzy pod­mio­tem i auto­rem. Czy ich nie­ro­ze­rwal­ny  splot, w któ­ry przy lek­tu­rze tak bar­dzo uwie­rzy­łem, wyda­je ci się emo­cjo­nal­nie ryzy­kow­ny i kosz­tow­ny? Może jest prze­ciw­nie i potra­fi być też uwal­nia­jący?

Myślę, że jed­no i dru­gie. Szcze­rość jest uwal­nia­ją­ca, ale ma też swo­ją cenę i nie­sie pew­ne ryzy­ko. Zwłasz­cza dziś, w świe­cie pre­cy­zyj­nie pro­jek­to­wa­nych ava­ta­rów, gdzie każ­dy gest może być natych­miast sko­men­to­wa­ny. Tym bar­dziej to ryzy­kow­ny ruch, gdy pod­wa­ża pewien zasta­ny porzą­dek, wtrą­ca się. Poezja w tym przy­pad­ku to być może naj­bar­dziej fron­to­wa dzie­dzi­na sztu­ki i jed­no­cze­śnie naj­sła­biej uzbro­jo­na. Pra­ca nad tek­stem daje satys­fak­cję, ale potra­fi też mno­żyć wąt­pli­wo­ści. Pod­czas pisa­nia książ­ki czę­sto towa­rzy­szy­ło mi pyta­nie: „Czy mi wol­no?”. W jakim stop­niu moja szcze­rość nie obcią­ża lub nie inge­ru­je we wraż­li­wość innych. To kwe­stia pew­nej odpo­wie­dzial­no­ści i empa­tii.

Odnaj­dy­wa­nie powi­do­ków sie­bie, trud­ne­go roz­po­zna­wa­nia sie­bie w gło­sie, któ­ry prze­cież był two­im gło­sem, o któ­rym przed chwi­lą powie­dzia­łeś, to jed­na z osi książ­ki. Przyj­rzyj­my się, jeśli pozwo­lisz, tej kwe­stii. Myślisz, że ist­nie­je prze­szłość rozu­mia­na tako auto­no­micz­ny, odse­pa­ro­wa­ny okres, czy jest ona w isto­cie z teraź­niej­szo­ścią tym samym i nie­ro­ze­rwal­nym cza­sem? A może ist­nie­je tyl­ko teraź­niej­szość, a prze­szłość jest jedy­nie jed­ną z jej warstw? Już w otwie­ra­ją­cym wier­szu „cień” czas prze­szły mie­sza się z teraź­niej­szym, bar­dzo sub­tel­nie, ale jedo­cze­śnie widocz­nie to roz­gry­wasz.  

Wiersz, któ­ry przy­wo­łu­jesz, od począt­ku miał dla mnie kon­kret­ny cel – już na wstę­pie książ­ki zerwać z line­ar­nym postrze­ga­niem cza­su. Wyda­je mi się, że to symp­to­ma­tycz­ne dla całe­go tomu. Mie­szam w nim cza­sy i miej­sca, nakła­dam na sie­bie róż­ne per­spek­ty­wy, odda­je głos żywym i mar­twym. Wek­to­ry połą­czeń nie bie­gną wyłącz­nie hory­zon­tal­nie, odbi­ja­ją w górę, skrę­ca­ją, lecą w dół, docho­dzi do sprzę­żeń zwrot­nych. To bar­dziej wie­lo­po­zio­mo­wy holo­gram niż pro­sta oś. Dla­te­go nie myślę o prze­szło­ści jako o czymś cał­ko­wi­cie odse­pa­ro­wa­nym. Trak­tu­ję ją raczej jako inte­gral­ny ele­ment rze­czy­wi­sto­ści. Oczy­wi­ście, empi­rycz­nie jest czymś zamknię­tym, ale sko­ro jej frag­men­ty potra­fią rezo­no­wać nadal, czy na pew­no skoń­czo­nym?

W war­stwie for­mal­nej, gra­ma­tycz­nej, odda­nie tych zależ­no­ści było to dla mnie cie­ka­wym wyzwa­niem. Bywa, że jak w przy­to­czo­nym tek­ście, trans­fe­ru­je ele­men­ty z przy­szło­ści do prze­szło­ści, albo odwrot­nie. Tro­chę jak­bym w języ­ku sta­rał się połą­czyć wie­lo­punk­to­wą per­spek­ty­wę z oni­rycz­nym absur­dem.

Inte­re­su­je mnie to rów­nież w kon­tek­ście budo­wa­ne­go przez cie­bie napię­cia mię­dzy zako­rze­nie­niem a wyko­rze­nia­niem, burze­niem i budo­wa­niem – ten temat jest kolej­nym rdze­niem książ­ki. To chy­ba wła­śnie te dwie siły roz­ry­wa­ją boha­te­ra na pół jak drze­wo w odbi­ciu szy­by w jed­nym z Two­ich wier­szy?

Tak, dzia­ła tu pew­na dyna­mi­ka opar­ta na utra­cie i pró­bie budo­wy nowe­go. To, co roz­ry­wa pod­miot chy­ba naj­bar­dziej, to brak przy­na­leż­no­ści, zawie­sze­nie pomię­dzy i narzu­co­ny wstyd. W tym kon­tek­ście poja­wia się potrze­ba stwo­rze­nia wła­snej prze­strze­ni, a ta wyku­wa się w języ­ku, któ­ry daje też azyl. Zresz­tą, język w tomi­ku sta­je się jed­nym z klu­czo­wych wąt­ków. Funk­cjo­nu­je w peł­nym spek­trum – jest narzę­dziem opre­sji, wyklu­cza, zawsty­dza, sta­no­wi narzę­dzie odwe­tu, ale potra­fi też być czu­ły, zapra­sza­ją­cy i deli­kat­ny.

Czas zawsze zako­twi­czo­ny jest w miej­scu, a miej­sce w cza­sie – dopie­ro ten splot jest w sta­nie zbu­do­wać kon­tekst każ­dej opo­wie­ści. Widać to bar­dzo wyraź­nie w histo­rii połą­czeń. Opo­wiedz, pro­szę, nie­co o klu­czo­wych boha­te­rach książ­ki – miej­scach osa­dzo­nych w kon­kret­nym cza­sie. Kon­sty­tu­ują one, niech będzie, pod­miot.

W histo­rii połą­czeń rze­czy­wi­ście prze­wi­ja się spo­ra licz­ba miejsc i boha­te­rów. Mia­łem ten kom­fort, że przy­szli do mnie sami. Wystar­cza­ją­cym narzę­dziem oka­za­ła się pamięć. W wier­szu „wia­do­mość” pada zda­nie: „patrz na war­gi czy­taj z nich i pisz!”. Mimo że więk­szość posta­ci w książ­ce ma swój pier­wo­wzór w rze­czy­wi­sto­ści, nie chcę myśleć o ich obec­no­ści w tomie jak o posłan­nic­twie, obo­wiąz­ku utrwa­le­nia, nie mia­łem takich ambi­cji. To, co inte­re­so­wa­ło mnie szcze­gól­nie, to wydo­by­cie zna­cze­nia, drob­ne impul­sy na sty­ku oddzia­ły­wań mię­dzy poszcze­gól­ny­mi cha­rak­te­ra­mi. To w opo­zy­cji do nich, w zależ­no­ści lub sym­bio­zie z nimi kon­sty­tu­uje się pod­miot. Są nie tyle tłem czy frag­men­tem scen­ki rodza­jo­wej, ile inte­gral­nym ele­men­tem książ­ki.

Pozor­nie nowa, wyklu­wa­ją­ca się w tożsa­mość boha­te­ra fak­tycz­nie jest pier­wot­na, ale w nowym kon­tek­ście uwol­nio­na. Czy zmia­na miej­sca pocią­ga, two­im zda­niem, to uwol­nie­nie, czy jest odwrot­nie – to uwol­nie­nie wymu­sza zmia­nę miej­sca i chęć zauto­no­mi­zo­wa­nia się od prze­szłości? Może nawet wyko­rze­nie­nia.

Nie jestem pewien, czy „wyko­rze­nie­nie”, jest tu wła­ści­wym sło­wem. W decy­zji pod­mio­tu oczy­wi­ście poja­wia się rady­kal­ny ruch zmia­ny miej­sca, ale czy odci­na go cał­ko­wi­cie? Jest w tym jakiś roz­krok, nie­moż­ność okre­śle­nia, a może ase­ku­ra­cja? W każ­dym razie powięk­sza to wyrwę. Pytasz o nowe miej­sce jako kata­li­za­tor zmian, lub odwrot­nie, zmia­nę, za któ­rą idzie nowe miej­sce. Zasta­na­wiam się jed­nak, czy mię­dzy tym nie umy­ka nam coś waż­niej­sze­go, klu­czo­wy ele­ment połą­cze­nia – dro­ga. Gdy­by histo­ria połą­czeń docze­ka­ła się ekra­ni­za­cji, sądzę, że było­by to wła­śnie kino dro­gi [śmiech]. Uwol­nie­nie rozu­miem zatem jako pro­ces, któ­ry odby­wa się w ruchu. Ani punkt A, ani punkt B nie dają prze­cież peł­nej wol­no­ści, każ­dy z nich jest opre­syj­ny na swój spo­sób – kul­tu­ro­wo, sym­bo­licz­nie czy kla­so­wo. To w dro­dze docho­dzi do ini­cja­cji, tarć, zmia­ny, stąd powo­li wyła­nia się peł­na auto­no­mia i toż­sa­mość. Cza­sa­mi w kontrze, odwe­cie, innym razem poprzez sar­kazm, iro­nię, ale też czu­łość, bli­skość, tęsk­no­tę. Jeśli zatem coś tę toż­sa­mość umo­co­wa­ło, dało prze­strzeń do uwol­nie­nia jej poten­cja­łu, to wła­śnie dro­ga, nie zaś magicz­ny punkt na mapie.

Słusz­nie. Tego pro­ce­su chy­ba nie sym­bo­li­zu­je lepiej niż – niech to brzyd­kie sło­wo pad­nie – rze­ka. Zmien­na nie tyl­ko w rozu­mie­niu hera­kli­te­sow­skim, ale rów­nież histo­rycz­no-poli­tycz­nym. Czy Noteć i Net­ze to ta sama rze­ka? To, wbrew pozo­rom, bar­dzo poważ­ne pyta­nie o toż­sa­mość. Czy zmia­na języ­ka, a więc i toż­sa­mo­ści miej­sca, spra­wia, że sta­je się ono innym miej­scem? I – co chy­ba naj­waż­niej­sze – czy tyl­ko doty­czy to miejsc?

Traf­na obser­wa­cja, cie­szę się, że o to pytasz. Zasta­na­wia­łem się, czy ktoś wyła­pie tę sub­tel­ną grę zna­czeń. Oczy­wi­ście, nie bez przy­czy­ny uży­łem tego kodu. „Noteć” i „Net­ze” to dwa sło­wa opi­su­ją­ce tę samą rze­kę, a jed­nak nio­są zupeł­nie inne napię­cia. Noteć – rodzi­ma, oswo­jo­na, fone­tycz­nie mięk­ka – i Net­ze – szorst­ka, twar­da, narzu­co­na. Wyraź­nie widać to w wier­szu „klucz”, w któ­rym poja­wia się wątek pro­fe­tycz­ny. Orbi­to­wa­nie nad brze­giem NETZE swój finał ma w przy­szło­ści i koń­czy poja­wie­niem OBCEGO. Ale obcy oka­zu­je się rów­nież ten, znad brze­gu rze­ki, mimo że prze­cież to wciąż ta sama oso­ba. Język zmie­nia para­dyg­mat, sta­je się prze­kaź­ni­kiem, aku­mu­lu­je zna­cze­nia. Ma wła­dzę wyklu­cza­nia i dopusz­cza­nia do wspól­no­ty. Wystar­czy odpo­wied­ni dobór słów, by to samo miej­sce czy oso­ba zna­la­zły się nagle w zupeł­nie innym porząd­ku onto­lo­gicz­nym.

Jesteś w sta­nie zwa­żyć, na ile przy­na­leż­ność wyni­ka­ją­ca nie z wybo­ru, a uro­dze­nia daje pod­sta­wę i opar­cie, a na ile jest cię­ża­rem i czyn­ni­kiem nisz­czą­cym pew­ność?

Jeśli cho­dzi o moje oso­bi­ste doświad­cze­nie, myślę, że miej­sce pocho­dze­nia dało mi pewien rodzaj wraż­li­wo­ści, trud­ny do naby­cia, jeśli dora­sta się wyłącz­nie w jed­nym kon­tek­ście. To tro­chę tak, jak­bym mówił dwo­ma języ­ka­mi. Czy daje to prze­wa­gę? Nie wiem, na pew­no posze­rza per­spek­ty­wę. To duży atut, któ­ry potra­fi jed­nak być też cię­ża­rem, szcze­gól­nie wte­dy, gdy inni podob­nej opty­ki nie mają. Łatwo wów­czas o brak zro­zu­mie­nia, poczu­cie wyob­co­wa­nia czy nawet wro­gość. Wte­dy pole­cam napi­sać książ­kę [śmiech].

Osta­tecz­nie jed­nak postrze­gam to jako dar, wyjąt­ko­wy zasób, za któ­ry jestem wdzięcz­ny. To, co nato­miast może nisz­czyć pew­ność, to nie­przy­sta­wal­ność do nie­któ­rych dys­kur­syw­nych norm i rytu­ałów nowej, wybra­nej rze­czy­wi­sto­ści, czę­sto absur­dal­nych i nie­zro­zu­mia­łych tam, skąd się pocho­dzi. Moż­li­wość spoj­rze­nia na to z boku daje dystans, pozwa­la dostrzec i dema­sko­wać nie­któ­re mecha­ni­zmy.

W „do kor­po przy­szła wieś” widać świet­nie, że boha­ter jest zaszcze­pio­ny na pew­ne nie­zau­wa­żal­ne dla innych rze­czy. Doświad­cze­nie, które może osła­biać, tu sta­no­wi broń, bo pozwa­la zoba­czyć coś, cze­go ludzie bez podob­ne­go doświad­cze­nia nie widzą.

Tak, dokład­nie. To bar­dzo krót­ki wiersz, ale wbrew pozo­rom dość pojem­ny. Jest tu sar­kazm, iro­nia i żart, ale jest też pew­na bez­czel­ność i jasno nakre­ślo­ne sta­no­wi­sko. War­to zauwa­żyć, że broń, o któ­rej mówisz, to w isto­cie lustro. Popu­lar­ny mem sta­je się bowiem odbi­ciem tych, któ­rzy uży­wa­li go dotych­czas jako żart, zabaw­ny for­tel mają­cy uspra­wie­dli­wić lub uczy­nić zno­śną ich pozy­cję. Tym­cza­sem przy­cho­dzi wieś i roz­sy­pu­je te kloc­ki.

Miej­sce i czas budu­je jesz­cze jed­ną, płyn­ną i waż­ną dla książ­ki kate­go­rię, o któ­rej chwi­lę temu wspo­mnia­łeś: obce­go. Chciał­bym do niej wró­cić. Naj­pierw spo­ty­ka się obce­go, potem same­mu sta­je się obcym. Cudze doświad­cze­nie przej­mu­je się, by sta­ło się swo­im wła­snym doświad­cze­niem. Myślisz, że to doświad­cze­nie w szcze­gól­ny spo­sób uwraż­li­wia książ­ko­we­go Cie­bie na woj­nę i ucie­ki­nie­rów, dla któ­rych otwie­rasz swo­je wier­sze? Spo­ro o tych spo­tka­niach piszesz.

Kate­go­ria obce­go to w książ­ce jeden z klu­czo­wych i naj­bar­dziej istot­nych dla mnie kon­struk­tów. Zale­ża­ło mi na tym, aby wpro­wa­dzać go stop­nio­wo, zacho­wu­jąc pewien nar­ra­cyj­ny porzą­dek. Słusz­nie zauwa­ży­łeś, że naj­pierw spo­ty­ka się obce­go, potem same­mu się nim sta­je. Wcze­śniej na pogra­ni­czu sacrum i pro­fa­num, poja­wia się jesz­cze jego zapo­wiedź. Na koń­cu książ­ki zaś, wyła­nia się głos kogoś osa­dzo­ne­go jak­by poza kadrem. W każ­dym razie obcy czai się już mię­dzy pierw­szy­mi wer­sa­mi tomu. Osta­tecz­nie, obcość sta­je się inte­gral­ną czę­ścią kon­dy­cji pod­mio­tu. W tym kon­tek­ście chcia­łem przyj­rzeć się temu zja­wi­sku sze­rzej, uczy­nić je bar­dziej uni­wer­sal­nym, stąd zapro­sze­nie do tomu innych „obcych”.

Szcze­gól­nie inte­re­su­ją mnie w tym kon­tek­ście rela­cje siły i bez­sil­no­ści, domi­na­cji i pod­po­rząd­ko­wa­nia, tego, jak nor­ma (czę­sto dla wła­snych, par­ty­ku­lar­nych celów) dys­cy­pli­nu­je i zarzą­dza obcym, choć w isto­cie sama tra­ci bez nie­go legi­ty­ma­cję. Wyklu­cza­ją­cy wyklu­cza, bo sam boi się wyklu­cze­nia. Jest w tym cie­ka­wy para­doks, zmo­wa mil­cze­nia wspie­ra­na przez strach, aby same­mu nie ska­zać się na spo­łecz­ny ostra­cyzm. W świe­cie, w któ­rym „przy­na­leż­ność wyma­ga wyklu­czeń”, hasła postu­lu­ją­ce inklu­zyw­ność, sta­ją się jedy­nie mar­ke­tin­go­wy­mi fra­ze­sa­mi.

Zakład­ni­kiem podob­nych nastro­jów sta­ją się dziś przy­by­sze ze Wscho­du. Mam wśród zna­jo­mych Ukra­in­ki i Ukra­iń­ców, z czę­ścią z nich pra­cu­ję. To kom­pe­tent­ni, cie­pli i otwar­ci ludzie. Doświad­cze­nie woj­ny, któ­rej echa wybrzmie­wa­ją też w tomi­ku, to bez wąt­pie­nia wyda­rze­nie bez pre­ce­den­su w naj­now­szej histo­rii, w pew­nym sen­sie poko­le­nio­we. Rzecz jasna, abso­lut­nie nie suge­ru­ję tu syme­trii. To jed­nak, na co jestem szcze­gól­nie wyczu­lo­ny i co jest mi bli­skie, to decy­zja dro­gi, trud zmia­ny miej­sca, koniecz­ność odna­le­zie­nia się w nowej prze­strze­ni wśród obcych ludzi. Wysi­łek budo­wa­nia cze­goś od pod­staw, nie zawsze w kom­for­to­wych warun­kach, eko­no­micz­na nie­pew­ność, lęk, to wszyst­ko sta­no­wi pewien zbiór wspól­nych doświad­czeń.

[H]istoria połączeń jest książ­ką sil­nie poli­tycz­ną, choć jest ona dale­ka od wie­co­wej dekla­ra­tyw­no­ści. Rela­cja pry­wat­no­ści i poli­tycz­no­ści odbi­ja się w książ­ce i znaj­du­je ana­lo­gie w rela­cji mia­sto – pro­win­cja, któ­rym się też przy­glą­dasz. Ma też swo­je odzwier­cie­dle­nie w sto­sun­kach zawo­do­wych, kul­tu­rze kor­po­ra­cyj­nej oraz samym kapi­ta­li­zmie, któ­re­go ta kul­tu­ra jest gro­te­sko­wą twa­rzą. Wszyst­ko to prze­pusz­czo­ne jest przez cyber­ne­tycz­ny ersatz rze­czy­wi­sto­ści. „Wszyst­ko jest ekranem/ a każ­dy ekran jest doty­ko­wy”. Ten świat symu­la­krów, gdzie wszyst­ko to „sto­ries nie opo­wieść” prze­ciw­sta­wiasz pamię­ci. „[M]ięśnie mają pamięć/ a sko­ro język to mię­sień to musi też”. Brzmi jak dekla­ra­cja wia­ry w lite­ra­tu­rę. Wie­rzysz w jej misję?

Poli­tycz­ność książ­ki nigdy nie była moją inten­cją, wręcz prze­ciw­nie, upar­cie i jak widać naiw­nie sta­ra­łem się jej unik­nąć. Tak czy ina­czej, sta­ła się efek­tem ubocz­nym dopusz­czo­nych do gło­su napięć. Wcze­śniej wspo­mnia­łem o moim zain­te­re­so­wa­niu rela­cją siły czy wła­dzy z nie­mo­cą i posłu­szeń­stwem. Tutaj wra­ca też kate­go­ria wsty­du jako narzę­dzia kon­tro­li i dys­cy­pli­ny, a przy tym mak­sy­ma­li­za­cji zysków, w czym kapi­ta­lizm nie ma sobie rów­nych. Mia­sto, z racji swo­je­go habi­ta­tu dla wszel­kiej maści urzę­dów i kor­po­ra­cji, ma tu dokle­jo­ną gębę, sta­je się rezer­wu­arem tych stra­te­gii. Choć, pro­win­cji z jej kon­for­mi­zmem i wybiór­czym podej­ściem do obce­go, gdzie jeden sta­no­wi punkt aspi­ra­cji, dru­gi zaś jest celem pogar­dy, też się dosta­je. Cyfro­wość spi­na całość, obna­ża pewien bez­re­flek­syj­ny, zme­cha­ni­zo­wa­ny zbiór powta­rzal­nych zacho­wań, jak w wier­szu o Aldo­nie. Prze­ciw­sta­wiam temu powrót do tego, co auten­tycz­ne, orga­nicz­ne, lokal­ne. Ale pyta­łeś o moją wia­rę w lite­ra­tu­rę.

Tak, wie­rzę, choć jestem w tym być może ide­ali­stą. Czę­sto zarzu­ca się lite­ra­tu­rze brak spraw­czo­ści, real­nej zdol­no­ści wpły­wa­nia na spo­łe­czeń­stwo, odkle­je­nie od prze­cięt­ne­go czy­tel­ni­ka. Wyda­je mi się, że to kolej­na pułap­ka myśle­nia, jakie narzu­ca rynek – wszyst­ko musi być łatwe, dostęp­ne, uży­tecz­ne i wyra­biać okre­ślo­ne zasię­gi, naj­le­piej natych­miast. Jeśli nie speł­nia tych kry­te­riów, sta­je się zbęd­ne, nie­wi­dzial­ne, mało atrak­cyj­ne. Wie­rzę, że lite­ra­tu­ra, a poezja w szcze­gól­no­ści, ma zdol­ność kon­te­sto­wa­nia, punk­to­wa­nia fał­szu. Nie tyle cho­dzi o „rato­wa­nie ludzi i naro­dów”, ile o odwa­gę wtrą­ca­nia się, pod­wa­ża­nia utar­tych sche­ma­tów, strą­ca­nia z uprzy­wi­le­jo­wa­nych pozy­cji.

Mówiąc o poli­tycz­no­ści, mam na myśli nie o par­ty­ku­la­ry­zmy, bie­żącz­kę, a myśle­nie o tym, co spo­łecz­ne i o kul­tu­rze wyro­słej na spo­łecz­nych ukła­dach sił. A z dru­giej stro­ny wpły­wa­ją­cej na to, jak to jej pod­gle­bie się zmia­na. W swo­im tomie w zna­ko­mi­ty spo­sób spla­tasz prze­ciw­staw­ne żywio­ły: deli­kat­ność i jakiś rodzaj nie­pew­no­ści ze zło­ścią. Siłę i bez­sil­ność. Roz­pacz, ale chy­ba też i nadzie­ję. Myślisz, że mogą one bez sie­bie funk­cjo­no­wać? I który z tych żywio­łów zwy­cięża?

Chciał­bym, aby nie potrze­bo­wa­ły sie­bie nawza­jem. Bywa jed­nak tak, że czę­sto jed­no ści­śle zwią­za­ne jest z dru­gim. W histo­rii połą­czeń chcia­łem, aby te żywio­ły pul­so­wa­ły, prze­ni­ka­ły się, płyn­nie prze­cho­dzi­ły jeden w dru­gi, jak w muzy­ce. Ten emo­cjo­nal­ny stro­bo­skop miał dla mnie uza­sad­nie­nie w kon­tek­ście wewnętrz­ne­go roze­dr­ga­nia pod­mio­tu, jakie mu towa­rzy­szy, reak­cyj­no­ści, obro­ny pozy­cji. Osta­tecz­nie, myślę jed­nak, że zwy­cię­ża łagod­ność, pewien rodzaj świa­do­mo­ści i pogo­dze­nia, nie kapi­tu­la­cji, ale odpusz­cze­nia.

Two­je wier­sze są bar­dzo pla­stycz­ne. To nie­mal goto­we kadry, pre­cy­zyj­nie wyre­ży­se­ro­wa­ne sce­ny. W książ­ce odwo­łu­jesz się zresz­tą do histo­rii foto­gra­fii. W zdję­ciach rów­nie waż­ne jak to, co jest w kadrze, jest to, co pozo­sta­je tuż poza nim. Kadro­wa­nie w koń­cu pole­ga nie tyl­ko na poka­za­niu, ale może jesz­cze bar­dziej na nie­po­ka­za­niu. Podob­nie widzę twój spo­sób pisa­nia. Opo­wiedz na koniec, pro­szę, o swo­jej rela­cji ze sztu­ka­mi wizu­al­ny­mi i o tym jak zwią­za­na z nimi pra­ca, do któ­rej w tomie też się odno­sisz, wpły­wa na twój spo­sób pisa­nia.

Spo­sób kadro­wa­nia, o któ­rym mówisz, odci­na­ją­cy, pozo­sta­wia­ją­cy rodzaj napię­cia, zawie­sze­nia, bar­dzo mi odpo­wia­da. Wpro­wa­dza czy­tel­ni­ka w pewien dys­kom­fort, nie­pew­ność, wymu­sza pod­ję­cie wysił­ku, aby wejść w tekst głę­biej. Bywa też, że cię­cie to ostra puen­ta, punch, któ­ry wytrą­ca­ją­ca z utar­tych przy­zwy­cza­jeń. Lubię przy­glą­dać się pew­nym pęk­nię­ciom, deta­lom, któ­re obna­ża­ją dru­gie dno obra­zu, zmie­nia­jąc jego kon­tekst. Dokład­nie tak, jak w przy­wo­ła­nym przez Cie­bie wier­szu.

Moja rela­cja ze sztu­ka­mi wizu­al­ny­mi pra­cu­je we mnie tro­chę pod­skór­nie i auto­ma­tycz­nie. Wyni­ka to zapew­ne z tego, że na co dzień zaj­mu­ję się gra­fi­ką. Stu­dio­wa­łem na ASP w War­sza­wie, naj­pierw malar­stwo, póź­niej prze­nio­słem się na Wydział Sztu­ki Mediów i Sce­no­gra­fii, gdzie obro­ni­łem dyplom z pro­jek­to­wa­nia gra­ficz­ne­go i foto­gra­fii. Myślę, że te doświad­cze­nia oraz spo­sób odbio­ru rze­czy­wi­sto­ści siłą rze­czy odbi­ły się na moim pisa­niu.