Miłość, glina i papier ścierny

Artur Bursz­ta: Gdy czy­ta się nawiść, trud­no trak­to­wać tę książ­kę jako kolej­ny etap czy natu­ral­ną kon­ty­nu­ację wcze­śniej­szych tomów – raczej jako moment powro­tu, ale powro­tu już po czymś, co się w mię­dzy­cza­sie wyda­rzy­ło z języ­kiem i z pod­mio­tem. Czy Ty sam widzisz tę książ­kę jako zmia­nę kie­run­ku, czy raczej jako powrót do cze­goś, co od począt­ku było obec­ne, tyl­ko nie mogło jesz­cze zostać wypo­wie­dzia­ne?

Jakub Pszo­niak: Pamię­tasz okład­kę pły­tę The Next Day Bowie­go? Zamknął on na niej same­go sie­bie z ber­liń­skie­go okre­su w bia­łym kwa­dra­cie, by móc się same­mu sobie przy­gląd­nąć, a jed­no­cze­śnie by się tym kwa­dra­tem od sie­bie z prze­szło­ści odgro­dzić. Bowie z lat 70. jest na tej pły­cie obec­ny bar­dziej niż kie­dy­kol­wiek po 1977, a jed­no­cze­śnie jest ukry­ty za tym pode­bra­nym od Male­wi­cza czwo­ro­bo­kiem, w któ­rym ten z kolei zamknął całe dotych­cza­so­we malar­stwo. Pisząc nawiść, czę­sto słu­cha­łem try­lo­gii ber­liń­skiej uzu­peł­nio­nej o muzy­kę z Wir Kin­der vom Bahn­hof Zoo, któ­ry mi się uda­ło w koń­cu dopaść. Wła­ści­wie to niby to samo, tyle, że zamiast „we can be hero­es just for one day” Bowie śpie­wa na niej „Dann sind wir Hel­den Nur die­sen Tag”. Dwie ostat­nie, bar­dzo przej­mu­ją­ce, pły­ty Bowie­go są jakimś powro­tem do lat 70. A prze­cież u Bowie’go jedy­nym, co sta­łe, była zmia­na. To głos zupeł­nie inne­go arty­sty. Pots­da­mer Platz z 2013 jest zupeł­nie innym Pots­da­mer Plat­zem niż ten z 1977.

[N]awiść jest książ­ką, któ­ra jest powro­tem, ale jed­no­cze­śnie nie jest cofa­niem się. Pisząc Kar­ni­ster wie­dzia­łem, że kolej­na książ­ka będzie moim ponow­nym debiu­tem. Wie­dzia­łem, że po Kar­ni­strze jestem tak bar­dzo innym poetą, że – by zacho­wać same­go sie­bie – muszę na powrót odna­leźć to, co towa­rzy­szy­ło mi pod­czas pisa­nia pierw­szej książ­ki. Stąd bar­dzo wyraź­nie odry­so­wy­wa­ne nawią­za­nia – w wier­szach, tytu­łach, sfe­rze wizu­al­nej. Ale jest to jed­no­cze­śnie książ­ka dia­me­tral­nie inna od poprzed­nich. Bo i ja jestem innym, choć prze­cież tym samym poetą. Jestem innym, choć prze­cież tym samym czło­wie­kiem w innym, choć prze­cież tym samym świe­cie. [N]awiść jest więc dale­ką od zaba­wy grą z debiu­tu­ją­cym sobą samym. Krzty w tym auto­pla­gia­tu.

Swo­ją dro­gą w otwie­ra­ją­cej The Next Day pio­sen­ce śpie­wa: „Here I am, not quite dying. My body left to rot in a hol­low tree”. Mogło by być z tego mot­to do co naj­mniej kil­ku wier­szy z nawi­ści. Ale jestem mot­to­fo­bem, więc nie jest.

Kie­dy mówisz o „ponow­nym debiu­cie”, brzmi to pra­wie jak koniecz­ność zerwa­nia cią­gło­ści. Bar­dziej bałeś się powta­rza­nia same­go sie­bie czy utra­ty wła­sne­go języ­ka?

„Ja nicze­go się nie boję! Choć­by niedź­wiedź, to dosto­ję! Wil­ki? Ja ich całą zgra­ję poza­bi­jam i pokra­ję!”

A jed­nak brzmi to tro­chę jak koniecz­ność ponow­ne­go usta­wie­nia sie­bie wobec wła­sne­go pisa­nia.

Wspól­ne dla moich obu debiu­tów wąt­ki mają prze­ciw­le­głe wek­to­ry. W chy­ba na pew­no przy­glą­da­łem się rela­cji coraz sze­rzej poj­mo­wa­nych wspól­not i jed­nost­ki. W nawiści z kolei kon­cen­tru­ję się na jed­no­st­ce, któ­ra – tak się skła­da – jest mną, bo o żad­nej innej nie wiem tyle, co o sobie. Rela­cje ze wspól­no­ta­mi poka­zu­ję zaś jako nie­zby­wal­ną część owej jed­nost­ki. Zło­śli­wie moż­na by to chy­ba nazwać poką­sa­niem per­so­na­li­stycz­nym.

W nawi­ści bar­dzo moc­no wcho­dzą histo­ria, pamięć rodzin­na i bio­gra­fia, nie jako pry­wat­ny mate­riał do wyzna­nia, tyl­ko coś sta­le spląta­ne­go z doświad­cze­niem zbio­ro­wym. Nawet naj­bar­dziej oso­bi­ste wąt­ki wyda­ją się tu pod­szy­te histo­rią innych ludzi, wcze­śniej­szych poko­leń, całych wspólnot. Skąd wzię­ła się potrze­ba takie­go wła­śnie myśle­nia o wła­snym doświad­cze­niu?

W Kar­ni­strze język był świa­tem i jed­no­cze­śnie sta­no­wił o świe­cie. To była książ­ka o szu­ka­niu języ­ka dla uchwy­ce­nia cza­su woj­ny w Ukra­inie i o pro­pa­gan­dzie, któ­ra zawsze jest fun­da­men­tem tota­li­ta­ry­zmu, a w kon­se­kwen­cji i wszyst­kich czy­stek. Język w tym kon­tek­ście jest bar­dzo upo­sta­cio­wio­ny, nie spro­wa­dza się jedy­nie do sys­te­mu dźwię­ków ozna­cza­ją­cych jakieś desy­gna­ty. Ma bar­dzo wyraź­ny sta­tus onto­lo­gicz­ny. Od począt­ku moje­go pisa­nia myśla­łem o języ­ku i tym, o czym nim opo­wia­dam, jako nie­ro­ze­rwal­nej cało­ści. To, o czym piszę, i jak o tym piszę to pozor­nie tyl­ko pyta­nia o dwie osob­ne kwe­stie. W isto­cie jed­nak każ­dy wiersz jest tak inte­gral­nym bytem, że jest to pyta­nie o to samo. Nawet nar­ra­cyj­ność idą­ca w stro­nę uwol­nio­nej, spon­ta­nicz­nej opo­wie­ści to rodzaj świa­do­mej gry. Wyco­fa­nie się z for­my jest w isto­cie pozo­rem wyma­ga­ją­cym solid­ne­go prze­my­śle­nia i bar­dzo poważ­nej, dłu­go­trwa­łej pra­cy nad for­mą wła­śnie. Wybór wyni­ka­ją­cy z wewnętrz­nej logi­ki tek­stu, jego dyna­mi­ki, atmos­fe­ry oraz napię­cia, któ­re­go ina­czej niż w samej for­mie oddać nie moż­na. [N]awiść to książ­ka pod tym wzglę­dem bar­dzo róż­no­rod­na, ale, jak mi się wyda­je, w tej róż­no­rod­no­ści rów­nież bar­dzo spój­na. Bo pra­ca nad for­mą to nie tyl­ko robo­ta w wier­szu, ale też pra­ca nad for­mą książ­ki rozu­mia­nej jako całość. To stwa­rza­nie fizy­ki kosmo­su, w któ­rym cia­ła nie­bie­skie i galak­ty­ki mają wza­jem­nie się utrzy­my­wać w zapla­no­wa­nej har­mo­nii.

To cie­ka­we, bo w nawiści histo­ria wła­ści­wie nigdy nie poja­wia się jako abs­trak­cyj­ny pro­ces albo wiel­ka nar­ra­cja. Zawsze prze­cho­dzi przez cia­ło, rodzi­nę, język, poje­dyn­cze doświad­cze­nie. Inte­re­su­je Cię jesz­cze histo­ria jako coś wspólne­go czy już przede wszyst­kim jako coś, co nie­od­wra­cal­nie osa­dza się w jed­no­st­ce?

Oczy­wi­ście, coraz bar­dziej! Bez histo­rii rozu­mia­nej zarów­no jako moż­li­wie dokład­ne odtwa­rza­nie prze­szło­ści w moż­li­wie sze­ro­kim pla­nie, jak i jako spo­sób struk­tu­ra­li­zo­wa­nia pro­ce­sów pro­wa­dzą­cych do teraź­niej­szo­ści, nie spo­sób zro­zu­mieć histo­rii pry­wat­nej. Ona się zawsze odby­wa w ramach wspól­not, któ­re wcho­dzą w rela­cje z inny­mi wspól­no­ta­mi. A tak­że w ramach pew­ne­go eta­pu roz­wo­ju kul­tu­ry, myśli, w kon­tek­stach. Histo­ria powszech­na pozwa­la zro­zu­mieć signum tem­po­ris, któ­re bywa klu­czem do zro­zu­mie­nia oso­bi­stych losów. Histo­ria inte­re­su­je mnie rów­nież jako spo­sób opo­wia­da­nia o teraź­niej­szo­ści, budo­wa­nia toż­sa­mo­ści, spo­isto­ści wspól­no­ty.

„Don’t for­get your histo­ry, know your desti­ny. In the abun­dan­ce of water, the fool is thir­sty”, jak pouczał pewien kazno­dzie­ja z King­ston, któ­re­go się w mło­do­ści spo­ro nasłu­cha­łem. Gdzie indziej doda­wał: „If you know your histo­ry, then you would know whe­re you coming from, Then you would­n’t have to ask me, who the heck do I think I am”. W tych – przy­zna­ję – nie­co kiczo­wa­tych wyim­kach z pio­se­nek jest spo­ro praw­dy.

Ale histo­ria inte­re­su­je mnie rów­nież jako budu­lec zbio­ro­wej mito­lo­gii, ze wszyst­ki­mi prze­kła­ma­nia­mi, uprosz­cze­nia­mi, fał­sza­mi i ahi­sto­ry­czy­mi ele­men­ta­mi. Świa­do­mość tych mecha­ni­zmów, ich pozy­tyw­nych, ale i bar­dzo, bar­dzo groź­nych kon­se­kwen­cji, pozwa­la się na nie uod­por­nić. Ojko­fo­bia i nacjo­na­lizm to podob­nie szko­dli­we i nie­bez­piecz­ne stro­ny tej samej, fał­szy­wej mone­ty. 

W nawi­ści poja­wia się coś, cze­go wcze­śniej u Cie­bie było znacz­nie mniej: dłuż­szy oddech opo­wie­ści. Histo­rie rodzin­ne, bio­gra­ficz­ne, zasły­sza­ne zaczy­na­ją się układać, choć jed­no­cze­śnie nigdy do końca się nie domy­ka­ją. Inte­re­su­je Cię jesz­cze moż­li­wość opo­wie­dze­nia wła­snej histo­rii w sposób spójny czy wła­śnie moment, w którym opo­wieść prze­sta­je się domy­kać? 

Tade­usz Sła­wek, mówiąc o wyobraź­ni socjo­lo­gicz­nej w ese­ju czy­ta­nym pod­czas ostat­nie­go festi­wa­lu, zna­ko­mi­cie wyło­żył kon­cep­cję, któ­ra się w tej kwe­stii z moją intu­icją się w peł­ni pokry­wa. Wyobraź­nia socjo­lo­gicz­na – mówił Sła­wek – to taka siła, któ­ra spra­wia, że jed­nost­ka jest w sta­nie poło­żyć swo­je czę­sto bar­dzo intym­ne pro­ble­my w taki spo­sób, że spla­ta­ją się one z pro­ble­ma­mi, któ­ry­mi żyją inni. To jest wła­ści­wie nic inne­go – cytu­ję pro­fe­so­ra z pamię­ci – jak umoż­li­wie­nie jed­no­st­ce zro­zu­mie­nie swo­ich pro­ble­mów nie tyl­ko jako swo­ich, czy­li umoż­li­wie­nie jed­no­st­ce połą­cze­nia bio­gra­fii, któ­ra z defi­ni­cji jest intym­na i nie­zby­wal­nie pry­wat­na, z histo­rią. A histo­ria zawsze jest powszech­na, tłum­na i zbio­ro­wa.

Histo­ria, pry­wat­ność, rodzi­na ze swo­ją prze­szło­ścią, z pry­wat­ną mito­lo­gią… Elia­de z kolei poka­zy­wał mit jako opo­wieść orga­ni­zu­ją­cą przed­hi­sto­rycz­ną wyobraź­nię. Ci, któ­rzy umie­ra­li, w micie wciąż byli żywi, przod­ko­wie w spo­sób nie­prze­rwa­ny mie­li swój real­ny udział w życiu tych, któ­rych uwa­ża­my za żywych – mit pod­wa­żał nasze rozu­mie­nie tych kate­go­rii. Kie­dy jesz­cze pod­czas stu­diów czy­ta­łem pra­ce Elia­de­go czy Lévi-Straus­sa o mitach i ich spo­łecz­nej funk­cji, trak­to­wa­łem to jako zre­fe­ro­wa­nie intry­gu­ją­cej, choć dosyć pry­mi­tyw­nej pró­by ustruk­tu­ra­li­zo­wa­nia świa­ta, któ­rej przy­glą­da­my się dziś tak, jak przy­glą­da­my się czasz­kom homo habi­lis. Widzia­łem w nich pier­wot­ny, od daw­na nie­po­trzeb­ny ele­ment dra­bi­ny ewo­lu­cji naszej kul­tu­ry. Dziś widzę w tym głę­bo­ką mądrość i meta­fo­rę, któ­ra dobrze odda­je to, do cze­go dotar­ły sto­sun­ko­wo mło­de dzie­dzi­ny wie­dzy jak psy­cho­lo­gia czy socjo­lo­gia. Wycho­dzi na to, że pry­mi­tyw­ny to byłem ja. Obec­ność bli­skich, któ­rzy zmar­li, odczu­wam bar­dzo moc­no, roz­ma­wiam z nimi znacz­nie czę­ściej niż z więk­szo­ścią osób, któ­rych przy­kra koniecz­ność roz­sta­nia się z życiem dopie­ro cze­ka. Co wię­cej, bli­scy sta­li mi się rów­nież ci zre­du­ko­wa­ni do dwóch, trzech opo­wia­stek ludzie, któ­rych nie widzia­łem na oczy. Nie­któ­rzy nie zosta­li nawet na zdję­ciach, a mimo to czę­sto z nimi gadam. Nie mówię tu, oczy­wi­ście, o egzo­pla­zmach czy krę­cą­cych się tale­rzy­kach. Nawet nie o kwe­stiach meta­fi­zycz­nych czy reli­gij­nych. Na te, nie­zmien­nie, pozo­sta­ję nie­czu­ły. Mówię o kul­tu­rze i histo­rii w ska­li mikro i makro.

W nawi­ści poja­wia się bar­dzo moc­ne „ja”, które mówi: „tu żyłem”, ale jed­no­cze­śnie nie daje się już oddzie­lić od miej­sca, histo­rii i innych ludzi, jak­by każde doświad­cze­nie od począt­ku było współ­dzie­lo­ne. To jest jesz­cze głos jed­nost­ki czy już raczej miej­sce, przez które prze­cho­dzą cudze histo­rie?

Mówiąc Wit­kow­ską „myśla­łem sobie: po co? po co ktoś ma wie­dzieć. Ale od dzi­siaj chcę, żeby­ście wszy­scy wie­dzie­li”. Ale jed­no­cze­śnie nie mam w sobie pychy każą­cej mi sądzić, że moje pry­wat­ne pro­ble­my mogą być inte­re­su­ją­ce dla kogo­kol­wiek poza naj­bliż­szy­mi mi oso­ba­mi. Jeśli tak oso­bi­ste tek­sty kul­tu­ry mają mieć sens, to nie mogą być wyra­zem nar­cy­stycz­ne­go prze­ko­na­nia o wła­snej istot­no­ści, ale muszą dawać moż­li­wość współ­prze­ży­cia ich przez czy­tel­ni­ka pod­czas lek­tu­ry. Muszą przez swój szcze­ry, oso­bi­sty cha­rak­ter móc się sta­wać opo­wie­ścia­mi o czy­tel­ni­ku. Sztu­ka to nie „kuchen­ne rewo­lu­cje” ani „kró­lo­wa prze­trwa­nia”, żeby się sku­piać na ciem­niej­szych ele­men­tach czy­ichś bio­gra­fii. Dla­cze­go wciąż się­ga­my po Tre­ny ze ści­śnię­tym gar­dłem? Prze­cież nie dla­te­go, że żal nam tego kon­kret­ne­go dziec­ka zmar­łe­go przed 480 laty. Wszyst­kie dzie­ci uro­dzo­ne w XVI zdą­ży­ły umrzeć! Pokaż mi kogoś, kto z tego powo­du dziś lamen­tu­je! A jed­nak nad Tre­na­mi pła­cze­my. I to jest wiel­ka tajem­ni­ca sztu­ki.

W nawiści pamięć nie jest czymś trwa­łym ani pew­nym. Bar­dziej czymś, co cały czas prze­su­wa się, dopo­wia­da i zmie­nia wraz z opo­wie­ścią. Kie­dy pisa­łeś te wier­sze, inte­re­so­wało Cię bar­dziej odzy­ski­wa­nie doświad­cze­nia czy obser­wo­wa­nie, jak pamięć sama wytwa­rza jego kolej­ne wer­sje?

Pamięć redu­ku­je, prze­po­czwa­rza, rein­ter­pre­tu­je prze­szłość. Odtwa­rza­nie poplą­ta­nych, rodzin­nych losów na pod­sta­wie strzę­pów opo­wie­ści było­by nie­moż­li­we, bo i zawar­te w nich infor­ma­cje są ska­żo­ne emo­cja­mi, lata­mi nakła­da­nia się cudzych wspo­mnień, ale też tego, że one słu­ży­ły wła­śnie do kana­li­zo­wa­nia emo­cji, a nie do kro­ni­kar­skiej, buchal­te­ryj­nej robo­ty. Dla­te­go na przy­kład wie­dzie­li­śmy, że uko­cha­na, udo­mo­wio­na świ­nia bab­ci, któ­ra – gdy przy­szedł głód – zosta­ła zabi­ta i zje­dzo­na, nazy­wa­ła się Mun­dek, ale nie wie­dzie­li­śmy, że pra­dzia­dek jako ktoś w rodza­ju sze­fa związ­ków ogrod­ni­ków orga­ni­zo­wał w cza­sie woj­ny pomoc dla inte­li­gen­cji lwow­skiej, loku­jąc ją w róż­nych zakła­dach zwią­za­nych z hodow­lą roślin i za tą dzia­łal­ność praw­do­po­dob­nie został wysła­ny na Sybir. To dopie­ro wyszło z doku­men­tów. Moja mama od dłuż­sze­go cza­su jest rodzin­nym detek­ty­wem i z suk­ce­sa­mi odtwa­rza losy rodzin­ne, łącząc w nie­co bar­dziej sys­te­ma­tycz­ny i fak­to­gra­ficz­ny spo­sób  opo­wie­ści o cha­rak­te­rze, powiedz­my, nie­co apo­kry­ficz­nym. Cie­ka­wa jest ta arche­olo­gia. Prze­ka­zy rodzin­ne dziad­ka i bab­ci mają też nie­co inny cha­rak­ter i są róż­nie udo­ku­men­to­wa­ne. Rodzi­na ze stro­ny mamy łączy­ła bowiem dwa żywio­ły – stro­na bab­ci to było dosyć majęt­ne, dobrze radzą­ce sobie miesz­czań­stwo, było łatwiej dotrzeć do histo­rii osób z tej rodzi­ny, bo kil­ko­ro z nich było oso­ba­mi publicz­ny­mi. Zaś stro­na dziad­ka, któ­ry bar­dzo szyb­ko został pół­sie­ro­tą, była bied­na i nie­wy­kształ­co­na, tu prze­kaz doty­czył tyl­ko krew­nych w linii pro­stej. Zwią­zek dziad­ka i bab­ci był rodza­jem meza­lian­su i też pew­nie nie jest to bez zna­cze­nia dla mojej wraż­li­wo­ści spo­łecz­nej. O rodzi­nie ze stro­ny taty wiem bar­dzo nie­wie­le, dla taty zda­je się inte­re­su­ją­cy są bar­dziej żywi niż nie­ży­wi bli­scy, jego ojciec zmarł, gdy byłem na tyle mały, że go nie pamię­tam, a bab­cia nie była prze­sad­nie wylew­na.

Ludz­ka pamięć chy­ba zawsze budo­wa­na jest w języ­ku, zawsze jest opo­wie­ścią. Doko­nu­je­my za jej pośred­nic­twem selek­cji, ale i inter­pre­ta­cji świa­ta, może nawet kon­stru­uje­my świat, a w nim i samych sie­bie. Pamięć nie jest tyl­ko spo­so­bem odtwa­rza­nia fak­tów, ale pro­ce­sem, w któ­rym nada­je­my im zna­cze­nie i osa­dza­my je w szer­szym pla­nie. Zawsze zasta­na­wia­ło mnie, jak dzia­ła pamięć istot, któ­re funk­cjo­nu­ją poza języ­kiem, a któ­re prze­cież budu­ją na pamię­ci rów­nież i swo­ją rela­cję ze świa­tem. A cza­sem nawet z nami, bo bywa­my klu­czo­wym ele­men­tem tej pamię­ci. Pamięć orki, kru­ka czy szym­pan­sa być może rów­nież jest języ­ko­wa, kto wie? Ale jeża, albo na przy­kład kota domo­we­go, pamięć psa? Jak ona jest zbu­do­wa­na? Osta­tecz­nie, oczy­wi­ście, zosta­je­my z tym nie­szczę­snym nie­to­pe­rzem z ese­ju Tho­ma­sa Nage­la. Ale wie­dzieć, że się nie wie i że się raczej nie dowie, to też jakaś wie­dza, praw­da? 

Powtórze­nie od począt­ku było jed­nym z naj­waż­niej­szych mecha­nizmów Two­jej poezji, ale mam wra­że­nie, że w nawi­ści dzia­ła ono ina­czej niż wcze­śniej. Nie tyl­ko ryt­mi­zu­je język czy orga­ni­zu­je wiersz, ale czę­sto wpro­wa­dza pęk­nię­cie, prze­su­nię­cie, zmia­nę sen­su. Co dziś daje Ci powtórze­nie – bar­dziej porząd­ku­je doświad­cze­nie czy poka­zu­je, że nigdy nie da się go osta­tecz­nie upo­rząd­ko­wać? 

Powta­rzam, że powta­rzam, że powta­rzam, że powta­rzam… Ale każ­de z tych powtó­rzeń jest inne, osob­ni­cze, każ­de ma auto­no­mię. Każ­de powtó­rze­nie zysku­jąc swój odręb­ny sta­tus prze­sta­je być powtó­rze­niem, sta­je się czymś odręb­nym i nie­za­leż­nym od tego, co powta­rza.

Powtó­rze­nie jest natu­ral­nym ele­men­tem życia – repe­ty­tyw­ny jest oddech, bicie ser­ca. Kie­dy powta­rzal­ność pór roku prze­sta­ła ryt­mi­zo­wać rok, oka­za­ło się, że powin­ni­śmy zacząć pani­ko­wać.

W nawi­ści też z powtó­rzeń budu­ję. Cza­sem one utrwa­la­ją, albo kształ­tu­ją mate­rię na wzór pona­wia­nych ude­rzeń kowa­la w kuty kawa­łek meta­lu, innym razem są odzwier­cie­dle­niem stra­te­gii prze­trwa­nia pole­ga­ją­cą na uciecz­ce w obse­sje lub sło­wo­tok, któ­ry budu­je mur oddzie­la­ją­cy od swo­je­go powo­du.

Czy­li powtórze­nie nigdy nie jest tu tyl­ko for­mal­nym gestem.

Abso­lut­nie! Wzbra­niam się od pustych gestów – sta­ram się, by for­mal­ne zabie­gi zawsze peł­ni­ły jakąś rolę.

Ale w nawi­ści jest jesz­cze jeden rodzaj powtó­rze­nia, któ­ry sta­no­wi waż­ny ele­ment moich ksią­żek. To powtó­rze­nie zaha­cza­ją­ce tomy w kon­tek­stach innych tek­stów kul­tu­ry.

Gdzieś poja­wia się powtó­rzo­ny Ryszard Kry­nic­ki i jego „nagi, obu­dzi­łem się nagle w kolej­ce po chleb”, gdzie indziej Andrzej Sosnow­ski, uważ­ny czy­tel­nik odnaj­dzie w nawi­ści echa wier­szy Euge­niu­sza Tka­czy­szy­na-Dyc­kie­go. Tytuł wier­sza „ludzie wscho­du” nie­przy­pad­ko­wo powta­rza tytuł utwo­ru Sie­kie­ry. W wier­szu „wiot­kie pre­lu­dia (dla psa)”, któ­re­go tytuł powtó­rzo­ny jest za Eri­kiem Satie, mówię sło­wa z „Insi­ght” Joy Divi­sion. Tytuł „Gore Motel” zaczerp­nię­ty jest z kolei z dys­ko­gra­fii zespo­łu Boh­ren & der Club of Gore. W książ­ce poja­wia się przy­wo­ła­ny już Bowie, ale i całe mnó­stwo innych boha­te­rów zbio­ro­wej, choć chy­ba już nie maso­wej wyobraź­ni. Od Lecha Majew­skie­go, przez Ornet­te­’a Cole­ma­na, Hen­ry­ka Miko­ła­ja Górec­kie­go po Jaza z innych Cole­ma­nów i wie­lu, wie­lu innych. Tytuł „Wier­sza dla kole­gi, któ­re­mu uniemożliwiono pro­wa­dze­nie rubry­ki plot­kar­skiej w jed­nym z maga­zy­nów mło­do­li­te­rac­kich” też nie­przy­pad­ko­wo zaczy­na się sło­wa­mi, któ­ry­mi Rafał Gawin zaty­tu­ło­wał jed­ną ze swo­ich ksią­żek. Ale i bez tych przy­pi­sów da się prze­czy­tać nawiść bez uszczerb­ku dla zdro­wia i życia. 

W tej książ­ce bar­dzo wyraź­nie poja­wia się histo­ria – Sybir, woj­na, prze­moc – ale nie jako temat „zewnętrz­ny”, tyl­ko jako coś, co prze­ni­ka codzien­ność, ciało i język. Jak w tej sytu­acji myślisz o wła­snym gło­sie – czy mówisz o histo­rii, czy raczej z miej­sca, które ona w Tobie zaj­mu­je?

Jeśli w tomie poja­wia się histo­ria, to tyl­ko i wyłącz­nie jako gli­na, z któ­rej ule­pio­ny jest boha­ter, czy­li – co tu ukry­wać – ja. Nie jest ona sama w sobie tema­tem książ­ki – tema­tem jest to, co robi ona z czło­wie­kiem, jak go kształ­tu­je, a cza­sem infe­ku­je.

Czy­li histo­ria nie dzia­ła tu jako temat, tyl­ko jako mecha­nizm dzie­dzi­cze­nia.

Tak. [N]awiść to opo­wieść o pamię­ci rozu­mia­nej jako fun­da­ment i pod­sta­wo­wy ele­ment toż­sa­mo­ści, o nie­świa­do­mie przyj­mo­wa­nych stra­te­giach radze­nia sobie z dzie­dzi­czo­ny­mi przez poko­le­nia rana­mi i świa­do­mych już pró­bach ich zabliź­nia­nia. Ale przede wszyst­kim jest to książ­ka o doj­rza­łej miło­ści. Książ­ka jest – jak się już zdą­ży­łem przy­znać – cho­ler­nie oso­bi­sta. Chy­ba naj­bar­dziej z moim dotych­cza­so­wych tomów. Dla jej opi­su przy­wdziej­my jed­nak na chwi­lę, jeśli się zgo­dzisz, nie­wy­god­ne i gry­zą­ce kostiu­my pro­fe­sjo­nal­nych i obiek­ty­wi­zu­ją­cych czy­ta­czy i opi­sy­wa­czy wier­szy. Jeste­śmy goto­wi? No to rusza­my!

Pod kon­fe­syj­ną war­stwą wier­szy zoba­czyć może­my, że ich mniej oczy­wi­stą osią tema­tycz­ną jest kwe­stia mię­dzy­po­ko­le­nio­we­go prze­ka­zy­wa­nia pokie­re­szo­wa­nia emo­cjo­nal­ne­go. Sche­mat wytwa­rza­nia się tego przy­po­mi­na­ją­ce­go PTSD, rzu­tu­ją­ce­go na całe życie, czę­sto nie­uświa­do­mio­ne­go doświad­cze­nia, opie­ra się naj­czę­ściej na trans­mi­sji trau­my poprzez czę­stą, powta­rza­ją­cą się opo­wieść bli­skiej oso­by, któ­ra sama dozna­ła doj­mu­ją­ce­go cier­pie­nia. Pro­ces ten opie­ra się więc na zaży­łej, czę­sto bar­dzo cie­płej rela­cji i nie jest wywo­ły­wa­ny inten­cjo­nal­nie. Nie ma też naj­czę­ściej gwał­tow­ne­go cha­rak­te­ru – jest dłu­go­trwa­ły i sys­te­ma­tycz­ny.

Pod­miot lirycz­ny jest uwi­kła­ny we wła­sne, nie­ła­twe doświad­cze­nia sple­cio­ne z prze­ży­cia­mi wojen­ny­mi oraz doświad­cze­niem wyko­rze­nie­nia swo­ich dziad­ków. Histo­ria powo­jen­nych wypę­dzeń ze wschod­niej Gali­cji na Śląsk odno­to­wa­na jest tu w remi­ni­scen­cjach i powi­do­kach, podob­nie jak obec­ne w histo­rii rodzin­nej zesła­nia, ukry­wa­nie się, kon­spi­ra­cja czy udział – już w kolej­nym poko­le­niu – w Soli­dar­no­ści. Śląsk – miej­sce, któ­re dla boha­te­ra książ­ki jest domem i ele­men­tem iden­ty­fi­ka­cji, jest jed­no­cze­śnie dla jego bli­skich miej­scem nie­pew­no­ści, upo­ko­rze­nia i zła będą­ce­go skut­kiem wygna­nia. Sta­wia to pod­miot lirycz­ny przed pyta­nia­mi o toż­sa­mość, oso­bi­stą inte­gral­no­ścią i auto­no­mię. Te splo­ty bywa­ją raz wyraź­niej, raz mniej wyraź­nie zasy­gna­li­zo­wa­ne, wiszą w tle i cza­sem są nie­do­po­wie­dzia­ne. Odda­ją przez to spo­sób dzia­ła­nia nie­uświa­do­mio­ne­go pro­ble­mu. Temat ten sta­je się rewer­sem opo­wie­ści o cho­ro­bie nowo­two­ro­wej, któ­ra była moim, ups, prze­pra­szam, doświad­cze­niem auto­ra, chcia­łem powie­dzieć pod­mio­tu lirycz­ne­go, w trak­cie pisa­nia książ­ki. Sam widzisz, że nie jest łatwo to oddzie­lić.

Zwłasz­cza że ta książ­ka bar­dzo kon­se­kwent­nie zacie­ra gra­ni­cę mię­dzy doświad­cze­niem auto­ra i pod­mio­tu.

Już popra­wiam kostium obiek­ty­wi­zu­ją­ce­go ana­li­ty­ka i wra­cam do uda­wa­nia gło­su zza kadru. Oso­bi­sta opo­wieść sku­pio­na jest bar­dziej na psy­cho­lo­gicz­nych aspek­tach towa­rzy­szą­cych dia­gno­zie nowo­two­ru i cho­ro­bie niż na samym jej prze­bie­gu. Moż­na czy­tać to jako meta­fo­rę głów­ne­go tema­tu książ­ki – dzie­dzi­cze­nia obcią­że­nia.

Wtór­na trau­ma­ty­za­cja poko­le­niu uro­dzo­ne­go w latach 80. i 90. bywa, jak się zda­je, zja­wi­skiem powszech­nym. Wyni­ka ona z fak­tu maso­wych prze­sie­dleń nastę­pu­ją­cych wsku­tek powo­jen­nej zmia­nie gra­nic. Wypę­dze­nie, nie­pew­ność i wyko­rze­nie­nie przy­jezd­nych przy jed­no­cze­snym tabu­izo­wa­niu i nie­zna­jo­mo­ści ska­li krzyw­dy i cier­pie­nia Ślą­za­ków były pod­gle­biem atmos­fe­ry, któ­ra nie uła­twia­ła zabliź­nia­nia ran. Jego siła spo­tę­go­wa­na była gospo­dar­czym, eko­lo­gicz­nym i spo­łecz­nym upad­kiem, któ­re­go doświad­czy­ło opi­sy­wa­ne w tomie mia­sto – a jak­że, zga­dłeś – Bytom – pod­czas trans­for­ma­cji ustro­jo­wej. Typo­wa jesz­cze w latach 90. wie­lo­po­ko­le­nio­wość, opar­ta bar­dzo czę­sto na nie­zwy­kle bli­skich rela­cjach wnu­ków i dziad­ków, dawa­ła spo­sob­ność do snu­cia powta­rza­ją­cych się, okrut­nych histo­rii. Jed­no­cze­śnie ówcze­sny brak świa­do­mo­ści psy­cho­lo­gicz­nych kon­se­kwen­cji i potrze­by emo­cjo­nal­nej higie­ny skut­ku­je dziś czę­sty­mi napię­cia­mi psy­cho­lo­gicz­ny­mi obja­wia­ją­cy­mi się podob­nie do stre­su poura­zo­we­go. Ich źró­dła czę­sto nie są jed­nak odnaj­dy­wa­ne.

A jed­no­cze­śnie w tej książ­ce wła­ści­wie nie ma oskar­że­nia.

Bar­dzo mi na tym zale­ża­ło. Książ­ka poka­zu­je mniej, jak mi się zda­je, repre­zen­to­wa­ną w poezji, opo­wieść, w któ­rej źró­deł pro­ble­mów emo­cjo­nal­nym boha­te­ra szu­kać nale­ży głów­nie w czyn­ni­kach histo­rycz­no-spo­łecz­nych, a nie w bli­skich. Nie ma tu gra­ma oskar­ży­ciel­skie­go tonu. Rela­cje są w tej opo­wie­ści raczej hero­icz­nym prze­zwy­cię­ża­niem obiek­tyw­nych prze­szkód. Towa­rzy­szy im rów­nież nie­świa­do­mie prze­ka­zy­wa­ny cię­żar. Rela­cja mię­dzy­po­ko­le­nio­wa, jak już zosta­ło wzmian­ko­wa­ne, w książ­ce ma cha­rak­ter nie­zwy­kle bli­ski, cie­pły i opar­ty na głę­bo­kiej, wza­jem­nej miło­ści. Dla­te­go nie poja­wia się w tym kon­tek­ście kate­go­ria winy. Zamiast tego w lek­tu­rze jest moż­li­wy do uchwy­ce­nia, choć nie­co scho­wa­ny, mecha­nizm psy­cho­lo­gicz­ny dzie­dzi­cze­nia traum. O, tak bym to opi­sał po przy­wdzia­niu gry­zą­ce­go kostiu­mu obiek­tyw­ne­go czy­ta­cza poezji.

Bar­dzo mi bli­ska oso­ba, nie­znacz­nie młod­sza ode mnie, opo­wia­da­ła mi o tym, jak jej cór­ka wró­ci­ła ostat­nio z przed­szkol­nych zajęć z nie­miec­kie­go. I kie­dy przy­szła do domu i śpie­wa­ła pio­sen­kę uła­twia­ją­cą naukę licze­nia, defi­lu­jąc po scho­dach, to jej mama – owa bar­dzo mi bli­ska oso­ba – czu­ła fizjo­no­micz­ny, zwie­rzę­cy strach. To einz zwei drei, einz zwei drei było jak seria z kara­bi­nu. Ską­deś się to wzię­ło.

To książ­ka o byciu ule­pio­nym z doświad­czeń, któ­re były moim udzia­łem tyl­ko w spo­sób zapo­śred­ni­czo­ny poprzez opo­wieść. Jestem ule­pio­ny z lęku, że opo­wieść zgęst­nie­je i zmie­ni się w stal. Z lęku przed jej nie­uchron­no­ścią. Z lęku przed lękiem, z lęku przed zawie­sze­niem naj­waż­niej­szych kate­go­rii: dobra i zła, z lęku przed tym, że pokój, a nie woj­na jest raczej histo­rycz­ną aber­ra­cją. A my to wie­lu ja, sko­ro więc ja jestem ule­pio­ny z lęków, to pew­nie i wie­lu z nas jest – podej­rze­wam, że w moim poko­le­niu może być to powszech­na przy­pa­dłość. A przy­znasz, że ten lęk stał się ostat­nio jakoś bar­dziej zasad­ny. Może naj­bar­dziej od puczu Jana­je­wa. No, może od roz­pa­du Jugo­sła­wii.

Ale te zaba­wy w obiek­ty­wi­zo­wa­nie są, oczy­wi­ście, dale­ko nie­wy­star­cza­ją­ce. I dobrze. Gdy­by dys­kur­syw­ny język był wystar­cza­ją­cy do opi­sa­nia tego, o czym mówię w wier­szach, to prze­stał­bym je pisać.

I mam wra­że­nie, że ta opo­wieść o dzie­dzi­cze­niu nagle bar­dzo moc­no spo­ty­ka się w książ­ce z doświad­cze­niem wła­sne­go cia­ła. W nawi­ści bar­dzo moc­no poja­wia się doświad­cze­nie cho­ro­by, szpi­ta­la, dia­gno­zy, cze­goś, cze­go wcze­śniej u Cie­bie w tej ska­li nie było. To chy­ba inny rodzaj gra­ni­cy niż histo­ria czy poli­ty­ka, bo cał­ko­wi­cie prze­cho­dzi przez cia­ło i codzien­ność. Co to doświad­cze­nie zro­bi­ło z Two­im spo­so­bem pisa­nia?

Poprzed­ni rok obszedł się ze mną mało deli­kat­nie i przy­po­mniał, że czas pły­nie jed­no­wek­to­ro­wo i nie jest nie­wy­czer­py­wal­ny. Led­wo jed­nej z naj­bliż­szych mi osób uda­ło się wygrze­bać z nowo­two­ru, a oka­za­ło się, że i mnie ura­czy­ło. W mię­dzy­cza­sie oka­za­ło się, że nie­któ­re moje fla­ki mogły­by grać w fil­mie gore kla­sy B. W kon­se­kwen­cji mam ich dziś tro­chę mniej, niż jesz­cze rok temu. Mia­łem w tych nie­szczę­ściach bar­dzo dużo szczę­ścia. Cho­ro­ba zosta­ła wykry­ta przy­pad­kiem tuż przed poten­cjal­nie kry­tycz­nym momen­tem, nowo­twór został z kolei wykry­ty na bar­dzo wcze­snym eta­pie, a dro­ga przez bada­nia i zabie­gi oka­za­ła się tak łagod­na, jak tyl­ko jest to moż­li­we w tej nie do pozaz­drosz­cze­nia sytu­acji. Złe­go sło­wa nie dam powie­dzieć na opie­kę i jej tem­po, któ­rą mi zaofe­ro­wa­ło tak odsą­dza­na od czci i wia­ry publicz­na służ­ba zdro­wia. Dziw­ny był to moment. W momen­tach zagro­że­nia jestem zaska­ku­ją­co – rów­nież dla same­go sie­bie – racjo­nal­ny i zdy­scy­pli­no­wa­ny. Tak było i w tym przy­pad­ku. Dodat­ko­wo była wcze­sna wio­sna, pierw­sze sło­necz­ne dni, jakaś nadzie­ja wisia­ła w powie­trzu, bar­dziej się chcia­ło wojo­wać. Zupeł­nie roz­sy­pa­łem się dopie­ro, gdy dowie­dzia­łem się, że jestem zdro­wy. W mię­dzy­cza­sie poże­gna­łem dwa koty – cho­ro­by zabra­ły je jed­ne­go po dru­gim na prze­strze­ni 3 mie­się­cy. Ich cier­pie­nie i pró­by jego prze­zwy­cię­że­nia dodat­ko­wo mnie prze­czoł­ga­ły. Jedy­ne, co wów­czas wie­dzia­łem, to to, że zupeł­nie nie wiem, co się ze mną dzie­je. Od dwóch, może trzech lat – nie przy­wią­zu­ję do dato­wa­nia tego wagi – jestem kon­se­kwent­nie i nie­przy­zwo­icie trzeź­wy. Odcią­łem sobie więc też naj­prost­szą, choć pew­nie przy oka­zji naj­bar­dziej stra­ceń­czą, stra­te­gię roz­ła­do­wa­nia emo­cji. Do innej się nie zdą­ży­łem wytre­no­wać. Książ­kę zaczą­łem zresz­tą pisać, gdy jesz­cze piłem alko­hol, jest to więc i świa­dec­two momen­tu, w któ­rym zosta­łem prze­zeń rzu­co­ny.

Spo­ro pisa­łem przez ten czas – wier­sze doty­czą­ce cho­ro­by w więk­szo­ści powsta­wa­ły na bie­żą­co, kana­li­zo­wa­łem w ten spo­sób napię­cie. Dzię­ki temu, że powsta­wa­ły one na bie­żą­co, to odda­ją one ampli­tu­dę i cha­rak­ter zmie­nia­ją­cych się emo­cji i swo­jej kon­dy­cji. Od sztyw­ne­go, rapor­tu­ją­ce­go wier­sza z momen­tu dia­gno­zy, przez roz­ga­da­ny, ucie­ka­ją­cy w gadul­stwo i przy­kry­wa­ją­cy nie­istot­ny­mi bzdu­ra­mi i aneg­do­ta­mi wiersz o umó­wie­niu się na ope­ra­cje, szu­ka­ją­ce dro­gi ewa­ku­acji z emo­cjo­nal­nej pułap­ki w żar­tach wier­sze oko­łosz­pi­tal­ne,  któ­rych tyl­ko część weszła do książ­ki, aż po wpa­da­ją­ce w dyso­cja­cyj­ny sur­re­alizm wier­sze z okre­su badań mają­cych potwier­dzić powrót do zdro­wia.

Mia­sto wra­ca w tej książ­ce bar­dzo moc­no, ale już nie jako tło, tyl­ko coś, co współ­two­rzy czło­wie­ka. Bytom w nawi­ści wyda­je się jed­no­cze­śnie miej­scem real­nym i psy­chicz­nym, zbu­do­wa­nym z pamię­ci, prze­mo­cy, histo­rii i codzien­no­ści. Co wła­ści­wie zna­czy dla Cie­bie „być” z takie­go mia­sta?

Bo warun­ki, w któ­rych się dora­sta, oto­cze­nie, kon­tekst socjo­lo­gicz­ny budu­ją czło­wie­ka podob­nie do tego, jak czło­wie­ka budu­je rodzi­na. W naukach spo­łecz­nych nazy­wa­ne jest to socja­li­za­cją pier­wot­ną i wtór­ną. Wśród osób, z któ­ry­mi znam się z mło­do­ści, a któ­re się prze­pro­wa­dzi­ły i zwią­za­ły z oso­ba­mi z innych miejsc, dosyć powszech­ny jest zde­rze­nie przy wymia­nie doświad­czeń. Oka­zu­je się wów­czas, że nasze mło­dzień­czo-dzie­cię­ce przy­go­dy spo­ty­ka­ją się z prze­ra­że­niem wymie­sza­nym z nie­do­wie­rza­niem. Kie­dy słu­cham „strzeż się tym miejsc”, to mam wra­że­nie, że to repor­taż o moim mie­ście prze­ło­mu wie­ku.

Czy­li to doświad­cze­nie mia­sta jest tu bar­dzo cie­le­sne.

Cza­sem za bar­dzo. Choć byłem dziec­kiem bar­dzo wychu­cha­nym i zaopie­ko­wa­nym, to zęba za wle­zie­nie na teren nie swo­je­go blo­ku wyplu­łem po raz pierw­szy, nie mając sze­ściu lat. Swo­ją dro­gą to z dzi­siej­szej per­spek­ty­wy zabaw­ne, że jako sze­ścio­la­tek mogłem swo­bod­nie ganiać po podwór­ku, ale nie mogłem oglą­dać „Demp­sey i Make­pe­ace na tro­pie”. Grze­siu Łęto­cha z pię­tra wyżej mógł, co cza­sem wyko­rzy­sty­wa­łem nie bez poczu­cia grzesz­nej winy.

[N]awiść zaczą­łem pisać tuż po decy­zji o wypro­wadz­ce z Byto­mia – książ­ki piszę zwy­kle 4 lata, mimo dwu­let­nich odstę­pów mię­dzy ich wyda­wa­niem. To z jed­nej stro­ny rodzaj listu poże­gnal­ne­go dla tego miej­sca, z dru­giej stro­ny potrze­bo­wa­łem mia­sta jako boha­te­ra i waż­ne­go odnie­sie­nia sym­bo­licz­ne­go. To miej­sce o bar­dzo wyraź­nym genius loci i cha­ry­zmie szorst­kiej jak papier ścier­ny.

Ale w tej książ­ce Bytom jest też mia­stem odzie­dzi­czo­nym.

Miej­sca uro­dze­nia i dora­sta­nia się nie wybie­ra, w tym sen­sie zawsze jest ono dzie­dzi­czo­ne. Było ono – wła­ści­wie wciąż jest – ele­men­tem mojej toż­sa­mo­ści. Ale jed­no­cze­śnie było to miej­sce w dwój­na­sób okrut­ne. Okrut­ne dla swo­ich miesz­kań­ców, na któ­rych oczach w deli­rycz­nej mali­gnie popeł­nia­ło samo­bój­stwo w latach 90. i przez pół­to­rej deka­dy XXI wie­ku. Ale też okrut­ne przez swo­ją tuż­po­wo­jen­ną histo­rię – wypę­dze­ni zosta­li tu ludzie ze Lwo­wa i oko­lic. 40 tysię­cy wyrzu­co­nych z domów, prze­czoł­ga­nych przez woj­nę ludzi, 1/3 przy­szłych miesz­kań­ców. Wśród nich moja rodzi­na – stło­czo­na w zaplu­skwio­nym miesz­ka­niu, któ­re­go nie potra­fi­ła dłu­go uznać za swo­je. I w tle dra­mat woj­ny perio­dy­zo­wa­nej tym, kto aku­rat oku­po­wał Lwów, okru­cień­stwo UPA – dzia­dek jako sie­dem­na­sto­let­nie wła­ści­wie jesz­cze dziec­ko, a jed­no­cze­śnie żoł­nierz AK „War­ta”, skie­ro­wa­ny był w 1944 do OPS‑u w regio­nie Prze­my­śla. Wypę­dze­nia, zesła­nia na Sybir, ukry­wa­nie się przed wywóz­ką „na bia­łe niedź­wie­dzie”, utra­ta wszyst­kie­go, co nie zmie­ści­ło się do jed­ne­go kufra, z któ­rym jecha­li pod kara­bi­na­mi 3 tygo­dnie towa­ro­wym pocią­giem, któ­ry teraz jedzie 6,5 godzi­ny. A potem, już w Byto­miu aresz­to­wa­nia i zabój­stwa kole­gów i zna­jo­mych na komi­sa­ria­cie na Rost­ka. Ale też odbu­do­wy­wa­nie powo­li, bez wia­ry i nadziei świa­ta na gru­zach tego, co z kolei zosta­ło ze świa­ta przed­wo­jen­nych miesz­kań­ców Byto­mia. Nie­prze­ni­ka­ją­ce się spo­łecz­no­ści, obu­stron­ne poczu­cie wro­go­ści i krzyw­dy. To mia­sto tym bar­dzo prze­sią­kło. A potem powrót z Sybe­rii pra­dziad­ka i bra­ta bab­ci, któ­ry na zsył­kę do kopal­ni w Don­ba­sie został ska­za­ny w wie­ku 15 lat. 15 lat! Samo­bój­stwo sio­stry bab­ci, do któ­rej cho­dzi­li­śmy na cmen­tarz. To nie była w mojej rodzi­nie tabu­izo­wa­na spra­wa, zna­łem szcze­gó­ły tej tra­ge­dii już jako dziec­ko. Jakieś aresz­to­wa­nie, prze­szu­ka­nie miesz­ka­nia już za wcze­sne­go Gier­ka, moja mama była wca­le nie taka mała. No jak po czymś takim żyć?

A jed­nak wła­śnie to wra­ca w książ­ce bar­dzo moc­no. Nie hero­izm, tyl­ko codzien­ność po kata­stro­fie.

Hero­icz­ne jest to, że oni po tym wszyst­kim żyli, zakła­da­li rodzi­ny, dba­li o te rodzi­ny, byli cie­pli i dobrzy. W życiu nikt z bli­skich nie dał mi tego do zro­zu­mie­nia, ale mia­łem jakieś wewnętrz­ne poczu­cie, że w obli­czu ich odwa­gi, woli życia, i kata­strof, któ­rych doświad­cza­li, moje pro­ble­my są skar­la­łe i nie­po­waż­ne. To nie tak, że kto­kol­wiek to poczu­cie we mnie budo­wał, napraw­dę dla rodzi­ców i dziad­ków z sio­strą byli­śmy naj­waż­niej­si na świe­cie, wiem to teraz i wie­dzia­łem dosko­na­le wte­dy. Sam sobie tak głu­pio pookła­da­łem swój wewnętrz­ny świat, nie bar­dzo się tym z kim­kol­wiek dzie­ląc. Może nawet nie do koń­ca zda­jąc sobie z tego spra­wę. Więc – wyda­wa­ło mi się – zawra­ca­nie komu­kol­wiek, rów­nież sobie same­mu, nimi łba jest śmiesz­nym wyra­zem ego­tycz­ne­go prze­wraż­li­wie­nia i sła­bo­ści. A sła­bo­ści u sie­bie nie­na­wi­dzi­łem tym bar­dziej, im bar­dziej oka­zy­wa­ła się ona moją cechą. U innych wzbu­dza­ła ona moją tro­skli­wość, u sie­bie jej nie akcep­to­wa­łem. Ale to, że ktoś umie­ra na raka płuc, nie unie­waż­nia two­je­go bólu wyni­ka­ją­ce­go z dziu­ry w zębie albo wra­sta­ją­ce­go paznok­cia. Dałem sobie to powie­dzieć dopie­ro jako doro­sły czło­wiek.

A mia­sto? Ostat­nie mie­sią­ce w Byto­miu były dla nas dosyć fatal­ne. Brud­no, zim­no, bło­to pośnie­go­we, „Krót­kie dni, krót­kie noce, ser­ce moje zmę­czy­ło się.” Pozby­li­śmy się nasze­go miesz­ka­nia, nie mie­li­śmy jesz­cze nowe­go. Przy­ja­ciel ura­to­wał nas, odstę­pu­jąc nam klit­kę, któ­rą chwi­lę wcze­śniej kupił na wyna­jem w cenie gara­żu. Ciem­ne, jed­no­po­ko­jo­we miesz­kan­ko w sta­li­now­skiej, bar­dzo depre­syj­nej zabu­do­wie w moc­no spa­to­lo­gi­zo­wa­nej oko­li­cy. Chi­me­rycz­ny loka­tor Topo­ra – zęby w ścia­nie. Nie chcę, żeby to zabrzmia­ło jak nie­wdzięcz­ność, bo on napraw­dę nam dupy wte­dy ura­to­wał i jestem mu za to dozgon­nie wdzięcz­ny. Ale ostat­ni akord nasze­go miesz­ka­nia w Byto­miu był zde­cy­do­wa­nie molo­wy. Powsta­ło wów­czas kil­ka wier­szy, któ­re sta­no­wi­ły punkt wyj­ścia dla książ­ki i to doświad­cze­nie też tam się odbi­ja. Nie­któ­re inne zaczą­łem pisać wów­czas, a skoń­czy­łem już po wypro­wadz­ce.

Mia­sto, z któ­rym w książ­ce się żegnam, było are­ną zma­gań ze zbu­do­wa­nym na histo­rii bli­skich sobą samym. Bytom jest więc w wier­szach nie tyl­ko topo­gra­ficz­nym punk­tem odnie­sie­nia, ale przede wszyst­kim sym­bo­lem nie­ła­twe­go pocho­dze­nia, histo­rii, któ­rą się pró­bu­je prze­kro­czyć, ale też zako­rze­nie­nia.

Tytuł nawiść wyda­je się pro­wa­dzić czy­tel­ni­ka w stro­nę jed­nej emo­cji, ale sama książ­ka bar­dzo kon­se­kwent­nie tę jed­no­znacz­ność pod­wa­ża. W fina­le poja­wia się prze­cież gest, który można czy­tać jako próbę odzy­ska­nia miło­ści, czu­ło­ści, rela­cji. Co wła­ści­wie robi tu „nawiść” – czy jest czymś, co orga­ni­zu­je tę książ­kę, czy raczej czymś, co ją od środ­ka pod­wa­ża i nie pozwa­la się usta­bi­li­zo­wać?

Bo [n]awiść to książ­ka o miło­ści! O doj­rza­łej miło­ści rozu­mia­nej zarów­no jako rela­cja naj­bliż­szej sobie dwój­ki ludzi, jak rów­nież sze­rzej poję­tej wię­zi rodzin­nej, a nawet i spo­łecz­nej. Sło­wo „miłość” pada w tomie pew­nie wię­cej razy, niż we wszyst­kich wyda­nych w zeszłym roku tomach poetyc­kich razem wzię­tych! To – wra­ca­jąc do roz­mo­wy o powtó­rze­niach – bar­dzo świa­do­my gest.

Czy­li nawiść oka­zu­je się tu prze­ci­wień­stwem nie­na­wiści?

[N]awiść to w języ­ku mojej książ­ki opo­zy­cja do nie­na­wi­ści, a więc wła­śnie miłość. Bo świa­do­mość tych wszyst­kich trud­nych spraw, o któ­rych mówi­łem wcze­śniej, tego bar­dzo bole­sne­go spad­ku, tyl­ko i wyłącz­nie moją miłość do naj­bliż­szych zace­men­to­wa­ło. Klucz psy­cho­ana­li­tycz­ny, któ­ry w książ­ce jest sil­nie dostrze­gal­ny, nie słu­ży tu do obiek­ty­wi­zo­wa­nia swo­ich pre­ten­sji czy budo­wa­nia figur, w któ­rych mogę zamknąć żal, a do zro­zu­mie­nia tego, co się ze mną dzie­je, z cze­go wyni­ka mecha­ni­ka moich emo­cjo­nal­nych odru­chów.

Kul­tu­ra tera­peu­tycz­na, mam wra­że­nie, czę­sto kusi obiet­ni­cą zbyt łatwe­go oczysz­cze­nia poprzez czy­ta­nie rodzi­ny jako szta­fe­ty win. Oczy­wi­ście wiem, że to wca­le nie­rzad­ki sce­na­riusz. Ale w tej książ­ce jest coś dia­me­tral­nie prze­ciw­ne­go. Jeśli czuć pod­skór­ny żal, to nie jest żal do dziad­ków czy rodzi­ców, a żal do świa­ta, któ­ry bar­dzo dłu­go sta­rał się tym cudow­nym ludziom spier­do­lić życie.

A jed­nak ta książ­ka koń­czy się gestem miłosnym.

No i jest, oczy­wi­ście, i miłość w tym naj­szcze­gól­niej­szym i pierw­szym rozu­mie­niu. Miłość do kobie­ty, któ­rej dedy­ku­ję koń­czą­cy książ­kę wiersz. Tej samej, któ­ra była adre­sat­ką wier­sza koń­czą­ce­go moją pierw­szą książ­kę.

Wiem, że w sta­ro­pol­skim tytu­ło­wy wyraz zna­czył coś inne­go, ale to pier­wot­ne zna­cze­nie daw­no umar­ło i w ogó­le mnie nie obcho­dzi. Wyra­zy zmie­nia­ją przez lata swo­je zna­cze­nia, a wskrze­sza­jąc mar­twe sło­wa do bar­dziej intu­icyj­nych zna­czeń może­my podejść z odro­bi­ną dezyn­wol­tu­ry.

Patrząc na te czte­ry książ­ki, mam wra­że­nie, że nawiść jest jed­no­cze­śnie powro­tem i bar­dzo wyraź­nym prze­su­nię­ciem. Ty sam widzisz ją bar­dziej jako domknię­cie pew­nej dro­gi czy otwar­cie zupeł­nie nowej?

[N]awiść to zmia­na per­spek­ty­wy pozwa­la­ją­ca się przyj­rzeć spra­wom w zupeł­nie inny spo­sób, ale rów­no­cze­śnie i książ­ka o czymś zupeł­nie innym, niż poprzed­nie. Więc zarów­no powrót, jak kon­se­kwent­ne dro­ga naprzód. Na pyta­nie „czy – czy” odpo­wia­dam zatem peł­nym pew­no­ści „tak!”

Od dzie­się­ciu lat jesteś zwią­za­ny z Poło­wem – naj­pierw jako autor, dziś tak­że jako ktoś, kto współ­two­rzy to miej­sce i pra­cu­je z mło­dy­mi poeta­mi. Zasta­na­wiam się, jak to doświad­cze­nie wspólno­ty i cią­gło­ści wpły­wa dziś na Two­je myśle­nie o lite­ra­tu­rze.

Pozna­li­śmy się rów­no 10 lat temu – tyle minę­ło od opu­bli­ko­wa­nia popo­ło­wo­wej, zbior­czej ksią­żecz­ki, w któ­rej zna­lazł się spo­ry frag­ment moje­go pierw­sze­go tomu. Nie będę uda­wał, że jestem zupeł­nie obo­jęt­ny na powab okrą­głych liczb, dla­te­go spo­ro o tym ostat­nio myślę. Połów był dla mnie for­ma­cyj­nym momen­tem na bar­dzo wie­lu pozio­mach. Nie tyl­ko pozwo­lił zor­ga­ni­zo­wać w lite­ra­tu­rę moje intu­icje, ale ośmie­lił mnie do tego, żeby dać sobie moż­li­wość spoj­rze­nia na sie­bie jako poetę, choć – mówię to zupeł­nie szcze­rze – kie­dy przy­je­cha­łem po raz pierw­szy do Stro­nia, nie prze­szło mi to nawet przez gło­wę. To był rów­nież towa­rzy­sko intry­gu­ją­cy moment, „kogom ja nie spo­tkał”, mówiąc wiesz­czem. Dzi­siej­szy Połów to pra­ca, któ­rej poświę­cam dużo cza­su i ener­gii, ale rów­nież inte­lek­tu­al­ny bodziec. To rów­nież rodzaj zobo­wią­za­nia, spła­ty zacią­gnię­te­go dłu­gu, ale też olbrzy­mia odpo­wie­dzial­ność i idą­ce za nią emo­cje – pięk­ne, ale i trud­ne. Bieg w tej szta­fe­cie, do któ­rej zosta­łem zapro­szo­ny, trak­tu­ję jako zaszczyt. Ale Połów to przede wszyst­kim spo­tka­nie, wza­jem­na wymia­na i zawią­za­na wokół robo­ty nad wier­sza­mi wspól­no­ta, któ­rą cza­sem uda­je się utrzy­mać. Jeśli mogę współ­po­ło­wi­cza­nom dać choć­by część tego, co ja sam od nich dosta­ję, to myślę, że mogę myśleć o suk­ce­sie. No i za wiel­kie szczę­ście mam to, że mogę być pierw­szym czy­tel­ni­kiem ksią­żek, któ­re – kto wie – mogą oka­zać się za jakiś czas waż­ną czę­ścią histo­rii pol­skiej poezji.

A masz poczu­cie, że nawiść coś domy­ka, czy raczej otwie­ra następ­ne pyta­nia?

O tym opo­wiem w kolej­nej książ­ce. A przy oka­zji – czy wspo­mnia­łem już, że nawiść bywa bar­dzo śmiesz­na, i że są w niej bar­dzo dobre wier­sze?

No to pozo­sta­je spraw­dzić zarówno jed­no, jak i dru­gie. Dzię­ki za roz­mo­wę!