Aby ocalić świat, trzeba go najpierw pokochać

Artur Bursz­ta: Arte­mi­da pocie­szy­ciel­ka to książ­ka, w której pocie­sze­nie nie opie­ra się na obiet­ni­cy przy­szło­ści, ale na rady­kal­nym posze­rze­niu ska­li cza­su – ku bio­lo­gicz­nej, mito­lo­gicz­nej i poza­ludz­kiej pamię­ci. Czy pisząc tę książ­kę, czu­łaś, że tra­dy­cyj­ny model nowo­cze­sne­go poj­mo­wa­nia nadziei – opar­ty na postę­pie, napra­wie i idei „jutra” – jakoś się wyczer­pał, że dziś poezja musi szu­kać pocie­sze­nia gdzie indziej, może nawet w tym, co wobec czło­wie­ka pozo­sta­je cał­ko­wi­cie obo­jętne?  

Pau­la Meehan: Naj­głęb­sze pocie­sze­nie czy też uko­je­nie jest wte­dy, gdy jestem w sta­nie pozo­stać w chwi­li obec­nej. Jestem straż­nicz­ką pamię­ci z zawo­du, jak w jed­nym z wer­sów w tytu­ło­wym wier­szu tego tomu. Ska­nu­ję czas zako­do­wa­ny w zło­ci­stym ulu umy­słu wiecz­no­ści, jak stwier­dza kolej­ny jego wers. Ska­nu­ję z uchem dostro­jo­nym do poten­cja­łu akcen­tów i sylab w angiel­skim, tym prze­past­nym języ­ku impe­rial­nym. Two­rząc wier­sze, korzy­stam z dzie­dzic­twa tech­nik pamię­cio­wych wła­ści­wych moje­mu rze­mio­słu. I cie­szę się tym. Cie­szę się pra­cą z pamię­cią, nie­za­leż­nie od tego, jak trau­ma­tycz­na jest ta pamię­cio­wa podróż. Publicz­na rola poet­ki, pole­ga­ją­ca na utwier­dze­niu czy rytu­ali­za­cji pew­ne­go rodza­ju wspól­no­to­wej pamię­ci, pozo­sta­je w wiecz­nym napię­ciu ze śnie­niem, z rdzen­ną wyobraź­nią poet­ki, wewnętrz­na polis nie­kie­dy ście­ra się z wewnętrz­nym mia­stem moje­go wła­sne­go for­mo­wa­nia się w kon­kret­nym momen­cie histo­rycz­nym.

W tytu­ło­wym wier­szu nastę­pu­je spo­tka­nie dwóch posta­ci pamię­ci: archi­wist­ki, straż­nicz­ki wspólno­to­wej doku­men­ta­cji, a tak­że macie­rzy­ste­go DNA prze­ka­zy­wa­ne­go przez dzie­siąt­ki tysię­cy lat. Jed­na pamięć pisa­na jest odręcz­nie, dru­ga zosta­je zapi­sa­na w cie­le. Czy dostrze­gasz napię­cie pomię­dzy tymi dwo­ma pamię­cio­wy­mi porząd­ka­mi, czy też raczej sta­no­wią one pew­ne kon­ti­nu­um – i czy two­im zda­niem poezja jest prze­strze­nią, w której mogą się one spo­tkać, bez koniecz­no­ści redu­ko­wa­nia którego­kol­wiek z nich? 

Żyję, two­rzę, upra­wiam swo­je rze­mio­sło, śpie­wam w tej wyrwie pomię­dzy sło­wem pisa­nym a wyobraź­nią ludo­wą. Ulicz­ne opo­wie­ści i plot­ki, z któ­ry­mi dora­sta­łam, sta­no­wi­ły klucz do zro­zu­mie­nia opre­sji czy­nio­nej w pań­stwo­wych archi­wach. Może dro­go­wskaz będzie tu lep­szym sło­wem niż klucz w odnie­sie­niu do prze­cze­sy­wa­nia archi­wów. Sta­ry bud­dy­sta, Alan Watts prze­strze­gał nas przed wspi­na­niem się na dro­go­wska­zy, zamiast podą­ża­nia wska­zy­wa­ną przez nie dro­gą. Opo­wieść, ludo­we umi­ło­wa­nie dra­ma­ty­zmu czę­sto pozo­sta­ją w sprzecz­no­ści z archi­wa­mi, te zaś zaprze­cza­ją opo­wie­ści, któ­ra ścią­ga na sie­bie uwa­gę. Cóż za wspa­nia­ły obszar dla poet­ki, by się w nim poru­szać. Wypeł­nio­ny dara­mi. A to tyl­ko histo­ria rodzin­na, wspól­no­to­wa. Per­spek­ty­wa histo­rii moje­go kra­ju w epo­ce post­ko­lo­nial­nej, jaką dało mi Mon­to (daw­na dziel­ni­ca czer­wo­nych latar­ni, naj­więk­sza w Euro­pe na prze­ło­mie XIX i XX wie­ku), ta więź, któ­ra zadzierz­gnę­ła się pomię­dzy mną a ducha­mi tej czę­ści Dubli­na, miej­sca, skąd wzię­łam swój język, to ener­gie, któ­re przez całe życie mnie zasi­la­ły.

Odpo­wia­da­jąc więc nie­co zawi­le na two­je pyta­nie – poezja oczy­wi­ście jest tą prze­strze­nią, w któ­rej ludo­we i spi­sa­ne mogą nie tyl­ko nawza­jem się ani­mo­wać, ale gdzie moż­na pomie­ścić tak­że wie­le innych porząd­ków pamię­ci, któ­re tu mogą być u sie­bie. U pod­staw tego wszyst­kie­go leży ety­mo­lo­gicz­ny cię­żar, ban­ki pamię­ci poszcze­gól­nych słów. Paster­nak powie­dział, że każ­de sło­wo nie­sie duchy wła­snej prze­szło­ści. A te się­ga­ją dale­ko wstecz, w przy­pad­ku angielsz­czy­zny aż do jego języ­ko­wej indo­eu­ro­pej­skiej pra-pra-pra‑, i wie­le kolej­nych, pra­mat­ki.

Arte­mi­da jawi się w tej książ­ce nie jako postać czy­sto mitycz­na, ale jako pew­na porząd­ku­ją­ca zasa­da: tro­ska, dzi­kość, gra­ni­ca, obrzęd, ucie­le­śnie­nie, żeń­ska wspólno­ta. Czy to ta wła­śnie bogi­ni sta­no­wi­ła punkt wyj­ścia dla tej książ­ki, czy też wyłoniła się z niej w trak­cie pisa­nia – jako postać nad­cho­dzą­ca nie­ja­ko z zewnątrz, stop­nio­wo przej­mu­ją­ca ste­ry tego tomu?

Od zawsze uwiel­bia­łam Arte­mi­dę. Z grec­ki­mi mita­mi zetknę­łam się już w szko­le pod­sta­wo­wej – sta­ro­żyt­ne posta­cie poja­wia­ją się w tak wie­lu wier­szach czy­ta­nych w angiel­skiej tra­dy­cyj­nej szko­le! A ona była dziew­czy­ną z psem goń­czym, mia­ła strza­ły i koł­czan, była wik­to­riań­ską ala­ba­stro­wą Dia­ną w witry­nie skle­pu z anty­ka­mi. Ja zaś zawsze mia­łam psa i jako dziew­czyn­ka byłam do pew­ne­go stop­nia samot­ni­cą i chło­pa­cza­rą. Ponad­to miesz­ka­łam w sta­rych czyn­szów­kach, wybu­do­wa­nych w sty­lu geo­r­giań­skim, prze­sy­co­nym kla­sy­cy­stycz­ną iko­no­gra­fią, gdzie nim­fy wod­ne i dria­dy gania­ły się po zdo­bio­nych sufi­tach i gdzie na fry­zach i pła­sko­rzeź­bach przed­sta­wio­ne były liry i flet­nie Pana. Choć te sufi­ty sypa­ły się nam na gło­wy. Póź­niej­sza lek­tu­ra tek­stów o neo­li­tycz­nych spo­łecz­no­ściach matriar­chal­nych prze­ko­na­ła mnie, że wiel­ka mat­ka-niedź­wie­dzi­ca, Arte­mi­da (być może wyra­sta­ją­ca z grec­kich słów ozna­cza­ją­cych „niedź­wie­dzie sank­tu­arium”) już w sta­ro­żyt­no­ści zosta­ła spro­wa­dzo­na do obrzę­do­wej for­my tań­ca dziew­cząt w sank­tu­arium Arte­mi­dy w attyc­kim Brau­ron. Naj­pierw może tań­czy­ły odzia­ne w niedź­wie­dzie skó­ry, potem jed­nak już w peplum, w mia­rę jak rdzen­ny mate­riał wta­piał się, był włą­cza­ny w świat sta­ro­żyt­no­ści (tzn. spi­sy­wa­ny w róż­nych wer­sjach dzieł sta­ro­żyt­nych auto­rów). To wła­śnie grec­kie mity osta­tecz­nie otwo­rzy­ły moje rdzen­ne ser­ce, gdy prze­mie­rza­łam wła­sny kraj.

Nato­miast sam wiersz był odpo­wie­dzią za pyta­nie zada­ne przez poetę i naukow­ca Iggy’ego McGo­ver­na, któ­ry w 2012 roku zor­ga­ni­zo­wał w Dubli­nie mię­dzy­na­ro­do­wą kon­fe­ren­cję. Ja byłam wów­czas świe­żo po lek­tu­rze wyni­ków wiel­kie­go arche­olo­gicz­ne­go bada­nia niedź­wie­dzich kości, głów­nie pobra­nych z jaskiń w Irlan­dii. Bada­nie mito­chon­drial­ne­go DNA poka­za­ło, że każ­dy żyją­cy dziś w Ark­ty­ce (dosłow­nie „niedź­wie­dzim miej­scu”) niedź­wiedź polar­ny ma w swo­ich genach ślad po tej jed­nej irlandz­kiej mat­ce niedź­wie­dzi­cy, któ­ra podą­ży­ła na pół­noc wraz z cofa­ją­cym się lodow­cem. Zafa­scy­no­wa­ło mnie tak­że bada­nie ana­li­zu­ją­ce mito­chon­drial­ną mapę Euro­py. To było tuż przed obec­ną maso­wą migra­cją. Pocho­dze­nie Euro­pej­czy­ków moż­na z grub­sza prze­śle­dzić wstecz do ośmiu mito­chon­drial­nych matek. Dzie­sięć pro­cent miesz­kań­ców Irlan­dii mia­ło nosić w sobie „DNA niedź­wie­dziej mat­ki”, co odpo­wia­da naj­wcze­śniej­szym opo­wie­ściom w naszych rdzen­nych „mitach”: według któ­rych dwa ludy – Tuatha de Dana­an i Mile­zja­nie – byli potom­ka­mi dzie­ci Noego, któ­rzy po biblij­nym poto­pie w koń­cu przy­by­li do Irlan­dii. Wie­my, że po wybu­chu The­ry (obec­ne­go San­to­ri­ni) w epo­ce brą­zu, oko­ło 1600 lat przed naro­dzi­na­mi Chry­stu­sa, nastą­pi­ły maso­we wysie­dle­nia i migra­cje ludów w base­nie Morza Egej­skie­go i Śród­ziem­ne­go, że po erup­cji wul­ka­nu nade­szły wiel­kie fale i głód pod­czas wiecz­nej zimy oraz że nasze wła­sne DNA nie­sie w sobie tę pamięć. Czy­ta­my ją, tak jak czy­ta­my niedź­wie­dzie kości. Tak jak odczy­tu­je­my zapis wybu­chu wul­ka­nu The­ra w sło­jach kali­for­nij­skich sekwoi-wete­ra­nów.  

W Arte­mi­dzie pocie­szy­ciel­ce Dublin sta­je się mia­stem-duchem: obec­nym poprzez archi­wa, kla­sę, pamięć o życiu robot­ników, o życiu w kamie­ni­cach czyn­szo­wych, ale tak­że obec­nym poprzez rze­ki, dopły­wy, zwie­rzę­ta oraz geo­lo­gię tego miej­sca. Czy pisząc ten tom, mia­łaś poczu­cie opi­sy­wa­nia mia­sta nie jako prze­strze­ni ludz­kiej, ale jako eko­sys­te­mu, w którym ludz­kie histo­rie są jedy­nie jed­ny­mi z wie­lu toczą­cych się równo­le­gle pro­cesów?

Owszem. Samo mia­sto, pod­wa­li­ny jego ist­nie­nia, opo­wia­da­ją­ca je rze­ka. Nie­kie­dy, i tyl­ko pół-żar­tem, mówię o sobie, że jestem neo-abo­ry­gen­ką. Znaj­du­ję radość w poj­mo­wa­niu jak dzia­ła umysł psz­czo­ły, jele­nia, lisa. Nasz pra­daw­ny sys­tem praw, pra­wo bre­ho­nów, uka­zu­je nam, jak nasi przod­ko­wie poj­mo­wa­li współ­za­leż­ność ludzi i innych stwo­rzeń, bytów i żywio­łów. Jest cała masa praw doty­czą­cych wła­ści­we­go podej­ścia i trak­to­wa­nia psz­czół, cały tekst o tym, jak nale­ży oka­zy­wać sza­cu­nek drze­wom. Nie damy rady siło­wo zmu­sić się do prze­trwa­nia antro­po­ce­nu. Mamy jed­nak w swo­jej kon­struk­cji dąże­nie do prze­trwa­nia, przy czym mamy nie­sa­mo­wi­te narzę­dzie – odno­wie­nie kon­tak­tu z naszym abo­ry­geń­skim „ja” na naj­głęb­szym moż­li­wym pozio­mie uwa­gi. Oraz prak­ty­ko­wa­nie tego, co bud­dy­ści nazy­wa­ją ahimsą - nie krzywdź, a przy­naj­mniej sta­raj się krzyw­dzić jak naj­mniej. 

Ta książ­ka łączy powsta­łe już wcze­śniej sekwen­cje („Muzeum”, „Wygłod­nia­łym duchom”) z nowy­mi wier­sza­mi. Czy skła­da­nie tego tomu było aktem kom­po­zy­cyj­nym ‚czy też momen­tem roz­po­zna­nia – gdy oka­zało się, że te tek­sty już od daw­na nale­żą to tego same­go porząd­ku myśli, nawet jeśli wyni­ka­ły z róż­nych kon­tekstów i róż­nych impulsów?

W tej książ­ce odda­ję się lite­rac­kie­mu kani­ba­li­zmo­wi, ucztu­ję na reszt­kach. Cała ostat­nia część, „Wygłod­nia­łym duchom”, to prze­rób­ka zej­ścia do Hade­su z Ulis­se­sa Jame­sa Joyce’a, prze­ło­żo­ne­go na moje wła­sne życie. Wyko­rzy­stu­ję tak­że Wiel­kie Arka­na z talii taro­ta Ride­ra Waite Col­man-Smi­tha, jako narzę­dzie gene­ro­wa­nia obra­zów przy two­rze­niu wier­szy. W.B. Yeats kon­sul­to­wał two­rze­nie tej talii i jej ilu­stra­cje, co ja w peł­ni przyj­mu­ję jako połą­cze­nie z przod­ka­mi. Część „Muzeum” (przy czym sło­wo to pocho­dzi z grec­kie­go „miej­sce, w któ­rym gro­ma­dzi się rze­czy miłe Muzom”) opie­ra się na pomy­śle kom­po­zy­cyj­nej zasa­dy dzie­wię­ciu muz, tych naro­wi­stych cór bogi­ni pamię­ci i Zeu­sa, pier­wot­nie bogiń dzi­kich gór, i upo­rząd­ko­wa­nia wokół nich mojej wła­snej pamię­ci i wspo­mnień – tego, co ludo­we i co spi­sa­ne w ramach mojej strau­ma­ty­zo­wa­nej spo­łecz­no­ści, tej któ­rą pozna­łam w dzie­ciń­stwie, gdy miesz­ka­li­śmy w czyn­szów­kach. Ta część zosta­ła stwo­rzo­na na zamó­wie­nie, na otwar­cie Dubliń­skie­go Muzeum Czyn­szó­wek. To było ogrom­nie katark­tycz­ne pisa­nie.

Pierw­sza część, „Obrzę­dy”, to głów­nie liry­ka, nie­któ­re z wier­szy na zamó­wie­nie, inne napi­sa­ne z czy­stej potrze­by ich stwo­rze­nia. Ten tom powstał w następ­stwie duże­go wybo­ru tek­stów wyda­nych jako As If By Magic. Zebra­nie razem tam­tych tek­stów wpły­nę­ło na archi­tek­tu­rę Arte­mi­dy pocie­szy­ciel­ki. Zoba­czy­łam wte­dy pełen obraz, nie tyl­ko drew­no, ale całe drze­wo. To ja byłam drze­wem, pta­sim tre­lem, jajem w gnieź­dzie, wia­trem w gałę­ziach, wyra­sta­łam z gala­sów, liści, świa­tła i piór. Kom­po­no­wa­nie tego tomu dało mi wiel­ką radość.

W wie­lu wier­szach tego tomu pierw­szo­oso­bo­wy poje­dyn­czy pod­miot lirycz­ny sta­je się roz­pro­szo­ny – jako wspólno­to­wa pamięć, czas bio­lo­gicz­ny, mit i kra­jo­braz. Czy to roz­pro­sze­nie było dla cie­bie doświad­cze­niem uwal­nia­ją­cym czy raczej ryzy­kow­nym, utra­tą cze­goś, co wcze­śniej moco­wa­ło głos lirycz­ny?   

To był czy­sty zysk. Lirycz­ne „ja” jest dogłęb­nie nie­sta­bil­ne i choć ja zaj­mu­ję się praw­dą, a przy­naj­mniej tym, co w sta­ro­żyt­nej gre­ce okre­śla­no mia­nem „nie­za­po­mi­na­nia”, bo to było ich sło­wo na pamięć, nie zakła­dam że „ja” jest tym histo­rycz­nym bytem, któ­ry nosi moje imię. Bez­wstyd­nie polu­ję na wier­sze, a „ja” jest czym­kol­wiek bądź kim­kol­wiek mi trze­ba w danym momen­cie tego pro­ce­su. Rów­nie dobrze może to być syla­ba w jakimś powta­rza­ją­cym się w wer­sie wzor­cu. A to dla­te­go, że czę­sto to ucho wie­dzie prym nad ego w wier­szach, a mnie przy zagłę­bia­niu się w topos wier­sza inte­re­su­je muzy­ka.

Arte­mi­da pocie­szy­ciel­ka wyraź­nie odno­si się do kata­stro­fy kli­ma­tycz­nej, choć uni­ka języ­ka biją­ce­go na alarm, oskar­ży­ciel­skie­go czy języ­ka mani­fe­stu. Czy sądzisz, że poezja, jeśli ma zacho­wać spraw­czość, powin­na mówić o koń­cu świa­ta w sposób odmien­ny niż w poli­ty­ce, nauce  czy mediach, nawet jeśli mia­ła­by zostać nie­zro­zu­mia­na bądź oskar­żo­na o eska­pizm?  

Bar­dzo sil­ny wpływ mia­ły na mnie życie i nauki ame­ry­kań­skie­go poety Gary’ego Sny­de­ra. Moje wier­sze w ich japoń­skim tłu­ma­cze­niu zade­dy­ko­wa­łam wła­śnie jemu, jako wyraz wdzięcz­no­ści. W wywia­dzie dla  pisma „The Paris Review” Robert Hass zapy­tał Gary’ego, dla­cze­go w jego poezji jest tak mało ponu­rac­twa. Na co on odpo­wie­dział, że aby oca­lić świat, trze­ba go wpierw poko­chać.

Poezja w two­jej książ­ce wyda­je się być narzę­dziem łącze­nia roz­pro­szo­nych form wie­dzy – nauko­wej, archi­wal­nej, mito­lo­gicz­nej, auto­bio­gra­ficz­nej. Gdzie, two­im zda­niem, prze­bie­ga gra­ni­ca poza którą taka syn­te­za prze­sta­je być poezją i sta­je się kolej­ną formą wie­dzy? Czy obec­nie ta gra­ni­ca wciąż jest jakoś usta­lo­na?   

Gary Sny­der w The Prac­ti­ce of the Wild powie­dział kolej­ną waż­ną dla mnie rzecz – że my, poeci, jeste­śmy na szczy­cie łań­cu­cha pokar­mo­we­go wie­dzy. Czer­pie­my z cze­go­kol­wiek, co przy­da­je nam się do wier­szy, każ­de na swój wła­sny spo­sób. Poże­ra­my archi­wa. Posi­la­my się bada­nia­mi. Oczy­wi­ście, każ­dy sta­ra się czer­pać z infor­ma­cji o wyso­kiej jako­ści! Spraw­dza­my nasze źró­dła. W mia­rę upły­wu cza­su może­my tak­że korzy­stać z tego, co sami prze­ży­li­śmy na tym pado­le. Sta­ram się ofe­ro­wać moje tek­sty w duchu wdzięcz­no­ści. Znów to sło­wo! W mia­rę, jak się sta­rze­ję, moje poczu­cie wdzięcz­no­ści eks­po­ten­cjal­nie wzra­sta. Teraz darzę świat uwa­gą sta­rej kobie­ty. 

Pocie­sze­nie, o którym piszesz, nie pole­ga na zapo­mi­na­niu ani na zaskle­pia­niu się ran, ale na wpi­sy­wa­niu cier­pie­nia w szer­szy porzą­dek ist­nie­nia. Czy tak poj­mo­wa­ne pocie­sze­nia jest według cie­bie etycz­nym zobo­wią­za­niem poezji? Czy jest raczej oso­bi­stą reak­cją na życie w świe­cie, który coraz trud­niej się „napra­wia”?

Eavan Boland, moja przy­ja­ciół­ka i mistrzy­ni, czę­sto pod­kre­śla­ła odpo­wie­dzial­ność osób piszą­cych poezję nie tyl­ko za este­tycz­ny ładu­nek zawar­ty w wier­szu, ale i za etycz­ny wymiar tej pra­cy. Zanim coś opu­bli­ku­ję, zawsze zatem zada­ję sobie to pyta­nie. Czy wyko­rzy­stu­ję cier­pie­nie innych? Czy mam pra­wo użyć dane­go mate­ria­łu? W jed­nej okrop­nej recen­zji moje­go Pain­ting Rain, zbio­ru wyda­ne­go w momen­cie szczy­to­wej for­my Irlan­dii jako „cel­tyc­kie­go tygry­sa”, któ­ry oka­zał się jedy­nie krót­ko­trwa­łą zwyż­ką, po któ­rej, wraz z kra­chem kre­dy­to­wym, nade­szła zapaść, mię­dzy­na­ro­do­we insty­tu­cje rzu­ci­ły się na ten kraj i zaczę­ło się zaci­ska­nie pasa, któ­re – oczy­wi­ście – nie­pro­por­cjo­nal­nie sil­nie ude­rzy­ło w bied­nych – w tej recen­zji padło, że este­ty­zu­ję cier­pie­nie ubo­gich. Bar­dzo się tym gry­złam. Gdy Eavan to prze­czy­ta­ła, zadzwo­ni­ła do mnie. „Pau­la, ubo­dzy mają to w nosie. Im się two­je wier­sze bar­dzo podo­ba­ją”. Żad­na niedź­wie­dzia mat­ka nie była­by w sta­nie dać mi więk­sze­go pocie­sze­nia. Eavan była nie­złom­na. Sta­ła po mojej stro­nie, po stro­nie wie­lu innych współ­cze­snych mi męż­czyzn i kobiet, gdy wal­czy­li­śmy i toro­wa­li­śmy sobie dro­gę wyj­ścia z teo­kra­tycz­nych zmil­czeń, by nasza sztu­ka mia­ła moc. Codzien­nie mi jej bra­ku­je.

Gdy­byś mia­ła wymie­nić jeden pod­sta­wo­wy rodzaj ryzy­ka, jakie pod­ję­łaś pisząc Arte­midę pocie­szy­ciel­kę – ryzy­ka for­mal­ne­go, onto­lo­gicz­ne­go czy etycz­ne­go – co by to było? Z per­spek­ty­wy cza­su, czy czu­jesz, że poezja powin­na dziś czę­ściej podej­mo­wać tego rodza­ju ryzy­ko, nawet jeśli to pro­wa­dzi zarówno czy­tel­ni­ka, jak i pisar­kę poza stre­fę kom­for­tu?

Samo wyda­nie książ­ki. Irlan­dia wciąż ma sil­ną lite­rac­ką kul­tu­rę, gdzie wysta­wie­nie cze­go­kol­wiek na widok, dla bez­li­to­snych kry­ty­ków, zawsze wią­że się z pew­nym ryzy­kiem. Naj­po­waż­niej­szym ryzy­kiem, przed któ­rym wszy­scy sto­imy, jest wzrost fun­da­men­ta­li­zmu i ponow­ne wyło­nie­nie się faszy­zmu jako aktyw­nej siły poli­tycz­nej w Euro­pie. Nie spo­dzie­wam się, że pod mój dom zaja­dą poli­cyj­ne suki i że jakieś zbi­ry zacią­gną mnie do sali tor­tur, ale w pew­nym sen­sie poeci muszą zacho­wy­wać się tak, jak­by tak wła­śnie było. To tak­że część naszej tra­dy­cji, nasze­go dzie­dzic­twa. Poezja zawsze dzie­li­ła dolę z nęka­ny­mi. Gdy spra­wy poli­tycz­ne dege­ne­ru­ją, zazwy­czaj dzie­je się to w zastra­sza­ją­cym tem­pie. Waż­na powieść Pau­la Lyn­cha, Pieść pro­ro­cza, któ­ra nie­daw­no dosta­ła nagro­dę Booke­ra, wspa­nia­le uka­zu­je, jak szyb­ko może się zmie­nić nasze życie, gdy pań­stwo zaczy­na chu­li­ga­nić.

To moc­ne przy­po­mnie­nie, że poezja nie wyco­fu­je się ze świa­ta, nawet wte­dy, gdy świat sta­je się coraz mniej gościn­ny. Bar­dzo dzię­ku­ję za roz­mo­wę.