Duszyczko, wiercipięto mała

Artur Bursz­ta: Pani Ani­ma czy­li Kan­gór to powrót do gło­su sprzed kil­ku­dzie­się­ciu lat – bez popra­wek, bez korekt, bez „doj­rza­łej ręki”. Czy ten gest jest pró­bą odzy­ska­nia „tam­tej poet­ki”, czy raczej zgo­dą na to, że ten głos nale­ży już dziś do „inne­go”? A może to nie tyle powrót do mło­dej autor­ki, ile spo­tka­nie z kimś, kto mówi języ­kiem, któ­re­go wte­dy nie dało się jesz­cze w peł­ni unieść – i któ­ry dopie­ro teraz może zostać napraw­dę usły­sza­ny?

Ewa Kury­luk: Prze­szło­ści nie da się odzy­skać, wier­sze to dzie­ci chwi­li. Osiem­dzie­się­cio­lat­ka może wybrać i opu­bli­ko­wać wier­sze „tam­tej poet­ki” – kochli­wej bun­tow­nicz­ki i cięż­kiej ast­ma­tycz­ki, malar­ki i rysow­nicz­ki w Euro­pie podzie­lo­nej żela­zną kur­ty­ną – ale nie powin­na ich popra­wiać. Co napi­sa­łam, to napi­sa­łam. Jak to będzie ode­bra­ne, oka­że się nie­ba­wem.

Mło­dość nie jest atu­tem w każ­dym gatun­ku pra­cy twór­czej, ale ucho­dzi za atut w poezji, nauce języ­ków obcych, mate­ma­ty­ce. Z badań mózgu wyni­ka, że z wie­kiem eks­plo­du­je mniej neu­ro­nów i uby­wa spo­tkań na łączach. Inwen­cji i ory­gi­nal­no­ści zda­je się też sprzy­jać burza hor­mo­nów w wie­ku uwa­ża­nym czę­sto za „ośli”. Ojciec, twór­ca lwow­skich „Sygna­łów”, zało­żo­nych na stu­diach z gru­pą kole­gów i kole­ża­nek, wie­rzył w mło­dość i mawiał, że muzy mają sła­bość do prysz­cza­tych i pod­lot­ków.

Histo­ria „tam­tej poet­ki” zaczę­ła się w Wied­niu. Będąc pod­lot­kiem, pisa­łam po nie­miec­ku wier­sze, opo­wia­da­nia, sztu­ki teatral­ne i mani­fe­sty. Kie­dy po matu­rze wio­sną 1964 roku pako­wa­li­śmy się przed wyjaz­dem z Austrii, nie patycz­ko­wa­łam się z papie­ra­mi. Wyrzu­ci­łam sza­fę zeszy­tów, note­sów i teczek, w tym mate­riał do „Małej Gazet­ki Lite­rac­kiej”. Za jej pierw­szy i ostat­ni numer o mało nie wyle­cia­łam z gim­na­zjum dla dziew­cząt z dobrych domów, bo ktoś doniósł do kura­to­rium, że cór­ka komu­ni­stycz­ne­go amba­sa­do­ra sze­rzy „bol­sze­wizm i anar­chię”.

Cały nakład, sześć czy sie­dem egzem­pla­rzy prze­pi­sa­nych prze­ze mnie na maszy­nie i roz­da­nych kole­żan­kom z kla­sy, skon­fi­sko­wa­no. Wybro­ni­ła mnie życz­li­wa dyrek­tor­ka socja­list­ka, któ­rej wyja­śni­łam, że cho­dzi­ło mi nie o bol­sze­wizm, ale o egzy­sten­cja­lizm, cał­ko­wi­cie w Wied­niu nie­zna­ny, jak wyni­ka­ło z prze­pro­wa­dzo­nej prze­ze mnie w środ­ku zimy ankie­ty ulicz­nej. Pyta­łam prze­chod­niów, co sądzą o filo­zo­fii Jean-Paul Sartre’a, a oni patrzy­li na mnie jak na wariat­kę. Zmar­twio­na powszech­ną igno­ran­cją, posta­no­wi­łam z nią wal­czyć, zakła­da­jąc Die Kle­ine Lite­ra­tu­rze­itung.

Do pierw­sze­go nume­ru „Gazet­ki” prze­tłu­ma­czy­łam z fran­cu­skie­go jakieś frag­men­ty pro­zy Sartre’a i wiersz, w któ­rym Arthur Rim­baud wyśmie­wa dobro­czyn­ne pre­zen­ty dla sie­rot, opu­bli­ko­wa­ny w wie­ku pięt­na­stu lat – tyle mia­łam wów­czas sama. Wyczy­taw­szy gdzieś, że do repre­zen­tan­tów egzy­sten­cja­li­zmu w poezji fran­cu­skiej nale­ży Rim­baud, posta­wi­łam w „Gazet­ce” śmia­łą tezę, że jego odpo­wied­ni­kiem w poezji austriac­kiej jest nasto­let­ni Hugo von Hof­man­n­sthal. Zamie­ści­łam jego wiersz „Leben, Traum und Tod” i zakoń­czy­łam ape­lem do mło­dzie­ży gim­na­zjal­nej, żeby pisa­ła, zamiast sie­dzieć cicho. Po latach, na stu­diach w war­szaw­skiej ASP, odkry­łam i prze­tłu­ma­czy­łam wiersz Emi­ly Dic­kin­son:

Zamknę­li mnie w Pro­zie
Kie­dy byłam dziew­czyn­ką
Zamknę­li mnie w sza­fie
Żebym sie­dzia­ła cicho

(ok. 1862, prze­kład Ewa Kury­luk)

Prze­kła­du nie zapi­sa­łam. Ale przy­po­mniał mi się nagle w cza­sie pra­cy na tym wywia­dem i odblo­ko­wał zapo­mnia­ną histo­rię wier­sza, przy­pi­sa­ne­go cesa­rzo­wi Hadria­no­wi na łożu śmier­ci.

W moim gim­na­zjum łaci­na sta­ła wyso­ko. A ojciec, miło­śnik poezji grec­kiej i rzym­skiej, wyszpe­rał dla mnie w anty­kwa­ria­cie „bia­łe­go kru­ka”: łaciń­sko-nie­miec­ką anto­lo­gię poezji sta­ro­żyt­nej, z któ­rej korzy­stał w gim­na­zjum w Zba­ra­żu. I pole­cił mi wiersz Hadria­na, żegna­ją­ce­go się z duszą czu­łym zdrob­nie­niem ani­mu­la.

Wiersz bar­dzo mi się spodo­bał. A nie­dłu­go potem, w cza­sie waka­cji, urwa­łam się na week­end z let­niej szko­ły języ­ko­wej w Hastings i poje­cha­łam zwie­dzić mur Hadria­na na pół­noc­nej gra­ni­cy pod­bi­tej przez nie­go Bre­ta­nii – auto­sto­pem. Wziął mnie ze sobą mło­dy Szkot. A kie­dy roz­mo­wa zeszła na Hadria­na, oskar­żył „rzym­skie­go kolo­ni­za­to­ra” o wszyst­ko, co naj­gor­sze. I wywo­łał we mnie roz­ter­kę. Bo jeśli Hadrian to kana­lia, to jak mogę zachwy­cać się jego wier­szem? Roz­ter­kę roz­wiał ojciec, tłu­ma­cząc, że utwo­ry lite­rac­kie i arty­stycz­ne usa­mo­dziel­nia­ją się od auto­rów i auto­rek, jak dzie­ci od rodzi­ców, by wędro­wać po świe­cie w poszu­ki­wa­niu wiel­bi­cie­li i wiel­bi­ciel­ki. A im dalej w prze­szłość, tym bar­dziej wszyst­ko tonie we mgle i nie wia­do­mo, kto co zro­bił.

Ta histo­ria poka­zu­je, jak wcze­śnie zaczę­ło się Pani myśle­nie o auto­no­mii dzie­ła i rela­cji mię­dzy twór­cą a tek­stem. Dziś Pani Ani­ma bywa czy­ta­na przez współ­cze­sne wraż­li­wo­ści: cie­le­sność, trau­mę, rela­cyj­ność, nie­he­te­ro­nor­ma­tyw­ność. Czy ma Pani poczu­cie, że ta książ­ka zosta­ła napi­sa­na przed swo­im cza­sem – czy raczej, że każ­da dobra poezja zawsze ist­nie­je tro­chę poza cza­sem, nie­za­leż­nie od momen­tu histo­rycz­ne­go.

Każ­da poezja, jak każ­da ludz­ka rzecz, dobra czy zła, powsta­je w swo­im cza­sie. Co praw­da, nasz gatu­nek, homo sapiens, zmie­nia od tysiąc­le­ci świat coraz rady­kal­niej, ale jed­nost­ka rodzi się, dora­sta, sta­rze­je i umie­ra wcze­śniej czy póź­niej, ale na razie nie prze­kra­cza­jąc zbyt­nio stu lat. Mamy wspól­ny zegar bio­lo­gii. W kul­tu­rze kłę­bi się od ani­mo­zji, ale zda­rza­ją się też koin­cy­den­cje wyobraź­ni. Poezja i sztu­ka to dzie­ło uta­len­to­wa­nych jed­no­stek, z któ­rych każ­da jest jedy­na w swo­im rodza­ju w deta­lu – przy­ro­da nie klo­nu­je – ale en gros prze­wa­ża­ją w nas zbież­no­ści. Poezja, nawet sła­ba, oscy­lu­je zawsze mię­dzy „cie­le­sno­ścią” i „trau­mą”  śmier­ci: utra­tą cia­ła wła­sne­go i bli­skich. A indy­wi­du­al­ne upodo­ba­nia sek­su­al­ne i ero­tycz­ne, koli­du­ją­ce z kolek­tyw­ną nor­mą z pew­no­ści od zara­nia dzie­jów, znaj­du­ją wen­tyl w pio­sen­kach, wier­szach, tań­cach, zaba­wach i prze­bie­ran­kach, nawet jeśli to gro­zi karą i śmier­cią, bo amor i psy­che to dziel­na para.

Czy­ta­jąc Pani wier­sze dzi­siaj, ma się wra­że­nie, że ich siłą jest brak kon­tro­li: nad­miar emo­cji, cie­le­sność, inten­syw­na eks­po­zy­cja, cza­sem coś na gra­ni­cy roz­pa­du. Nie ma tu dystan­su ani chłod­nej kon­tro­li. Zasta­na­wiam się, czy dziś, z per­spek­ty­wy wie­lu dekad, myśli Pani o tej poezji jako o czymś, co zosta­ło w pol­skiej lite­ra­tu­rze zatrzy­ma­ne zbyt wcze­śnie – zanim zdą­ży­ło napraw­dę wybrzmieć – i czy była to świa­do­ma decy­zja arty­stycz­na, czy raczej sytu­acja, w któ­rej poezja sta­ła się jedy­nym moż­li­wym języ­kiem dla doświad­cze­nia, któ­re nie mia­ło jesz­cze for­my ani zabez­pie­czeń.

Zamie­rza­jąc wyje­chać z kra­ju, nie zasta­na­wia­łam nad tym, czy i co zosta­nie po mnie w pol­skiej lite­ra­tu­rze. W swo­im życiu pod­ję­łam tyl­ko czte­ry świa­do­me decy­zje arty­stycz­ne: mając 13 lat, posta­no­wi­łam zostać malar­ką; pod śmier­ci ojca w 1967 roku zde­cy­do­wa­łam się przejść z nie­miec­kie­go na pol­ski; mając 32 lata, porzu­ci­łam w Lon­dy­nie malar­stwo; przed czter­dziest­ką prze­szłam na Man­hat­ta­nie z pol­skie­go na angiel­ski. Wier­sze pisa­łam po nie­miec­ku, po pol­sku, po angiel­sku, po wło­sku, po łaci­nie i w innych języ­kach „jak ptak śpie­wa”, nie szu­ka­jąc for­my ani tre­ści. W dzie­ciń­stwie rymo­wa­li­śmy z bra­tem w espe­ran­to. Mia­ło być naszym wspól­nym języ­kiem na pla­ne­cie bra­ter­stwa. Nie prze­wi­dzie­li­śmy, że znów ją podzie­lą mury i dru­ty kol­cza­ste. I znów się zacznie zabi­ja­nie w imię krwi, reli­gii, nacji i zie­mi nam wła­śnie, a nie sąsia­dom przy­zna­nej przez boga, naj­lep­sze­go i jedy­ne­go na wyso­ko­ściach. Poję­cia „pol­sko­ści” i „pol­sz­czy­zny ojczy­zny” były i są mi obce. Uda­ło mi się zado­mo­wić w kil­ku języ­kach i nie sądzę, że ucier­pia­ły na tym moje wier­sze po pol­sku.

Czy to zna­czy, że poezja była dla Pani przede wszyst­kim prze­strze­nią zamiesz­ka­nia w języ­ku, a nie dekla­ra­cją przy­na­leż­ności?

Poezja to nie dekla­ra­cja przy­na­leż­no­ści. To popis swo­bo­dy w tym języ­ku, któ­ry aku­rat „zamiesz­ku­ję”.

Cia­ło w tej książ­ce nie jest meta­fo­rą ani figu­rą reto­rycz­ną. Jest miej­scem zapi­su: cho­ru­je, krwa­wi, pęka, prze­cho­wu­je pamięć. Czy po latach widzi Pani Panią Ani­mę jako pró­bę wydo­by­cia z sie­bie cze­goś, co ina­czej pozo­sta­ło­by nie­wy­rażalne?

Wła­dam wie­lo­ma języ­ka­mi i róż­ny­mi tech­ni­ka­mi zapi­su wizu­al­ne­go. Lecz to nie zmie­nia fak­tu, że wywa­bić z sie­bie na świa­tło dzien­ne moż­na nie­wie­le. Resz­ta to nie­do­stęp­ny, cie­pły ciem­ny oce­an, prze­le­wa­ją­cy się w pojem­ni­ku cia­ła. A cia­ła nie da się oca­lić. Na szczę­ście!

W tle tych wier­szy sta­le obec­na jest rela­cja z bra­tem – jego cho­ro­ba, inność, odda­le­nie. Czy moż­na powie­dzieć, że to właśnie ta rela­cja nauczy­ła Panią myśle­nia o toż­sa­mo­ści jako czymś nie­sta­bil­nym, kru­chym, nie do koń­ca przy­na­leż­nym do „ja”, ale zawsze uwi­kła­nym w obec­ność kogoś dru­gie­go. 

Ach, Pio­truś … Znak wod­ny na skó­rze Kan­gó­ra.

Zasta­na­wiam się też nad iro­nią i auto­iro­nią, obec­ny­mi w figu­rze „Kan­gó­ra”. Czy to był gest obron­ny – spo­sób, by nie pozwo­lić, żeby cier­pie­nie, pamięć i trau­ma cał­ko­wi­cie zawład­nę­ły języ­kiem.

 To nie gest. To poda­ru­nek losu, któ­ry się wcie­lił w dok­to­ra Jana Żabiń­skie­go, dyrek­to­ra Zoo na Pra­dze. Nad wiek poważ­ny przed­szko­lak z Fra­sca­ti nad „morzem czar­nym” (jak śród­mie­ście nazy­wa­ła mama) liczył przez cały tydzień dni na pal­cach, cze­ka­jąc na nie­dzie­lę rano, kie­dy to jechał ze swo­im Łap­ką tram­wa­jem na dru­gą stro­nę Wisły do zwie­rza­ków, wśród któ­rych został­by chęt­nie na zawsze. To Żabiń­ski, nomen omen, mia­no­wał mnie „kan­gu­rem hono­ro­wym”, bym zastę­po­wał kan­gu­ry nie­przy­sła­ne z Austra­lii, bo mia­łam sukien­kę z kie­szon­ką, a „Kury­luk” brzmiał pra­wie jak „kan­gur”. Zachwy­co­na czte­ro­lat­ka uzna­ła to za zaszczyt. A gdy poszłam do szko­ły, Łap­ka pozwo­lił mi pisać „Kan­gór”, aby mogła wyra­zić swo­ją miłość do „gór”. Z bie­giem lat uzna­łam, że Kan­gór to mój totem i pasz­port do świa­ta flo­ry i fau­ny i całej przy­ro­dy, któ­rej jestem czę­ścią. Pasz­port na niby, pasz­port infan­tyl­ny, pasz­port żart. Ale pozwa­la zdy­stan­so­wać się wobec sapien­sa — a więc i sie­bie samej — jego cudow­nych wyna­laz­ków i krew mro­żą­cych zbrod­ni. Los włą­czył się ponow­nie po śmier­ci ojca i uszczę­śli­wił mnie wcze­śniej nie­zna­ną infor­ma­cją, że po dru­giej stro­nie oce­anu mam „bliź­niacz­kę”: moja ulu­bio­na poet­ka Emi­ly Dic­kin­son mówi­ła o sobie: the only kan­ga­roo among the beau­ty. A co to zna­czy? Chy­ba to, że woli być „jedy­nym kan­gu­rem wśród pięk­na”, niż upra­wiać w siel­skiej Nowej Anglii „pięk­no” obo­wią­zu­ją­ce pan­ny na wyda­niu.

Tytuł Pani Ani­ma był wprost pole­mi­ką z Panem Cogi­to – figu­rą rozu­mu, dystan­su i etycz­nej kon­tro­li. Figu­ra „Pani Ani­my” od począt­ku brzmi jak sprze­ciw wobec racjo­nal­ne­go, upo­rząd­ko­wa­ne­go mode­lu pod­mio­tu: jak­by mówi­ła nie rozum, lecz wraż­li­wość; nie sys­tem, lecz rela­cja; nie kon­tro­la, lecz otwar­tość. Czy moż­na powie­dzieć, że ta książ­ka pro­po­nu­je inny model pod­mio­to­wo­ści – nie opar­ty na wybo­rze moral­nym, lecz na współ­od­czu­wa­niu, cie­le­snej pamię­ci i rela­cji? I czy myśla­ła Pani wte­dy o tej poezji jako o alter­na­ty­wie wobec domi­nu­ją­ce­go języ­ka nowo­cze­sno­ści, czy raczej jako o czymś zupeł­nie osob­nym, idą­cym wła­snym torem?

Jeśli Kan­gór to totem dziec­ka zbu­rzo­nej War­sza­wy, „Pan Cogi­to” to syn przed­wo­jen­nej inte­li­gen­cji lwow­skiej, uczu­lo­ny na cham­stwo i pro­pa­gan­dę PRL. Opo­zy­cyj­na posta­wa Her­ber­ta, poli­tycz­nie słusz­na, mia­ła na jego poezję wpływ nie­for­tun­ny. „Figu­ra rozu­mu, dystan­su i etycz­nej kon­tro­li” to coś dla poety śred­nie­go lotu w roli „poety lau­re­ata” na ame­ry­kań­skim uni­wer­sy­te­cie, nie dla poety uta­len­to­wa­ne­go jak Her­bert. Po pierw­sze oso­ba zdy­stan­so­wa­na i zdol­na do samo­kon­tro­li zosta­je rzad­ko poetą czy poet­ką. Po dru­gie to sza­blon w rodza­ju: poeta szy­bu­je myślą ku boskim wyso­ko­ściom i pisze poema­ty dla doro­słych – poet­ka ma zła­ma­ne ser­ce i wącha fioł­ki. Co praw­da w naszej epo­ce zde­kon­stru­owa­ło się spo­ro sza­blo­nów. Ale odro­dzą się pręd­ko, jeśli MAGA et con­sor­tes zawład­ną glo­bem. Bowiem „atom roz­bić łatwiej niż zabo­bon” (Albert Ein­ste­in). A zabo­bon kar­mi się sza­blo­nem.

„Panów Cogi­to” odsta­wia­ło w PRL nie­ma­ło pisa­rzy, arty­stów i opo­zy­cjo­ni­stów, wybit­nych i byle jakich, w tym cha­mów, pija­ków i igno­ran­tów. Na salo­nach ota­czał panów Cogi­to wia­nu­szek panien z dobrych domów, wie­czo­rem wra­ca­li do żon, cze­szą­cych przed lustrem „wło­sy splą­ta­ne i siwe”. To cytat z wier­sza „Dusza Pana Cogi­to”. A czy Her­ber­ta zain­spi­ro­wał Hadrian? Tak, ale raczej pośred­nio. Poczy­na­jąc od XVIII wie­ku, motyw roz­mo­wy z duszą poja­wia się w wie­lu dłu­gich i nud­nych wier­szach adre­so­wa­nych do „duszy” o apa­ry­cji żony lub kochan­ki, trak­to­wa­nej jak nasto­lat­ka. Tra­gi­ko­micz­ne echa tej cesar­skiej tra­dy­cji odzy­wa­ją się dziś w afe­rze Epste­ina.

Moją „pole­mi­kę z Her­ber­tem” spro­wo­ko­wał nie­chcą­cy on sam. A było to tak. Karl Dede­cius, zaprzy­jaź­nio­ny z moją mamą, zapro­sił mnie do sie­bie, kie­dy prze­jeż­dża­łam przez Frank­furt. Uka­zał się wła­śnie mój Kon­tur i chcia­łam go spre­zen­to­wać zasłu­żo­ne­mu tłu­ma­czo­wi poezji pol­skiej z nadzie­ją, że zwró­ci uwa­gę na mój debiut.

Jest już wie­czór, cze­kam na dwor­cu na Dede­ciu­sa. Pędzi i woła z dale­ka coś w ten deseń: „Ewa, prze­pra­szam! Ty sobie nie wyobra­żasz, co się u nas dzie­je. Zby­szek (Her­bert) miał daw­no wyje­chać, ale dalej sie­dzi, zale­wa się w tru­pa i wczo­raj zro­bił w domu taki bur­del, że musie­li­śmy wyna­jąć ci hotel i odwo­łać kola­cję na two­ją cześć”. „Nic nie szko­dzi, pro­szę się dener­wo­wać”. Poże­gna­li­śmy się. Zja­dłam cze­ko­la­do­wy bato­nik i poszłam spać zawie­dzio­na. A rano wpa­dłam na pomysł, że zaty­tu­łu­ję nowy tomik Pani Ani­ma na dowód, że nie­zna­na debiu­tant­ka ma czel­ność pole­mi­zo­wać ze sław­nym poetą.

I tak oto naro­dzi­ła się Pani Ani­ma. Czy to był gest nie­za­leż­ności?

Nie, to był sym­bo­licz­ny „przty­czek w nos”, pozwa­la­ją­cy przejść do porząd­ku nad przy­kro­ścią. Nie cho­wa­łam ura­zy do Her­ber­ta i zapo­mnia­łam o całej histo­rii na pra­wie pół wie­ku.

Kie­dy czy­ta się dziś Pani komen­ta­rze do tomu, czuć w nich spo­kój i pre­cy­zję. Czy pisząc je, mia­ła Pani poczu­cie dia­lo­gu z daw­ną sobą?

Nie, chcia­łam po pro­stu poin­for­mo­wać o cza­sach, w jakich powsta­ły wier­sze. A teraz opo­wia­dam Panu wię­cej.

Czy­li roz­mo­wa pozwa­la powie­dzieć wię­cej niż komen­tarz?

Nie każ­da i nie zawsze. Ale w tej roz­mo­wie powie­dzia­ło mi się nie­ma­ło, praw­da?

Tak, to praw­da. Poja­wia­ją się tu wąt­ki, któ­rych wcze­śniej Pani nie opo­wia­da­ła. A w jaki spo­sób wybie­ra­ła Pani obra­zy i foto­gra­fie do tej książki?

Wybra­łam auto­fo­to­gra­fie, zdję­cia i repro­duk­cje prac poka­zu­ją­ce, jak wyglą­da­łam i co robi­łam w tam­tych latach, wybie­ra­jąc je tak, by kore­spon­do­wa­ły jakoś z wier­sza­mi.

Wspo­mi­na Pani o „odkryt­kach” wysy­ła­nych do mat­ki – krót­kich komu­ni­ka­tach pisa­nych z myślą o cen­zu­rze. Czy to doświad­cze­nie mia­ło wpływ na spo­sób, w jaki Pani pisze?

Nie. Odkąd się­gam pamię­cią, mama sły­sza­ła gło­sy w ścia­nach i sza­mo­ta­ła się po miesz­ka­niu, wrzesz­cząc, że nas pod­glą­da­ją. Prze­szłam nie­złą szko­łę życia, potem nie musia­łam się już zbyt wie­le uczyć.

W jaki spo­sób to Panią ukształ­to­wało?

To wie­dzą może bóstwa (w któ­re nie wie­rzę), lecz raczej nie auto­rzy i autor­ki publi­ka­cji wyja­śnia­ją­cych moje sto­sun­ki z mamą i bra­tem na pod­sta­wie ksią­żek i obra­zów.

Moment emi­gra­cji wyda­je się w tej książ­ce prze­ło­mo­wy. Jak zmia­na języ­ka wpły­nę­ła na Pani spo­sób pisa­nia i myślenia?

Panie Artu­rze! Zna­la­złam się „na emi­gra­cji”, mając dwa­na­ście lat. Potem migro­wa­łam i migro­wa­łam, aż się zesta­rza­łam i zamiesz­ka­łam na Mont­par­nas­se. Zmie­nia­łam języ­ki i tech­ni­ki obra­zo­wa­nia nie po to, żeby cokol­wiek „oca­lić”, ale przed­sta­wić, jak z mojej per­spek­ty­wy wyglą­da świat, zakła­da­jąc, może błęd­nie, że będzie to inte­re­su­ją­ce.

Na koniec chciał­bym zapy­tać o sens powro­tu. O to, co zna­czy dziś wyda­nie tej książ­ki – w innym świe­cie, dla innych czy­tel­ni­ków. Czy wie­rzy Pani, że ta poezja może jesz­cze pra­co­wać nie jako doku­ment epo­ki, ale jako żywy, nie­po­ko­ją­cy głos, któ­ry wciąż sta­wia pyta­nia? 

Pora zade­kla­ro­wać, że nie wie­rzę w nic – jestem ate­ist­ką. Oczy­wi­ście ucie­szę się z pochwał, lecz nie zmar­twię zbyt­nio, jeśli mnie wygwiż­dżą.

A dla Pana mam w podzię­ce za wspól­ną pra­cę wiersz cesa­rza Hadria­na i moją para­fra­zę, ukoń­czo­ną przed chwi­lą spe­cjal­nie dla Pana:

Ani­mu­la vagu­la blan­du­la
Hospes come­sque cor­po­ris
Quae nunc abi­bis in loca?
Pal­li­du­la rigi­da nudu­la
Nec ut soles dabis iocos

Duszycz­ko, wier­ci­pię­to mała,
Miesz­kasz już u mnie tyle lat.
Dokąd się teraz wypro­wa­dzasz?
Ble­dziut­ka, chu­dziut­ka, na gola­sa
Żar­tow­ni­siu moja uko­cha­na.

Dzię­ku­ję za wspól­ną pra­cę, za szcze­rość i za wiersz, któ­ry domy­ka tę roz­mo­wę lepiej niż jakie­kol­wiek pyta­nie.

Paryż, 16 luty 2026