Jakub Pszoniak: Masz psa?
Konstanty Famulski: Nie mam psa – a jeśli kiedyś będę mieć, to już wiadomo, jak będzie się nazywał. Z takim imieniem – koniecznie musiałby to być bulterier.
Tylko jak to zdrobnić? Remboś, Rembiczek? Remboś niepokojąco wędruje w stronę Przybosia. Pytam o psa, żeby sprawdzić, czy mnie czytelniczy nos nie oszukał. A podpowiada mi on, że ciebie trudno w bohaterze książki znaleźć. Komarem pewnie w zapamiętanych wcieleniach nie byłeś, psem – jak podejrzewam – też. Może Lechoń i Ci przedstawił pewną koleżankę Dantego, ale zapewne nie jeździliście razem ani przez tajgę, ani przez Afrykę. Domyślam się, że jeśli bohater książki bywa tobą, to przejawia się to w jego łaknieniu przeżyć, w poszukiwaniu ich intensywności, a nie w samym ich charakterze…
Na pewno można tak na to patrzeć i nawet mi się takie odczytanie podoba.To chyba jasne, że przygody podmiotu są przygodami wyobraźni – może z kilkoma obocznościami – a poetyka jest raczej z tych niezbyt konfesyjnych. Ale przecież jestem swoją wyobraźnią tak samo, jak swoim doświadczeniem. Jeśli nie bardziej. Albo to są rzeczy tak silnie splecione, że nie sposób na nie patrzeć inaczej niż jak na jedno. I przechodnia tożsamość podmiotu: Rimbaud, pies, komar czy cokolwiek jest oczywiście tylko i aż konwencją, za pomocą której opowiada się historię.
Raczej nie zachęcałbym do lektury takiej, której celem jest odnalezienie mnie w podmiocie. To przecież nie kryminał, chyba nie to jest stawką. Zresztą, nie wydaje mi się, żeby to była książka „syntetyczna” w takim sensie, że daleka od jakiegoś przeżycia, że zainteresowana wyłącznie formą; będąca grą matematycznych umysłów.
To, że „ja” jest ruchome i zaszyte w kostium nie znaczy przecież, że go nie ma. A skoro już paraduje w masce, to pewnie nie bez powodu. Niby nie dam ci siebie w żadnej postaci, a jednak coś dostaniesz.
W jednym z wierszy pada określenie, które złośliwi mogliby próbować uznać za hasło programowe tomu: „fabuła bez narracji”. Ale to nie oddaje, moim zdaniem, jej charakteru – to jednak wiersze fabularne, choć jest to fabuła mgławicowa, szarpana i mocno psychodeliczna. Lepiej oddaje to chyba porównanie fabuły do strzaskanego szkła, które znalazłem w innym twoim wierszu. Zdradź, proszę, bez psucia czytelniczej frajdy, zarys tego, czego możemy spodziewać się sięgając po Tego psa imieniem Rimbaud.
Czy to aby takie znowu złośliwe? Może i mógłbym się pod tym podpisać.
Pies… jest wielofabułą, jest poematem-podróżą – nawet jeśli opisaną eliptycznie. To, że przebyty w tych wierszach dystans lepiej opisze, sam nie wiem, spirala niż prosta, jest chyba tą właśnie „psychodelicznością”, o której mówisz (choć podchodzę nieufnie do samego słowa, bo czytanie tej książki wyłącznie jako „ćpuńskiej przygody” jest płaskie). Wraz z podmiotem towarzyszymy Rimbaudowi i Rimbaudom w Afryce, jedziemy na daleki wschód, szlajamy się po Wrocławiu takim, jakiego już chyba, swoją drogą, nie ma, pokonujemy inne przeszłe i przyszłe granice państw. Biegamy za własnym ogonem…
Ciężko Psa… sprzedać. Nieraz poległem. To książka, której lektura – jak myślę – ma działać wykładniczo. Wątki są strzaskane i streszczane, każdy nowy element pasuje do poprzedniego nieidealnie, kolejne wiersze (re)animują poprzednie, a sens ujawnia się właśnie w tych meandrach, w ruchach przód-tył, w komasacji.
Jestem jak najdalszy od sprowadzania książki do przygody po mikro- i makorodozowaniu czerwonej rtęci i innych specyfików – chodziło mi o oniryczne przełamanie rzeczywistości. Czy czytelnik, wybierając się wraz z bohaterami książki w wir przygody, musi się wyposażyć w jakiś specjalny, erudycyjny ekwipunek? Musi mieć ze sobą jakiś klucze, albo harcersko-czytelnicze sprawności?
To pytanie pozostawia mnie bezradnym, tak bardzo ciągnie mnie do dwóch sprzecznych odpowiedzi.
Z jednej strony chcę powiedzieć, że mam ogromne zaufanie do czytelnika, że każdy może po tę książkę sięgnąć. To, jak sam mówisz, ma być podróż, nie wszystko, co napotykamy w drodze, trzeba „zrozumieć” – to nie jest zagadka, więc nie ma „rozwiązania”. Myślę, że Pies… może zauroczyć w niejeden sposób. Może jestem naiwny.
Bo z drugiej strony nie ma co ukrywać, że to pewnie tzw. „poezja trudna”, w której nie wiadomo wprost, o co chodzi, która się z siebie nie tłumaczy, bo nie chce, która żyje szerokimi kontekstami. Łatwo w tym wszystkim zatonąć, a autor jakoś mało skory do podania dłoni. Nie przez zawiść, po prostu wydaje mi się, że efektu jaki Pies… zamierza, nie sposób osiągnąć inaczej.
Ludzie zbyt często zgadzają się z samymi sobą – na czas rozmowy o książce zasadę niesprzeczności możemy zawiesić.
Czasem gdy dwie sprzeczne rzeczy wydają się sensowne, znaczy, że doszliśmy do czegoś prawdziwego. A czasem nie.
Twoja książka jest niezwykle świeża i zarazem nie tylko zanurzona w tradycji, ale i wyrzeźbiona z materii, którą z tradycji odziedziczyliśmy. Opowiedz o napięciu między tym, co współczesne i klasyczne w swoim spisaniu.
Ja traktuję tradycję instrumentalnie, tam, gdzie pasuje mi ją przypomnieć – przypomnę, tam, gdzie chcę ją łamać – łamię bez sentymentu. Mało w tym świadomej kalkulacji, szczerze – jak teraz o tym myślę – najchętniej byłbym tylko współczesny.
Lechoń, Rimbaud, Beatrycze, Awangarda – to wszystko interesuje mnie bardziej jako figury i języki o określonej gramaturze i grawitacji; to wszystko interesuje mnie jako o p o w i e ś c i. Moja gra z tradycją polega chyba na używaniu jej wyłącznie do własnych celów, żadnych hołdów nie składam jawnie. Nie jestem w stanie się jej wyzbyć, ale sam się tym brzydzę. Czy to nie romantyczne?
Owszem! A dlaczego wracasz wciąż w wiersze pożółkłe?
Gdybym wiedział, nie napisałbym takiego wersu.
Tradycja, po którą – jak mówisz – sięgasz tylko instrumentalnie, sama powstała przez wcześniejsze potraktowanie jej jako narzędzia. Była przefiltrowana wcześniej przez kolejne jej etapy, które same stały się oddzielnymi tradycjami. Rimbaud, pewnie pojawiający się w książce najczęściej, jest i nie jest zarazem Rimbaudem – jest cieniem rzucanym przez Rimbauda, którego nie ma, legendą oderwana od własnego bohatera. Beatrycze jest nie tyle bohaterką Dantego, co Beatrycze Dantego czytanego przez Lechonia. Czym są dla ciebie te bardzo wyraziste figury?
To figury tak przerosłe i ciężkie, że właściwie nieznaczące – całe wielkie narracje zamknięte w pojedynczych słowach, ale też – tylko frazesy. Kwestia optyki. W tym napięciu widzę potencjał na opowiedzenie czegoś nowego, czegoś pomiędzy, przecząc historii lub możliwie wiernie ją odgrywając. Piszę przez zapożyczenia, przez konwencje, dopóki te są mi użyteczne. Gdy przestają być – nadpisuje, przeczę, zmieniam. Czy wszyscy nie robimy właściwie podobnie? Sam wychodzę na tym wcale nieźle i nie znalazłem innej drogi.
A co pozostaje z poety, kiedy odbierzemy mu biografię, nazwisko, legendę, ciało i słowa? Albo – przeciwnie – gdy sprowadzimy poety tylko do legendy?
Ładne pytanie. Zostaje naczynie, które można czymś napełnić.
Dziękuję! Mówiliśmy już o narracji jako kluczu, mamy eklektyczną żonglerka, pastisz, grę, a może nawet zabawę formą. To wszystko odnosi nas do bardzo konkretnego, literackiego prądu. A jednak gdy ostatnio rozmawialiśmy, określiłeś swój sposób myślenia o własnym pisaniu jako bliższy neomodernizmowi niż postmodernizmowi. Opowiedz o tym, proszę, nieco więcej.
Bo nie wydaje mi się, żebym był poetą wyczerpania. Pies… jest zawstydzony swoim patosem, sam się z niego podśmiechuje, ale to nie zmienia faktu, że patetyczny jest i w tym patosie – wstydliwie szczery. To nie tak, że dążę do wzniosłości. Ale o coś mi chodzi, może jednak jest w tym jakaś pokraczna wiara? Nie wiem.
Na pewno nie interesuje mnie „intertekstualny popis”, „inteligentna forma”, „gra językiem” – przynajmniej nie same dla siebie. Mam obawę, że łatwo będzie tę książkę sprowadzić wyłącznie do takich okrągłych zdań, a myślę, że chodzi mi o coś więcej. Przecież nie jestem cynikiem. Ironia, której w Psie… dużo, wydaje mi się często efektem skrzywionej nostalgii za czymś już — lub od zawsze? — niemożliwym. Ja wiem, że to jest mało konkretna odpowiedź, ale nie mam lepszej.
À propos obaw przed sprowadzania książki do prostych odniesień. Jeśli chce się rozsierdzić poetę – szczególnie budującego autonomiczne, pisarskie „ja” – trzeba podczas rozmowy o jego książce wyjąć spod pazuchy tom innego poety. a następnie nim pomachać. Popatrz, co tu mam! Wydajesz książkę niemal jednocześnie z Iliasem Stanezkaiem, który część intymnej opowieści o sobie opowiada poprzez historię Owidiusza. Tak radykalnie po pomniki chyba sięgał w ostatnim czasie tylko Marcin Mokry, który poprzez nie starał się znaleźć historyczne paralele i oddać niepokojące, schyłkowe signum temporis. Ty po wielkie figury nie sięgasz ani w sposób, ani w celu, w którym to robią wymienieni autorzy. Czy ktoś mówiąc o „psie imieniem Rimbaud” dokonywał już komparatystycznego zamachu z książkami Marcina w ręce? Dokonałeś na kimś takim zemsty z Bogiem, albo i mimo Boga?
Czy to nie oczywiste, że cała ta książka jest zerżnięta z Rukeyser, Dyckiego, Wata, z Lechonia, sam nie wiem, z Przybosia, Kulikowskiej, Šalamuna, może Tuwima i Sosnowskiego, albo – nomen omen – Rimbauda i jeszcze z Łępickiej i z Mokrego właśnie? Ostatnią dwójkę chciałem z tego miejsca pozdrowić, jakie miłe wam wypisałem towarzystwo.
Żeby to było jasne, powyższe jest nie tyle spisem moich inspiracji (choć oczywiście wiele z tych nazwisk bardzo sobie cenię), co raczej właśnie listą – jak to ująłeś – komparatystycznych zamachów, które udało mi się przeżyć. To serio jest Dziki Zachód.
Pytam o to, bo Twoja książka wydaje mi się bardzo odrębna, a w takich przypadkach często panicznie sięga się po najłatwiejsze skojarzenia. Czy ta odrębność była zamierzona? A może są jakieś poetki i poeci, w których kontekście dobrze jest czytać twój tom?
Pewnie najlepiej czytać ją w kontekście mnie.
Istotnym, symbolicznym, jak mi się wydaje, motywem w poemacie – bo twoja książka jest nie tyle zbiorem wierszy, co poematem rozpisanym na pojedyncze wiersze – jest przenoszona przez owady malaria. Czy tradycja i wpływ może być, twoim zdaniem, rodzajem takiej przenoszonej przez krew choroby? Masz na nią jakiś lek?
Przyznam, że sam tego tak nie widziałem. Miejsce dobre jak każde inne, aby zaznaczyć, że czytelnik ma zawsze rację, przynajmniej według mnie. Nie będę udawał, że znam jakieś sekretne remedia i nie wiem, czy z tradycji wypada się leczyć.
Żarłem w tym roku lek na malarię – bo na tę chorobę nie ma szczepionki, trzeba żreć tabletki. W połowie prewencyjnej, dosyć obciążającej kuracji okazało się, że biorę je niepotrzebnie, bo w państwie, w którym byłem, co prawda malaria panuje, ale w regionie, z uwagi na wysokość, już nie. Ale samej kuracji, choć jest niepotrzebna, nie należy przerywać. Myślisz, że terapia mająca ratować poetów przed towarzyszącym często, szczególnie na etapie debiutu, lękiem przed wpływem nie bywa właśnie takim zbędnym, wyjaławiającym obciążeniem dla wierszy?
Nieźle. Według mnie można się zadłużać odważnie i bez pokrycia. Myślę, że nawet jakby się chciało, nie da się stworzyć pastiszu idealnego, nawet gdy chcemy kopiować, to później figurujemy w wersach. Można zacząć od imitacji, a potem szukać w tych próbach siebie na marginesach. Będziemy się przecież wybijać – czy to nie pocieszające? Może dobijające?
A owszem! Jesteś pierwszym laureatem Gliwickiej Nagrody Literackiej. Dzięki niej otrzymałeś możliwość uczestniczenia w rezydencji literackiej i skupienia się na pracy nad kolejnym projektem poetyckim. Czy będzie on kontynuacją pomysłu, który pojawił się w debiucie, czy czymś zupełnie odrębnym?
Dwa styczniowe tygodnie samotnie spędzone w Gliwicach były ogromną przyjemnością. Polecam palmiarnię. Napisałem tam całą drugą książkę poetycką, która nie nadawała się do niczego – spaliłem, zasypałem solą.
Może nie wypada mi więcej pisać poezji?
Wiesz, z powołania to ja jestem muzykiem, ale handlować karabinami też przecież mogę.
Woody Guthrie na swojej gitarze miał napisane „This machine kills fascists”, więc instrument i karabin to czasami to samo.