nawiść

dziupla (pierwszy wiersz o kamieniu)

sza­fa
uchyl drzwi
a zoba­czysz zaro­śnię­ty
cmen­tarz wro­nę na gałę­zi las –
czy tyle drzew to już las? zaro­śnię­ty
cmen­tarz czy tyle gro­bów to już cmen­tarz?
wro­nę na gałę­zi i las i drze­wo w kształ­cie wro­ny
i w drze­wie dziu­plę a w dziu­pli znaj­dziesz czas i drze­wo
a w drze­wie znaj­dziesz dziu­plę a w dziu­pli znaj­dziesz sza­fę
uchyl drzwi a zoba­czysz hał­dę na któ­rej klę­czą­ce dzie­ci odpra­wia­ją
pogrzeb kamie­nia

Kinga Rusin pokazuje skalę zniszczeń po nawałnicy na Szombierkach

otwie­ram usta i deli­kat­nie chwy­tam w pal­ce
koniec zardze­wia­łe­go dru­ci­ka obro­słe­go
drob­ny­mi sko­ru­pia­ka­mi pla­ne­ta­mi strzę­pa­mi
zapo­mnia­nych melo­dii imion puent żar­tów

i wol­niut­ko metr po metrze wycią­gam z gar­dła
by pod świa­tło zbli­żyć do przy­mru­żo­ne­go oka
i oglą­dać jak wigi­lij­ną ość

wciąż nie wiem jak odróż­nić nas od sie­bie
sie­bie od mia­sta
mia­sto od chmu­ry
chmu­rę od waty cukro­wej

żeby nie przy­cho­dzić z pusty­mi ręka­mi
przy­no­szę kamień któ­ry hodo­wa­łem od pra­ty­go­dni
spójrz – jest nie­mal dosko­na­ły
dotknij

przerzut/
nie

poprzed­niej śro­dy GUS zaalar­mo­wał że i w nad­cho­dzą­cym kwar­ta­le
jeden na 38 milio­nów Pola­ków ponie­sie ryzy­ko bycia mną

oto więc jestem i iden­ty­fi­ku­ję się z pobra­nym numer­kiem
deli­kat­nym jak smak roz­grza­nej bla­chy przy­tknię­tej do języ­ka
kto z pań­stwa ostat­ni?

to sia­dam to wsta­ję to wró­żę z ekra­nu
czy cisza ma jasną czy ciem­ną bar­wę
dzień dobry – będę za panem

to sia­dam to wsta­ję to pró­bu­ję sobie przy­po­mnieć
numer Sym­fo­nii pie­śni żało­snych Górec­kie­go
to wra­cam do wier­sza o tytu­le któ­ry mówi wszyst­ko (1)

czy moż­na? pro­szę się nie mar­twić to nie potrwa dłu­go
ja tyl­ko na chwi­lę z deli­kat­ną spra­wą
tu mi dok­to­rze sta­lak­tyt rośnie

boję się że w koń­cu połą­czy się z zie­mią
i speł­ni się pro­roc­two

requiem dla ruchomych schodów

ma 13 lat i wra­ca do domu gdy po dru­giej
stro­nie pro­wa­dzą jej bra­ta z ogo­lo­ną gło­wą
ich nie­me spoj­rze­nia wpa­da­ją pod tram­waj
i nie ma bra­ta – są cisza bruk i szron

jesz­cze wte­dy nie wie że będą jej zabra­ne
uli­ca a z uli­cą ojciec dom i resz­ta świa­ta
wszyst­ko prócz spoj­rze­nia któ­re zyska mowę
w innym cał­kiem świe­cie cał­kiem innych cza­sach
jesz­cze wte­dy nie wie że kie­dyś tam poja­dę
przez sie­ro­cy trakt spoj­rzę i zoba­czę sio­strę

jesz­cze wte­dy nie wie że wró­cą brat i ojciec
że wró­cą z nimi Sybir i cho­wa­nie chle­ba
że wró­cą z nimi dzie­ci zamar­z­nię­te w saniach
bocz­ni­ce w płu­cach szy­ny na oskrze­lach
nie wie że śli­na w miał mie­lić będzie pamięć
że w śnie­gu zosta­nie pół bra­ta pół ojca

jesz­cze wte­dy nie wie że jej młod­sza sio­stra
wystroi się by zasnąć przy włą­czo­nym gazie
i wró­ci wzdłuż uli­cy któ­rej daw­no nie ma
do domu kry­ją­ce­go w sobie samym sam się
i że kie­dyś ja będę więc i my będzie­my
że cho­dzić zacznie­my od dwor­ca do dwor­ca

po to tyl­ko by jeź­dzić po rucho­mych scho­dach
i żyć będzie­my zmy­ślo­ne łester­no­we życia
oży­wiać w muze­ach wypcha­ne zwie­rzę­ta
i pluć będzie­my na dachy malu­chów
z wia­duk­tu łączą­ce­go Super­sam oraz daw­ny
cmen­tarz i że pła­kać będzie w chwi­lach

w któ­rych się nie pła­cze cze­mu pła­czesz bab­ciu?
nie pła­czę nie pła­czę nie pła­czę

ma 87 lat i wra­ca do domu gdy po dru­giej
stro­nie pro­wa­dzą jej bra­ta z ogo­lo­ną gło­wą

Eros i Tanatos (czterdziścicoś)

śmiejesz się a ja tu napraw­dę żyłem
i następne za domem było kre­ma­to­rium
śmiejesz się a ja tu napraw­dę żyłem
i tuż za kre­ma­to­rium był nie­wiel­ki bur­del

śmiejesz się a one napraw­dę sta­ły tak bli­sko sie­bie
że mia­ły wspólny par­king który za dnia czer­niał
od księży wdów oraz karawanów nocą zaś jaśniał
światłami taksówek grzejących sil­ni­ki

(na komi­nie znicz z rucho­mych pik­se­li i ledo­wy numer
nad drzwia­mi neon can­dy shop ale o tym później) (2)

śmiejesz się a ja tu napraw­dę żyłem
i w świat co dzień sze­dłem tym cmen­ta­rzem
nad którego murem górują gro­by nie­miec­kich przemysłowców
i cygańskich książąt (3) rzucające cień na plac zabaw po dru­giej stro­nie

(skrót przez kamie­nia­rza który odzy­sku­je gra­nit
ścierając ze sta­rych nagrobków daty i nazwi­ska ale my nie o tym)

śmiejesz się a ja tu napraw­dę żyłem
i ze świata co dzień wra­ca­łem przy komi­sa­ria­cie
w którym z rękami zaku­ty­mi z tyłu wyła­pa­łem wpier­dol
a noc była ciem­na niczym dno jezio­ra i gęsta jak far­ba do lam­pe­rii

(obok KMB i roku sło­wa inter­dyk­tu poświęconą kre­dą
ale o tym gdzie indziej i cał­kiem inną dło­nią) (4)

śmiejesz się a ja napraw­dę pisa­łem to mia­sto które mnie pisa­ło
i byłem tym mia­stem – każdym z przechodniów na każdej uli­cy
i każdym z pasażerów każdego tram­wa­ju każdym źdźbłem tra­wy
bez­zwrot­ną butel­ką roba­kiem fedrującym gli­nę pod pły­tą chod­ni­ka

byłem wyga­szo­nym wydo­by­ciem samo­za­pło­nem hał­dy
żwirem sprze­da­wa­nym na gra­my w stru­no­wych toreb­kach
kwia­ciar­nią Kwia­ty Pol­skie w pod­cie­niach więzienia (5)
i rzeźbą co gołym chu­jem wska­zu­je poste­ru­nek (6)

byłem tym sąsiadem który każdej nocy nego­cju­je z butel­ką
akt kapi­tu­la­cji sąsiadką co „skur­wy­sy­nu” krzy­czy do swo­je­go dziec­ka
synem ślepej uli­cy listem do papieża (7) niezbędnym deko­rum
pełniącym obowiązki obraz­ko­we­go żartu

z kro­ni­ki kry­mi­nal­nej na ostat­niej stro­nie (8) tąpnięciem rewidującym
wnętrza meblościanek kse­no­na­mi Ube­ra wiozącego wódkę
skąd jesz­cze jest możliwe o tak późnej porze (od cza­su zaka­zu
po 23 sta­cja na opłot­kach świeci lep­szym światłem) (9)

byłem pomio­tem lirycz­nym z eko­no­micz­nych stref zgnio­tu
tańcem św. Wita w roz­bar­skich spódnicach (10) śmiechem wyplu­wa­nym
z płuc gumo­wej kacz­ki ściskanej przez dziew­czyn­kę która żyje tu
sto wio­sen (a imię jej niech nie­sie się we wszyst­kich językach

melo­dią wszyst­kich naraz dobra­no­cek (11)) byłem wskazówką zega­ra (12)
mierzącą w skwer efe­bo­fi­la (13) zmęczonym bar­ma­nem co się led­wo
zmieścił obok weso­łe­go dia­bła na czub­ku igły gra­mo­fo­nu (a imię jego
po wsze cza­sy nie­chaj będzie wyte przez psy kru­ki oraz kate­chet­ki) (14)

byłem tra­che­oto­mią osmo­lo­ną luf­ką auto­chto­nem z wybrzeża
klat­ki scho­do­wej gdzie sta­ły się meli­ny narzędziem piesz­czo­ty
nieznającej upo­jeń innych niźli te na zeszyt na „na chuj się gapisz”
odpo­wie­dzią „owszem”

byłem dusz­pa­ster­skim ogło­sze­niem drob­nym lom­bar­dem
wysta­wio­nym w sąsiednim lom­bar­dzie urwa­nym refre­nem
na końcu kase­ty prze­gra­nej po tysiąckroć od nie­zna­nych
sprawców na osie­dlu prze­gra­nym w barze na maszy­nach

byłem wsty­dem z dumy i dumą ze wsty­du każdym z piro­fil­nych
nasion pękających w ogniu na każdym dzi­kim płonącym wysy­pi­sku
(umo­rze­nie spra­wy z powo­du nie­wy­kry­cia sprawców
to uzus językowy wrośnięty w oby­czaj)

śmiejesz się a ja tu napraw­dę żyłem sta­wa­łem się
bra­łem i dawa­łem
miłość
bo przez i ponad wszyst­ko

miłość na ósmym piętrze w blo­ku z wido­kiem na nie­bo
miłość na ósmym piętrze w blo­ku z wido­kiem na chod­ni­ki
miłość w blo­ku przy par­ku Świerczewskiego (15)
miłość z wido­kiem na bra­mę wytrzeźwiałki (16)

miłość w sute­re­nie o wil­got­nych ścianach
miłość na pierw­szym piętrze szty­gar­skiej kamie­ni­cy
miłość z Kalt und Warm szwa­ba­chą na żeliwnych żebrach
miłość w miesz­ka­niu z wido­kiem na kre­ma­to­ryj­ny komin

i daszek bur­de­lu podświetlony czer­wo­nym neo­nem can­dy shop
(na komi­nie znicz z pik­se­li i numer tele­fo­nu
wspólny par­king i cisza ale my nie o tym
nie o tym my o tym nie dzi­siaj)

śmiejesz się ale kie­dy tędy ostat­nio przejeżdżałem
przy­po­mnia­łem sobie że mia­łem taśmę z pun­ko­wą skła­dan­ką
która zaczy­na­ła się od „to możliwe jest tyl­ko tutaj” Homo­mi­li­tii
a kończyła się na „this could be eve­ry­whe­re” Dead Ken­ne­dys

(ale my nie o tym o tym innym razem)

(śmiech)

_____

(1) „bied­ny żyd patrzy na Gazę”

(2) Lokal kil­ka lat temu zmie­nił nazwę, być może zmie­nia­jąc rów­nież wła­ści­cie­la i cha­rak­ter. Jego obec­ny sta­tus jest mi nie­zna­ny.

(3) Otwar­te podwó­rze zakła­du kamie­niar­skie­go przy cmen­ta­rzu łączy uli­cę Pie­kar­ską i Ale­ję Mar­ka, nazwa­ną tak na cześć Mar­ka Sie­nic­kie­go – poli­cjan­ta zastrze­lo­ne­go na przy­le­głej uli­cy w roku 1992. W odle­gło­ści nie­prze­kra­cza­ją­cej kilo­me­tra od miesz­ka­nia, w któ­rym żyłem, znaj­do­wa­ło się 5 cmen­ta­rzy, nie­wie­le dalej znaj­do­wa­ły się dwa kolej­ne cmen­ta­rze.

(4) W 1369 roku na Bytom nało­żo­no inter­dykt papie­ski oraz klą­twę bisku­pa kra­kow­skie­go, potwier­dzo­ne przez Urba­na V. Uka­ra­no w ten spo­sób miesz­czan za uto­pie­nie w sadzaw­ce pro­bosz­cza Pio­tra i wika­re­go Miko­ła­ja, któ­rzy lżyć mie­li para­fian pod­czas homi­lii, doma­ga­jąc się jed­no­cze­śnie od nich dodat­ko­wych danin.

(5) Z Google: Bożen­ka: „Kwia­ciar­nia zasłu­gu­je na milion gwiaz­dek, nie tyl­ko 5 ; – ) Jestem pod wra­że­niem Pani wła­ści­ciel­ki zarów­no jako bar­dzo sym­pa­tycz­nej i skrom­nej, (za skrom­nej oso­by), jak i wyko­ny­wa­nych przez nią bukie­tów. Robią mega wra­że­nie!”.

(6) Zre­ali­zo­wa­na w 1938 roku rzeź­ba „Trzech Chłop­ców” (niem. Drei Jun­gen) dłu­ta Wal­te­ra Tuc­ker­man­na znaj­du­je się na naroż­ni­ku budyn­ku daw­nej Szko­ły Pod­sta­wo­wej nr 18 (obec­nie Szko­ła Pod­sta­wo­wa Mistrzo­stwa Spor­to­we­go). Przed­sta­wia ona – zgod­nie z nazwą – trzech chłop­ców. Wyróż­nia­ją­cym ją szcze­gó­łem jest to, że chłop­cy są zupeł­nie nadzy i odda­ni z peł­ną, ana­to­micz­ną pre­cy­zją. Naprze­ciw znaj­du­je się II Komi­sa­riat Poli­cji.

(7) W roku 2005 na bytom­skim Ryn­ku sta­ra­no się o prze­bła­gal­ną mszę świę­tą w inten­cji cof­nię­cia klą­twy nało­żo­nej na mia­sto za grze­chy jego XIV wiecz­nych miesz­kań­ców (patrz pkt 3). 2 lat póź­niej Byto­mia­nie – w ramach akcji arty­stycz­nej – wysła­li do arcy­bi­sku­pa Damia­na Zimo­na list, w któ­rym pro­si­li o jego wsta­wien­nic­two u papie­ża Bene­dyk­ta XVI w spra­wie zdję­cia rze­czo­nej klą­twy. O kwe­stii papie­skiej klą­twy przy­po­mi­na­ła też Gale­ria Kro­ni­ka pod­czas wysta­wy Toma­sza Kul­ki. „Male­dic­tus domi et foris/ Prze­klę­ty nie­chaj będzie w domu i na dwo­rze.”

(8) Nie przy­znam się kto, ani, tym bar­dziej, w jakiej spra­wie został spor­tre­to­wa­ny w kro­ni­ce kry­mi­nal­nej „Życia Bytom­skie­go” jako pijak z pul­su­ją­cym nosem.

(9) Zakaz sprze­da­ży alko­ho­lu od godz. 23:00 do 5:00 rano w skle­pach i na sta­cjach paliw obo­wią­zu­je w Byto­miu od 1 lip­ca 2018 roku.

(10) W skład kobie­ce­go stro­ju roz­bar­skie­go wcho­dzi kiec­ka, zopa­ska, kabo­tek i wierz­cheń kiec­ka, zopa­ska i jakla kiec­ka, zopa­ska, kabo­tek i meryn­ka. Do 1927 Roz­bark był samo­dziel­ną gmi­ną wiej­ską, od tego cza­su jest dziel­ni­cą Byto­mia. Dys­po­nent­ką tajem­nej umie­jęt­no­ści przy­odzie­wa­nia stro­ju roz­bar­skie­go była Bab­cia kryj­ce­go się pod ini­cja­łem B. boha­te­ra wier­sza „trzy dni przed jutrem” (w: nawiść, Biu­ro Lite­rac­kie 2026, s. 24).

(11) Gra­ży­na Woło­wiec, nazy­wa­na Smer­fet­ką, była dobrym duchem Byto­mia. Zna­na z towa­rzy­sko­ści wobec ludzi i zwie­rząt, zami­ło­wa­nia do śpie­wa­nia pio­se­nek z bajek przy akom­pa­nia­men­cie dmu­cha­nych zaba­wek oraz do jaz­dy pojaz­da­mi szy­no­wy­mi. Zmar­ła w 2023 roku wie­ku 55 lat. Na jej cześć powstał mural.

(12) 1 Liceum Ogól­no­kształ­cą­ce w Byto­miu potocz­nie nazy­wa­ne jest „szko­łą pod zega­rem” ze wzglę­du na wiszą­ce nad bra­mą głów­ną horo­lo­gium. Pla­ców­ka była pierw­szą pol­ską szko­łą śred­nią w Repu­bli­ce Weimar­skiej.

(13) To były inne czasy/ O zmar­łych dobrze, albo wcale/ Niech zasłu­gi nie będą prze­sła­nia­ne przez eks­tra­wa­ganc­kie zachowania/ Ludzie mówią róż­ne rzeczy/ Za kate­drą prze­pra­co­wał 45 lat/ Pamięć o nim jest wciąż żywa, a spu­ści­zna jego pra­cy inspi­ru­je zarząd, dzia­ła­czy i sym­pa­ty­ków do kon­ty­nu­acji jego dzieła/ Absol­wen­ci kil­ku poko­leń uczci­li go owa­cją na stojąco/ Ja nie, ale kole­ga z kla­sy – pamię­tasz?

Z Google: Doro­ta Bytom: „1/5, Skwer zapo­mnia­ny przez Poli­cję i służ­by miej­skie. Ław­ki oku­po­wa­ne przez spo­ży­wa­ją­cych alko­hol i śmie­cą­cych pusz­ka­mi, butel­ka­mi, peta­mi. Ław­ki pod­nisz­czo­ne, chod­nik w opła­ka­nym sta­nie. Dok­to­ro­wi (bo tak go tytu­owa­no z sza­cun­ku) chy­ba było­by przy­kro, że „fir­mu­je” swo­im nazwi­skiem takie miejsce.”/ W trak­cie swe­go wystą­pie­nia powie­dział też bar­dzo poważ­nie: „Tych wszyst­kich, któ­rym wyrzą­dzi­łem jakąś przy­krość – prze­pra­szam.”

(14) Roman Kostrzew­ski był dobrym duchem prze­bra­nym za złe­go ducha Byto­mia. Zna­ny z towa­rzy­sko­ści wobec ludzi i zami­ło­wa­nia do śpie­wa­nia pio­se­nek. Zmarł w 2022 roku w wie­ku 62 lat. Na jego cześć powstał mural, a jego nazwi­skiem nazwa­ny został jeden ze skwe­rów, sta­jąc się, praw­do­po­dob­nie, jedy­nym w Pol­sce skwe­rem imie­nia zade­kla­ro­wa­ne­go sata­ni­sty.

Z Google: „Jcwbnw: 5/5 · 2 lata temu. Jesz­cze tam nie byłem, ale wia­do­mo”. Skwer znaj­du­je się naprze­ciw cmen­ta­rza ewan­ge­lic­kie­go, któ­ry po woj­nie rów­nież stał się skwe­rem.

(15) Park Miej­ski im. hm. Fran­cisz­ka Kachla do 1989 roku nosił imię gen. Karo­la Świer­czew­skie­go („Wal­te­ra”). Przy jego głów­nej bra­mie znaj­do­wał się pomnik ówcze­sne­go patro­na, któ­re­go śla­dem jest pusty cokół. Oba­lo­ny w 1989 pomnik stał w miej­scu oba­lo­ne­go w 1945 postu­men­tu 156 Puł­ku Pie­cho­ty Nie­miec­kiej (niem. 3. Schle­si­sches Infan­te­rie-Regi­ment Nr. 156). Innym śla­dem prze­szło­ści w par­ku jest miej­sce po obe­li­sku kanc­le­rza Otto Edu­ar­da Leopol­da von Bismarc­ka-Schön­hau­se­na.

(16) Opła­ta za pobyt w Izbie wytrzeź­wień wyno­si 453,57 zł. Pod­sta­wa praw­na: Uchwa­ła nr XII/103/24 Rady Miej­skiej w Byto­miu z dnia 16.12.2024 r. w spra­wie usta­le­nia wyso­ko­ści opła­ty za pobyt w Izbie Wytrzeź­wień. Izba wytrzeź­wień znaj­du­je się w Par­ku Miej­skim im. hm. Fran­cisz­ka Kachla.