recenzje / ESEJE

Ronald Firbank: Literatura jako model życia

Julia Fiedorczuk

Recenzja Julii Fiedorczuk z książki Studium temperamentu Ronalda Firbanka.

Biuro Literackie kup książkę na poezjem.pl

Co łączy Raymonda Roussela, Laurę Riding i Ronalda Firbanka? Otóż fakt, że u każdego z tej trójki pisarzy najciekawsze rzeczy dzieją się na samej powierzchni języka. I nie chodzi tu po prostu o eksperymenty formalne, ale o fakt, że forma staje się jednocześnie najważniejszym elementem treści utworu literackiego. W ten sposób na pierwszy plan wysuwa się sztuczność literatury, a co za tym idzie – sztuczność wszelkiego doświadczenia.

Wzmianka o “powierzchni” języka jest ryzykowna, przywodzi bowiem na myśl dialektykę powierzchni i głębi, jakiś rodzaj platońskiego dualizmu, w którym mielibyśmy do czynienia z ukrytą rzeczywistością i nałożonymi na nią jej ułomnymi reprezentacjami. Tymczasem w twórczości wymienionych przeze mnie autorów dochodzi do całkowitego zniesienia opozycji pomiędzy powierzchnią a głębią. Głębia doświadczenia, intensywność emocji, to w literaturze wyłącznie kwestia odpowiedniej formy. A skoro w literaturze, to także w życiu.

Ronalda Firbanka zabawa formą ma zatem charakter stuprocentowo poważny, albowiem jest to w gruncie rzeczy zabawa z samą rzeczywistością. Manieryczność dialogów i opisów Firbanka doprowadza ostatecznie do odkrycia pewnej zasadniczej prawdy na temat stosunków międzyludzkich i sposobów postrzegania rzeczywistości: nie ma w nich niczego naturalnego, są sztuczne, skonstruowane. Podobnie jak w ujęciu Judith Butler drag stanowi uniwersalny model odgrywania płci, odsłaniający jej wysoce teatralny charakter, tak Firbank wydobywa na światło dzienne teatralność naszych codziennych gestów i interakcji. Taka jest prawda Firbanka: prawda, która, jak mawiał Lacan, zawsze ma strukturę fikcji.

Można pójść o krok dalej: jeśli dla Butler drag ujawnia performatywny charakter płci, to dla Firbanka teatralność płci jest dowodem na performatywny charakter całej ludzkiej rzeczywistości. W posłowiu do powieści Zdeptany kwiatuszek Andrzej Sosnowski (autor przekładu) pisał, że tekst Firbanka “rozkłada” dwie podstawowe kategorie porządkujące rzeczywistość, “dwie instancje władzy Bogu miłego porządku: czytelność słowa i relacji płci”. Związki pomiędzy tymi dwiema “instancjami władzy” dałoby się zbadać na sposób psychoanalityczny, żeby się jednak nie zagłębiać w skomplikowany wywód teoretyczny, odnotujmy jedynie, że płeć stanowi jeden z podstawowych znaków w naszej kulturze, można wręcz zaryzykować stwierdzenie, że stanowi paradygmat wszelkiego znaczenia. Płeć jako znaczenie nierozerwalnie wiąże się z ciągle na nowo ponawianą koniecznością ustanawiania normy (jeszcze raz Butler) i, co za tym idzie, z produkcją odpadów, czyli tego, co nie mieści się w ramach normy, co porządkująca znaczenie/płeć matryca musi odrzucić, aby uzyskać pożądany kształt rzeczywistości, wszystko co inne, dziwne, czyli (jeszcze raz Butler) queer.

U Firbanka mamy do czynienia z radosnym (chciałabym powiedzieć: gay) uwypukleniem procesu produkcji normy, a także z fascynacją non-sensownymi odpadami tego procesu. W posłowiu do Studium temperamentu Grzegorz Jankowicz (który wraz z Andrzejem Sosnowskim przetłumaczył zebrane w tym tomie wczesne utwory Firbanka) pyta: “A jakie jest naturalne środowisko Firbanka?” I od razu odpowiada: “To przestrzeń dziwactwa i przesady, którą tak dobrze widać w prezentowanych w niniejszym tomie ‘Scenach z życia Ronalda Firbanka'”. Określenie “dziwactwa i przesady” mianem “środowiska naturalnego” jest tylko pozornie paradoksalne. “Dziwactwo i przesada” to środowisko naturalne wszelkiej sztuki, a życie, jak zauważył Roland Barthes już jakiś czas temu w słynnym eseju śmierć autora, “naśladuje książkę”. Żywiołem literatury jest sztuczność i właśnie dlatego (bo przecież nie dlatego, że opowiada przekonywające historie) mówi nam ona coś o życiu.

W tytułowym opowiadaniu zbioru Lady Agnes Charters wypowiada następującą kwestię: “Powinnam stopniowo przefarbować włosy na rudo – powiedziała – złoty mnie zmęczył; oczywiście, te żółte herbaciane róże doskonale pasują, ale żółty robi się monotonny”. Następnie zbliża się do stołu zawalonego książkami i wybiera wolumen z szarą oprawą, myśląc “Szary akcent upiększy moją suknię” . Okazuje się, że szary tom to jedna ze sztuk Maeterlincka, Lady Agnes cieszy się więc, bo przecież “Tak rozkosznie być przyłapaną na czytaniu Maeterlincka. To takie dekadenckie!”. Dzięki świetnym spolszczeniom Grzegorza Jankowicza i Andrzeja Sosnowskiego będziemy teraz mieli rozkoszną okazję, aby nas przyłapano na czytaniu Firbanka. Warto. To takie wywrotowe!

O AUTORZE

Julia Fiedorczuk

Urodzona w Warszawie. Prozaiczka, poetka, tłumaczka. Na Uniwersytecie Warszawskim prowadzi zajęcia z literatury amerykańskiej, teorii literatury i ekokrytyki. Nagrodzona przez Polskie Towarzystwo Wydawców Książek za najlepszy debiut (2002). Laureatka austriackiej nagrody Huberta Burdy (2005). Członkini ASLE (Association for the Study of Literature and the Environment). Mieszka w Warszawie.

powiązania

Moi Moskale

dzwieki / WYDARZENIA Andrzej Sosnowski Anna Podczaszy Bogusław Kierc Eugeniusz Tkaczyszyn-Dycki Jerzy Jarniewicz Julia Fiedorczuk Krzysztof Siwczyk Natalia Gorbaniewska Natalia Woroszylska Tadeusz Pióro Wiktor Woroszylski

Zapis całego spotkania autorskiego wokół antologii Moi Moskale podczas Portu Wrocław 2006.

WIĘCEJ

Poetki z Wysp

dzwieki / WYDARZENIA Carol Rumens Jerzy Jarniewicz Julia Fiedorczuk Lavinia Greenlaw Marta Podgórnik

Zapis całego spotkania autorskiego Lavinii Greenlaw, Carol Rumens, Julii Fiedorczuk, Marty Podgórnik oraz Jerzego Jarniewicza podczas Portu Legnica 2004.

WIĘCEJ

Damski boks

dzwieki / WYDARZENIA Agnieszka Wolny-Hamkało Bohdan Zadura Julia Fiedorczuk Klara Nowakowska Marta Podgórnik

Zapis całego spotkania autorskiego Julii Fiedorczuk, Klary Nowakowskiej, Marty Podgórnik, Agnieszki Wolny-Hamkało oraz Bohdana Zadury podczas Portu Legnica 2004.

WIĘCEJ

Listopad nad Narwią i danc

dzwieki / WYDARZENIA Anna Podczaszy Julia Fiedorczuk

Zapis całego spotkania autorskiego Julii Fiedorczuk i Anny Podczaszy podczas Portu Legnica 2000.

WIĘCEJ

Tajemnicze zaułki Williamsa

wywiady / O KSIĄŻCE Julia Fiedorczuk Julia Hartwig

Rozmowa Julii Fiedorczuk z Julią Hartwig, towarzysząca ukazaniu się książki Spóźniony śpiewak Williama Carlosa Williamsa w przekładzie Julii Hartwig, wydanej w Biurze Literackim w 5 stycznia 2009 roku, a w wersji elektronicznej 10 kwietnia 2019 roku.

WIĘCEJ

Ułamek świetności

recenzje / IMPRESJE Julia Fiedorczuk

Recenzja Julii Fiedorczuk książki Spóźniony śpiewak Williama Carlosa Williamsa w przekładzie Julii Hartwig, wydanej w Biurze Literackim w 5 stycznia 2009 roku, a w wersji elektronicznej 10 kwietnia 2019 roku.

WIĘCEJ

Powiedzieć to inaczej niż tak i niż nie…

recenzje / ESEJE Julia Fiedorczuk

Szkic Julii Fiedorczuk poświęcony twórczości Andrzeja Sosnowskiego.

WIĘCEJ

Będą kwiaty

dzwieki / RECYTACJE Julia Fiedorczuk

Wiersz z tomu Poeci na nowy wiek, zarejestrowany podczas spotkania “Poeci na nowy wiek” na festiwalu Port Wrocław 2010.

WIĘCEJ

Survival

dzwieki / RECYTACJE Julia Fiedorczuk

Wiersz z tomu Planeta rzeczy zagubionych (2006). Fragment spotkania “Kochankowie na otwartym morzu” z festiwalu Port Wrocław 2007.

WIĘCEJ

Wieczorem

dzwieki / RECYTACJE Julia Fiedorczuk

Wiersz z tomu Planeta rzeczy zagubionych (2006). Fragment spotkania “Kochankowie na otwartym morzu” z festiwalu Port Wrocław 2007.

WIĘCEJ

Julia Fiedorczuk o książkach Laury Riding

recenzje / KOMENTARZE Julia Fiedorczuk

Autorski komentarz Julii Fiedorczuk do książek Obroty cudów i Korona dla Hansa Andersena Laury (Riding) Jackson, wydanych nakładem Biura Literackiego 11 stycznia 2012 roku.

WIĘCEJ

Gottfried Benn: Ziemia woła

recenzje / ESEJE Julia Fiedorczuk

Recenzja Julii Fiedorczuk z książki Nigdy samotniej i inne wiersze Gottfrieda Benna.

WIĘCEJ

Przychody i rozchody sensu

recenzje / IMPRESJE Julia Fiedorczuk

Recenzja Julii Fiedorczuk z książki Doba hotelowa Bartłomieja Majzla.

WIĘCEJ

Być więc i nie być

recenzje / IMPRESJE Julia Fiedorczuk

Esej Julii Fiedorczuk towarzyszący premierze książki Pozytywki i marienbadki (1987-2007) Andrzeja Sosnowskiego.

WIĘCEJ

Ciężko utrzymać poziom, ale jeszcze trudniej wiarygodność poetycką

debaty / WYDARZENIA I INICJATYWY Grzegorz Jankowicz Julia Fiedorczuk Marcin Sierszyński Marta Kucharska Mateusz Kotwica Paweł Kaczmarski

Głosy Julii Fiedorczuk, Grzegorza Jankowicza, Pawła Kaczmarskiego, Mateusza Kotwicy, Marty Kucharskiej i Marcina Sierszyńskiego w debacie “Dożynki 2008”.

WIĘCEJ

Blanchot: śmierć jako forma życia

recenzje / IMPRESJE Julia Fiedorczuk

Recenzja Julii Fiedorczuk z książki Tomasz Mroczny. Szaleństwo dnia Maurice’a Blanchota.

WIĘCEJ

Dziwadełko, Wiersz

recenzje / Julia Fiedorczuk

Autokomentarz Julii Fiedorczuk do książki Tlen.

WIĘCEJ

Przygoda ze słowami

recenzje / KOMENTARZE Julia Fiedorczuk

Komentarz Julii Fiedorczuk do książki Listopad nad Narwią, która ukazała się nakładem Biura Literackiego.

WIĘCEJ

O Brzytwie okamgnienia

recenzje / NOTKI I OPINIE Darek Pado Jakub Winiarski Julia Fiedorczuk Karol Maliszewski Kuba Mikurda

Komentarze Kuby Mikurdy, Karola Maliszewskiego, Julii Fiedorczuk, Jakuba Winarskiego i Darka Pado.

WIĘCEJ

Zdarzenie: tęcza na farfoclisku (fragmenty)

recenzje / IMPRESJE Julia Fiedorczuk

Recenzja Julii Fiedorczuk z książki Gdzie koniec tęczy nie dotyka ziemi Andrzeja Sosnowskiego..

WIĘCEJ

Studium temperamentu

recenzje / ESEJE Jerzy Jarniewicz

Recenzja Jerzego Jarniewicza z książki Studium temperamentu Ronalda Firbanka.

WIĘCEJ

Płeć kursywy

recenzje / ESEJE Tadeusz Pióro

Recenzja Tadeusza Pióry z książki Studium temperamentu Ronalda Firbanka.

WIĘCEJ

Baśń dla znużonych ludzi

recenzje / IMPRESJE Joanna Orska

Recenzja Joanny Orskiej z książki Studium temperamentu Ronalda Firbanka.

WIĘCEJ

Półświatek

recenzje / IMPRESJE Krzysztof Siwczyk

Recenzja Krzysztofa Siwczyka z książki Studium temperamentu Ronalda Firbanka.

WIĘCEJ

Firbankowskie bibeloty

recenzje / NOTKI I OPINIE Jacek Dehnel

Recenzja Jacka Dehnela towarzysząca premierze książki Ronalda Firbanka Studium temperamentu, wydanej w Biurze Literackim 23 lutego 2009 roku.

WIĘCEJ

O Firbanku w siedmiu punktach

recenzje / ESEJE Jacek Gutorow

Recenzja Jacka Gutorowa z książki Studium temperamentu Rolanda Firbanka.

WIĘCEJ

Julia Fiedorczuk prozatorsko i w pełnym metrażu

recenzje / ESEJE Michał Mazur

Recenzja Michała Mazura z książki Biała Ofelia Julii Fiedorczuk.

WIĘCEJ

tuż-tuż, czyli coraz bliżej i coraz dalej

recenzje / ESEJE Marcin Jurzysta

Recenzja Marcina Jurzysty z książki tuż-tuż Julii Fiedorczuk.

WIĘCEJ

Ofelia V.2.2

recenzje / ESEJE Monika Glosowitz

Recenzja Moniki Glosowitz z książki Białą Ofelia Julii Feidorczuk, która ukazała się 1 grudnia 2011 roku na łamach portalu artPapier.

WIĘCEJ

Jesteś, ale cię nie ma

recenzje / ESEJE Marta Cuber

Recenzja Marty Cuber z książki Poranek Marii i inne opowiadania Julii Fiedorczuk.

WIĘCEJ

Maria i Julia (Poranek Marii)

recenzje / ESEJE Anna Wajner

Recenzja Anny Wajner z książki Poranek Marii i inne opowiadania Julii Fiedorczuk.

WIĘCEJ

Szpilki zdań

recenzje / ESEJE Justyna Sobolewska

Recenzja Justyny Sobolewskiej z książki Poranek Marii i inne opowiadania Julii Fiedorczuk.

WIĘCEJ

Drwina z listopada. Impresje na marginesie

recenzje / ESEJE Radosław Kobierski

Recenzja Radosława Kobierskiego z książki Listopad nad Narwią Julii Fiedorczuk.

WIĘCEJ

Przyszłam tu, żeby oddychać. O Tlenie Julii Fiedorczuk i innych cząstkach

recenzje / ESEJE

Recenzja Grzegorza Czemiela z książki Tlen Julii Fiedorczuk.

WIĘCEJ

Ludzki sposób na przetrwanie

recenzje / ESEJE Grzegorz Tomicki

Recenzja Grzegorza Tomickiego z książki Listopad nad Narwią Julii Fiedorczuk. .

WIĘCEJ