wywiady / O KSIĄŻCE

Poeta metafizyczny

Bohdan Zadura

Z Bohdanem Zadurą o książce Psalmy i inne wiersze Tadeusz Nowak rozmawiają Michał Raińczuk i Katarzyna Lisowska.

Psalmy_i_inne_wiersze-1444126146663 Biuro Literackie kup książkę na poezjem.pl

Michał Raińczuk i Katarzyna Lisowska: Tadeusz Nowak jest jednym z najbliższych panu poetów. Jego twórczość towarzyszy panu od młodości, poświęcił mu pan książkę, teraz opracował wybór jego wierszy. Skąd ta bliska, wyjątkowa, zażyłość?

Och, wie pan, ta książka to była właściwie książeczka, napisana na zamówienie Agencji Autorskiej do takiej serii, prezentującej sylwetki polskich pisarzy współczesnych. Z jakichś względów, może oszczędnościowych, wyszła tylko w języku angielskim. A przyjąłem tę propozycję, bo pisarstwo Tadeusza Nowaka bardzo ceniłem i lubiłem. Z jego prozą byłem od samego początku na bieżąco i to ona mnie wciągała bardziej niż poezja. Jeśli mogę mówić o zachwycie jego poezją, to on zaczął się tak naprawdę od Psalmów i nie przypadkiem to słowo pojawia się w tytule wyboru, który teraz zrobiłem.

Znajomość Pana i Tadeusza Nowaka to znajomość wykraczająca poza lekturę. Jakim był człowiekiem? Jakiego rodzaju twórcą? Co, poza słabością do Węgier, was łączyło?

Tu znowu Pana zaskoczę. Myśmy się prawie nie znali, spotkałem go chyba raptem trzy razy. Dwa na Węgrzech, raz w Polsce, w Puławach. Z tych trzech razy dwa w sytuacjach jakoś tam publicznych, prywatnie nad Balatonem, u Elżbiety Szenyan. Ale tego wystarczyło, by wiedzieć, że jest ciepłym człowiekiem, bardzo kontaktowym. Ja wtedy miałem jeszcze kłopoty z rozmową z nowo poznanymi ludźmi, więc o tej jego kontaktowości bardziej przekonał mnie sposób, w jaki znalazł wtedy w Zamardi wspólny język z moimi teściami czy moją żoną. Z jego żony też emanowało takie ciepło. Tadeusz i Zosia to byli szalenie sympatyczni, dobrzy ludzie. Poza Węgrami czy coś nas łączyło? Dla mnie wieś to były tylko wakacje u dziadków ze strony matki, ale myślę dzisiaj, że w tak zwanym życiu lubiliśmy chyba podobne rzeczy. Ogród, las, rośliny, zwierzęta…

Czy tradycja była dla Nowaka bogactwem, ciągle żywym źródłem inspiracji, czy czymś, co determinuje i ogranicza? A może miała w sobie coś demonicznego, skoro w „Czwartym pacierzu diabelskim – pestkowym” czytamy: „piszę a on w pisanie moje / pluje pestkami słonecznika / Może to muzyk może car / a może dal bezkresna / przez szczerby w zębach szczerozłotych / pestkami w wiersze moje strzyka”? Czy sposób, w jaki Nowak nawiązuje do folkloru i ludowości, może być inspirujący dla współczesnych poetów i zrozumiały dla dzisiejszych czytelników?

Zaczęło się od zdrady, od zaprzeczenia tej tradycji, przejścia na stronę fałszywych proroków. A potem były próby wskrzeszenia tej tradycji – tradycji kultury chłopskiej, zbudowania jej mitu, przypominania mitu kultury śródziemnomorskiej. To poczucie winy w jakiś sposób nadawało dynamizm poezji Nowaka. Ale w dojrzałej części jego twórczości to była zawsze poezja sprzeczności, nie wewnętrznie sprzeczna, a ukazująca sprzeczności tkwiące w rzeczywistości. Dawny świat nie jest do odtworzenia, Nowak miał tego świadomość. Czy może być inspirujący dla współczesnych poetów? Zdaje mi się, że był zbyt osobny, żeby możliwa była bezpośrednia kontynuacja. A czy może być zrozumiały dla dzisiejszych czytelników? A czemużby nie? Myślę, że ta poezja jest współczesna, nie pisałem o tym w posłowiu, ale niech pan pomyśli, jakie niesłychane rzeczy ten poeta wyprawia z fizjologią w niektórych swoich wierszach, na przykład w „Psalmie nałęczowskim”. Ten folklor i ta ludowość, powiem coś prowokującego, w gruncie rzeczy są dla mnie jakby mało istotne, wynosić je na pierwszy plan, to jakby negować uniwersalność tej poezji. Wolałbym już mówić o jej metafizyczności. Tak, Nowak to metafizyczny poeta, tak jak metafizycznym poetą dzisiaj jest Eugeniusz Tkaczyszyn Dycki w przeciwieństwie do… Nie, nie będe wymieniał nazwisk :)

W posłowiu do Psalmów i innych wierszy pyta Pan: „Czy trzeba poezję Tadeusza Nowaka przypominać?”. Trzeba? Czy Nowakowi grozi łatka „klasyka”, podziwianego raczej z daleka, a czytanego tylko przez nielicznych?

Zacznę od opowieści. Akurat w dniu, kiedy pomyślałem: wybrałem 44 wiersze, nie będę kolejny raz się zastanawiał, czy ten, czy może raczej ten, bo nigdy nie skończę, zadzwoniła do mnie Zofia Nowakowa. Nie widzieliśmy się i nie słyszeliśmy całe wieki. Dowiedziała się, że robię ten wybór i zasugerowała, że powinny w nim dominować wiersze z ostatniego okresu, z Pacierzy i paciorków, 1988, pokiereszowanych przez cenzurę, i tych, które po raz pierwszy ukazały się w tomie Modły jutrzenne – modły wieczorne już po śmierci autora, w 1992. Psalmy są znane, a te najpiękniejsze wiersze, które Tadeusz napisał, znane są dużo mniej. To była bardzo elegancka, ale trudna dla obu stron rozmowa. Mówiłem, że ta „znaność” to rzecz względna, że kto psalmy zna, to zna, ale podejrzewam, że znają je ludzie z naszego pokolenia, a sporo młodsi wcale niekoniecznie. Poprosiła, żebym wysłał jej spis wierszy. Wysłałem i przeżyłem parę godzin w nerwach. Gdybym Zosi nie lubił, sprawa byłaby prostsza. A tak, co zrobię, jeśli oprotestuje ten wybór? Mam się uprzeć i zrobić jej przykrość? Poddać się? Przemyśleć jeszcze raz sprawę (czasu już właściwie nie było). Całkiem się wycofać. Po tych paru godzinach znów zadzwonił telefon i dostałem pełne błogosławieństwo.

Już pierwsza zapowiedź premiery Psalmów i innych wierszy spotkała się z głośnym, entuzjastycznym odzewem – Nowak wciąż ma oddanych czytelników. Czy dwadzieścia lat po swojej śmierci – wraz z premierą Psalmów – ma szansę zdobyć nowych?

Mam taką nadzieję, gdybym jej nie miał, pewnie bym tego wyboru nie robił. Ci, którzy tego poetę znają, mają go w swoich bibliotekach, a wiele wierszy zapewne też w swojej pamięci. Nie ukrywam, że myślałem o młodszych czytelnikach, o czytelnikach nowych. Dla nich to może być terra incognita. Pewnie w nieuprawniony sposób uogólniam własne doświadczenia, ale sam nigdy nie poznałem jakiegoś poety, pożyczając z biblioteki jego tomiki czy tomy. Miejscem takich spotkań dla mnie zawsze była księgarnia.

Konstrukcja, układ utworów, w Psalmach i innych wierszach nie są przypadkowe. Tom rozpoczyna „Pokora”, kończą „Pieśń o Balladach i romansach” i „Pieśń o staruszkach i aniołach”.

Ten układ jest właściwie zgodny z chronologią powstawania utworów. On nie ukazuje ewolucji tej poezji od jej początków, choć „Pokora” jest jeszcze sprzed „Psalmów”. Bardzo zresztą ten wiersz lubię. To „lubię” było jednym z najważniejszych kryteriów, którymi się kierowałem, wybierając wiersze do tej książki. Chciałem też, żeby to były wiersze jak dzwon, „bez skazy”. Cieszę się, że dostrzega pan jakąś konstrukcję tego wyboru, bo „Pokora” i „Pieśń o staruszkach i aniołach” stanowią dla mnie idealną kompozycyjną klamrę.

O AUTORZE

autorzy_leksykon_300x300_Zadura
Bohdan Zadura

Urodzony w 1945 roku. Poeta, prozaik, tłumacz i krytyk literacki. W 1969 roku ukończył filozofię na Uniwersytecie Warszawskim. Od 1979 roku członek redakcji kwartalnika "Akcent", od jesieni 2004 roku redaktor naczelny "Twórczości", od lat 70. stały współpracownik "Literatury na Świecie". Otrzymał liczne nagrody literackie, m.in. im. Stanisława Piętaka (1994), im. Józefa Czechowicza (2010), Nagrodę Silesius w kategorii książka roku (2011), Kijowskie Laury (2010), węgierską Nagrodę im. Gábora Bethlena (2013), Międzynarodową Nagrodę Literacką im. H. Skoworody (2014). Jako poeta debiutował w 1962 roku na łamach dwutygodnika "Kamena"; uprawia też prozę i krytykę literacką oraz zajmuje się przekładami z języka angielskiego, białoruskiego, rosyjskiego, ukraińskiego i węgierskiego. Mieszka w Warszawie i Puławach.

powiązania

04_RECENZJE__Bohdan ZADURA__Poezja z nagrodami Nocne życie

Poezja z nagrodami: Nocne życie

recenzje / KOMENTARZE Bohdan Zadura

Bohdan Zadura odpowiada na pytania w ankiecie dotyczącej książki Nocne życie, wydanej w wersji elektronicznej w Biurze Literackim 11 lipca 2018 roku. Książka ukazuje się w ramach akcji „Poezja z nagrodami”.

WIĘCEJ
19_DZWIEKI__Bohdan ZADURA _Trampolina

Trampolina

dzwieki / RECYTACJE Bohdan Zadura

Wiersz z tomu Wszystko, zarejestrowany podczas spotkania „Wszystko gubione” na festiwalu Port Wrocław 2009.

WIĘCEJ
01_WYWIADY__Bohdan ZADURA__Kraj nieograniczonych możliwości

Kraj nieograniczonych możliwości

wywiady / O KSIĄŻCE Bohdan Zadura Dawid Mateusz

Rozmowa Dawida Mateusza z Bohdanem Zadurą, towarzysząca premierze książki Po szkodzie, wydanej nakładem Biura Literackiego 26 lutego 2018 roku.

WIĘCEJ
17_DZWIEKI__Bohdan ZADURA__Australian Open

Australian Open

dzwieki / RECYTACJE Bohdan Zadura

Wiersz zarejestrowany podczas spotkania „Wiersze z gazet” na festiwalu Port Wrocław 2015.

WIĘCEJ
Kolektyw_krytyczny__Miedzy_wierszami__Miedzy_nami_2009__Barbarzyncy_czy_nie

Dyskusja „Barbarzyńcy czy nie. Dwadzieścia lat po przełomie”

nagrania / Między wierszami Bohdan Zadura Darek Foks Dariusz Nowacki Justyna Sobolewska Krzysztof Jaworski Piotr Czerniawski Piotr Śliwiński Roman Honet

Port Wrocław 2009: wypowiedzi Dariusza Nowackiego, Piotra Śliwińskiego, Justyny Sobolewskiej, Piotra Czerniawskiego, Darka Foksa, Krzysztofa Jaworskiego, Bohdana Zadury, Romana Honeta.

WIĘCEJ
NAGRANIA_Dyskusja_Poeci_a_ikonosfera

Dyskusja „Poeci a ikonosfera współczesności”

nagrania / Z Fortu do Portu Adam Wiedemann Andrzej Sosnowski Bohdan Zadura Krzysztof Siwczyk Marcin Świetlicki

Krzysztof Siwczyk, Marcin Świetlicki, Andrzej Sosnowski, Adam Wiedemann i Bohdan Zadura spierają się o ikonosferę współczesności. Port Legnica 2002.

WIĘCEJ
NAGRANIA_Wiersze_z_gazet

Wiersze z gazet

nagrania / Z Fortu do Portu Bohdan Zadura Ryszard Krynicki Zbigniew Machej

Zapis spotkania autorskiego „Wiersze z gazet” z Ryszardem Krynickim, Zbigniewem Machejem i Bohdanem Zadurą 20. festiwalu literackiego Port Wrocław 2015.

WIĘCEJ
NAGRANIA_Masc_przeciw_poezji

Maść przeciw poezji

nagrania / Między wierszami Bohdan Zadura Grzegorz Jankowicz Leszek Engelking

Prezentacja antologii Leszka Engelkinga Maść przeciw poezji. Przekłady z poezji czeskiej. Książkę komentują Grzegorz Jankowicz, Bohdan Zadura oraz tłumacz. Wiersze Jaroslava Vrchlickiego „Śpiąca Praga” i „Venus Verticordia” we własnej aranżacji muzycznej wykonuje Sambor Dudziński.

WIĘCEJ
NAGRANIA_Dyskusja_Co_to_jest_barbarzynstwo

Dyskusja „Co to jest barbarzyństwo w poezji?”

nagrania / Między wierszami Adam Wiedemann Bohdan Zadura Darek Foks Tadeusz Pióro

Mityczne pytanie o klasycystów i barbarzyńców zadane Darkowi Foksowi, Tadeuszowi Piórze, Adamowi Wiedemannowi i Bohdanowi Zadurze.

WIĘCEJ
NAGRANIA_Wszystko

Wszystko

nagrania / Między wierszami Bohdan Zadura Marcin Świetlicki

W rejs z Bohdanem Zadurą wyruszyli Marta Podgórnik i Krzysztof Siwczyk. Filmowa etiuda do wiersza „Z czego wyrosłem” w reżyserii Anny Jadowskiej.

WIĘCEJ
NAGRANIA_Dyskusja_Opozycja_poeta_i_narod

Dyskusja „Opozycja Poeta i naród”

nagrania / Z Fortu do Portu Bohdan Zadura Marcin Świetlicki

Czy istnieje opozycja „poeta i naród”? Czego literat może potrzebować od społeczeństwa (i odwrotnie)? Mówią Bohdan Zadura i Marcin Świetlicki, Port Legnica 2002.

WIĘCEJ
NAGRANIA_Czy_poezja-moze_zmienic_swiat

Dyskusja „Czy poezja może zmienić świat?”

nagrania / Między wierszami Anna Podczaszy Bohdan Zadura Jerzy Jarniewicz Krzysztof Siwczyk Tomasz Broda Zbigniew Machej

Krzysztof Siwczyk, Anna Podczaszy, Bohdan Zadura, Jerzy Jarniewicz, Zbigniew Machej oraz Tomasz Broda o tym, czy poezja to próba „dania w pysk światu”, czy może jego zmiany?

WIĘCEJ
NAGRANIA_Dyskusja_slowa

Dyskusja „Słowa ujemne poetycko”

nagrania / Między wierszami Bohdan Zadura Krzysztof Siwczyk Marcin Świetlicki Zbigniew Machej

Zbigniew Machej, Krzysztof Siwczyk, Marcin Świetlicki i Bohdan Zadura zastanawiają się, czy istnieją słowa o ujemnym potencjale poetyckim. Port Legnica 2002.

WIĘCEJ
RECENZJE_Komentarze_Bohdan_Zadura_Who is who

Who is who

recenzje / KOMENTARZE Bohdan Zadura

Autorski komentarz Bohdana Zadury w ramach cyklu „Historia jednego wiersza”, towarzyszący premierze książki Już otwarte, wydanej w Biurze Literackim 25 stycznia 2016 roku.

WIĘCEJ
WYWIADY_O_ksiazce_Bohdan_Zadura_Kto nie ma wisiec

Kto ma wisieć, nie utonie

wywiady / O KSIĄŻCE Bohdan Zadura Monika Brągiel

Rozmowa Moniki Brągiel z Bohdanem Zadurą, towarzysząca premierze książki Już otwarte, wydanej w Biurze Literackim 25 stycznia 2016 roku.

WIĘCEJ
KSIAZKI_Sposoby-na-zsniecie_4

Rozmowa o książce Sposoby na zaśnięcie

wywiady / O KSIĄŻCE Anna Podczaszy Bohdan Zadura Filip Zawada Jerzy Jarniewicz Joanna Mueller Marianna Sztyma Tomasz Broda Zbigniew Machej

Dzieci zadają pytania autorom i autorkom książki Sposoby na zaśnięcie, która ukazała się nakładem Biura Literackiego 13 lipca 2015 roku.

WIĘCEJ
WYWIADY_Bohdan_Zadura_Zeby-uwaznie-przeczytac-to

„Żeby uważnie przeczytać to, co w obcym języku mi się spodobało”

wywiady / O KSIĄŻCE Bohdan Zadura Miłosz Waligórski

Z Bohdanem Zadurą, tłumaczem Tragedii człowieka Imre Madácha, rozmawia Miłosz Waligórski.

WIĘCEJ
DZWIEKI_Bohdan_Zadura_Zgryz

Zgryz

dzwieki / RECYTACJE Bohdan Zadura

Wiersz z tomu Wszystko, zarejestrowany podczas spotkania „Wszystko gubione” na festiwalu Port Wrocław 2009.

WIĘCEJ
ROZNE_Bohdan_Zadura_Kropka-nad-i

Komentarz do wiersza "Hotel Ukraina"

recenzje / KOMENTARZE Bohdan Zadura

Autorski komentarz Bohdana Zadury w ramach cyklu „Historia jednego wiersza”, towarzyszący premierze książki Kropka nad i, która ukazała się w Biurze Literackim 22 września 2015 roku.

WIĘCEJ
WYWIADY_Bohdan_Zadura_Kropka-nad-i

Tylko nie mów, że była bez

wywiady / O PISANIU Bohdan Zadura Darek Foks

Rozmowa Darka Foksa z Bohdanem Zadurą o jego nowej książce Kropka nad i, która ukazała się nakładem Biura Literackiego 22 września 2014 roku.

WIĘCEJ
RECENZJE_Klasyk-na-luzie

Emeryt młodym

recenzje / IMPRESJE Bohdan Zadura

Esej Mai Staśko towarzyszący premierze książki Klasyk na luzie Bohdana Zadury.

WIĘCEJ
RECENZJA_Bohdan_Zadura_Zmartwychwstanie-ptaszka

Ius primae noctis

recenzje / KOMENTARZE Bohdan Zadura

Autorski komentarz Bohdana Zadury do wiersza Ius primae noctis z książki Zmartychwstanie ptaszka, która ukazała się 17 maja 2012 roku nakładem Biura Literackiego.

WIĘCEJ
WYWIADY_Bohdan_Zadura_Logika-snu

Logika snu wymusza wiekszą precyzję

wywiady / O KSIĄŻCE Bohdan Zadura Malwina Mus

Z Bohdanem Zadurą o książce Zmartwychwstanie ptaszka rozmawia Malwina Mus.

WIĘCEJ
RECENZJA_Bohdan_Zadura_Klasyk-na-luzie

Dwa akapity przy okazji

recenzje / KOMENTARZE Bohdan Zadura

Autorski komentarz Bohdana Zadury do książki Klasyk na luzie, wydanej nakładem Biura Literackiego 15 września 2011 roku.

WIĘCEJ
WYWIADY_Bohdan_Zadura_Dlugi

Od kuchni

wywiady / O PISANIU Artur Burszta Bohdan Zadura

Rozmowa Artura Burszty z Bohdanem Zadurą, która ukazała się w książce Klasyk na luzie, wydanej przez Biuro Literackie 15 września 2011 roku.

WIĘCEJ
WYWIADY_Bohdan_Zadura_Rozne-miary-czasu

Różne miary czasu

wywiady / O KSIĄŻCE Bohdan Zadura

Z Bohdanem Zadurą o książce Szkice, recenzje, felietony rozmawia Anna Krzywania.

WIĘCEJ
KSIAZKI_Historie-wazne-i-niewazne

Jestem takim zajączkiem…

wywiady / O KSIĄŻCE Andrij Bondar Bohdan Zadura

Z Andrijem Bondarem o książce Historie ważne i nieważne rozmawia Bohdan Zadura.

WIĘCEJ
WYWIADY_Bohdan_Zadura_Nocne-zycie

Barbarzyńca w parku

wywiady / O KSIĄŻCE Bohdan Zadura Jarosław Borowiec

Z Bohdanem Zadurą o książce Nocne życie rozmawia Jarosław Borowiec.

WIĘCEJ
WYWIADY_Bohdan_Zadura_Nocne-zycie

Do pełnego szczęścia zabrakło dziewięciu centymetrów

recenzje / KOMENTARZE Bohdan Zadura

Autorski komentarz Bohdana Zadury do wiersza Biały anioł z książki Nocne życie, wydanej nakładem Biura Literackiego 21 października 2010 roku.

WIĘCEJ
WYWIADY_Bohdan_Zadura_Rozne-miary-czasu

BEZ KOMENTARZA

recenzje / KOMENTARZE Bohdan Zadura

Autorski komentarz Bohdana Zadury towarzyszący premierze książki Wszystko, która ukazała się w Biurze Literackim 1 września 2008 roku.

WIĘCEJ
RECENZJE_Bohdan_Zadura_Wiersze-zawsze-sa-wolne

Przedmowa do pierwszego wydania i Dopowiedzenie

recenzje / KOMENTARZE Bohdan Zadura

Przedmowa Bohdana Zadury do pierwszego wydania antologii poezji ukraińskiej Wiersze zawsze są wolne, wydanej nakładem Biura Literackiego.

WIĘCEJ
WYWIADY_Bohdan_Zadura_Poeta-metafizyczny

Przygoda wciąż trwa

wywiady / O KSIĄŻCE Bohdan Zadura

Rozmowa Anny Krzywani z Bohdanem Zadurą, towarzysząca wydaniu w Biurze Literackim antologii Węgierskie lato.

WIĘCEJ
WYWIADY_Bohdan_Zadura_Logika-snu

Przypisy

recenzje / KOMENTARZE Bohdan Zadura

Autorski komentarz Bohdana Zadury towarzyszący premierze książki Wiersze zebrane (tom 1), wydanej w Biurze Literackim 18 maja 2005 roku.

WIĘCEJ
WYWIADY_Bohdan_Zadura_Rozne-miary-czasu

Och, nie, No, tak

recenzje / KOMENTARZE Bohdan Zadura

Autorski komentarz Bohdana Zadury towarzyszący premierze książki Ptasia grypa, wydanej w Biurze Literackim w 2002 roku.

WIĘCEJ
RECENZJE_Bohdan_Zadura

Komentarze Bohdana Zadury do wierszy z książki „Kopiec kreta”

recenzje / KOMENTARZE Bohdan Zadura

Autorski komentarz Bohdana Zadury do wierszy z książki Kopiec kreta, wydanej w Biurze Literackim w 2004 roku.

WIĘCEJ
WYWIADY_Bohdan_Zadura

Prawdę mówiąc

wywiady / O KSIĄŻCE Andrzej Sosnowski Bohdan Zadura

Rozmowa Andrzeja Sosnowskiego z Bohdanem Zadurą, towarzysząca premierze książki Klasyk na luzie. Rozmowy z Bohdanem Zadurą, wydanej w Biurze Literackim 15 września 2011 roku.

WIĘCEJ
WYWIADY_Bohdan_Zadura

Na wszelki wypadek

recenzje / KOMENTARZE Bohdan Zadura

Autorski komentarz Bohdana Zadury do wiersza Na wszelki wypadek, towarzyszący premierze książki Wiersze zebrane (tom 2), wydanej w Biurze Literackim 8 września 2005 roku.

WIĘCEJ
17_DZWIEKI__Bohdan ZADURA__Australian Open

Australian Open

dzwieki / RECYTACJE Bohdan Zadura

Wiersz zarejestrowany podczas spotkania „Wiersze z gazet” na festiwalu Port Wrocław 2015.

WIĘCEJ
RECENZJE_Impresje_Eseje_Bohdan_Zadura_Wielkie zamkniecie

Wielkie zamknięcie

recenzje / ESEJE Ilona Podlecka

Recenzja Ilony Podleckiej towarzysząca premierze książki Już otwarte Bohdana Zadury, wydanej w Biurze Literackim 25 stycznia 2016 roku.

WIĘCEJ
RECENZJE_Wegierskie-lato

Węgierskie lato. Przekłady z poetów węgierskich

recenzje / ESEJE Krzysztof Varga

Recenzja Krzysztofa Vargi z książki Węgierskie lato. Przekłady z poetów węgierskich w przekładzie Bohdana Zadury, która ukazała się 4 maja 2010 roku na łamach „Gazety Wyborczej”.

WIĘCEJ