recenzje / ESEJE

O dwóch książkach

Jacek Gutorow

Recenzja Jacka Gutorowa z książek Kolejowe dzieci Seamusa Heaney'a oraz Zapisy rozmów. Wywiady z poetami brytyjskimi Piotra Sommera.

Jestem w kropce. O tych dwóch książkach – Zapisy rozmów. Wywiady z poetami brytyjskimi (pierwsze wydanie 1985) i zbiór przekładów wierszy Heaneya (pierwotnie z 1998 roku) – sporo już chyba napisano. Właściwie trudno dodać coś sensownego. Może tylko zaprosić do lektury? Bo odgrzewanie starych komplementów, zwłaszcza w przypadku książek przygotowanych przez Piotra Sommera, a zatem przygotowanych z wielką pieczołowitością i w duchu jak najlepiej pojmowanego perfekcjonizmu, wydaje się czynnością co najmniej pretensjonalną.

Zapisy rozmów przywołują atmosferę brytyjskich i irlandzkich środowisk poetyckich lat sześćdziesiątych i siedemdziesiątych (znakomita większość rozmów została przeprowadzona w lutym 1978 roku, kiedy Sommer przebywał w Anglii). Czytane po ćwierćwieczu, wywiady te sprawiają wrażenie odrobinę staromodnych – nie z powodu formuły, co raczej przez fakt, że mówi się w nich o dyskusjach i sporach nieco już zapomnianych. Kto dziś pamięta o angielskich poetach popowego Liverpoolu? Czy gorące debaty o wyższości Berrymana nad Lowellem mają w tej chwili jakieś większe znaczenie? A dostrzegalny w szóstej i siódmej dekadzie wpływ poetów wschodnioeuropejskich na znudzonych i rozpuszczonych Anglosasów – co z tego zostało w dzisiejszej poezji języka angielskiego? Bo chyba niewiele?

Chcę przez to powiedzieć, że drugie wydanie Sommerowych rozmów ma do pewnego stopnia formę dokumentu historycznego. Ale też jest to dokument szczególny. Po pierwsze dlatego, że jest opowieścią snującą się jakby z wnętrza życia literackiego; poszczególni rozmówcy odnoszą się do siebie w trybie bezpośrednich fascynacji bądź niechęci, na bieżąco, często na zasadzie anegdot bądź powtarzanych bon motów. Po drugie, rozmowy przeprowadza jeden z wybitniejszych polskich poetów. Co prawda fakt ten przejawia się w książce w nader dyskretny sposób, w krótkich kwestiach i pytaniach, często rzucanych na boku lub w formie dygresji – czujemy jednak, że mógł je wygłosić/zadać tylko ktoś żyjący z języka i w języku, a przy tym wewnętrznie zaangażowany w słowo poetyckie. Na dobrą sprawę w trzynastu rozmowach pomieszczonych w tomie można by doszukać się rozmowy czternastej, prowadzonej przez Sommera z samym sobą. Kto wie, czy po dwudziestu pięciu latach nie jest to rozmowa najciekawsza?

Dla czytelnika żywo interesującego się rozwojem dwudziestowiecznej poezji, nie tylko zresztą poezji brytyjskiej czy irlandzkiej, będzie to niewątpliwie książka istotna. Wszak głos mają sami poeci, mowa jest o książkach, które właśnie się ukazały lub ukażą – jesteśmy tym samym świadkami tworzenia się historii literatury, a w każdym razie lokalnych kanonów i olimpów poetyckich. A jeżeli komuś to nie wystarcza, to dopowiem, że Piotrowi Sommerowi udaje się wyciągnąć od swoich rozmówców kilka ładnych i przejmujących zdań o poezji w ogóle. Ot, choćby drobny fragment rozmowy z Brianem Pattenem, który w pewnym momencie zauważa: “poezja to przede wszystkim praca, obrona czystości języka”. Na pytanie: “Co to znaczy?”, angielski poeta odpowiada w sposób następujący: “To utrzymywanie go przy życiu, ale i odnawianie go – po to, żeby dalej można się było porozumiewać”. Czy Państwo też to słyszą?

Bardzo jestem ciekaw, jak Zapisy rozmów zostaną odebrane dzisiaj, a już zwłaszcza przez tych czytelników, dla których niegdysiejsze swary poetyckie mają wartość wyłącznie muzealną. Proszę wybaczyć, że przejaskrawiam archiwalną tonację przedsięwzięcia, ale czynię to świadomie i z premedytacją, w przekonaniu, że książka Sommera jest w istocie czymś więcej niż zbiorem starych wywiadów. Bo w moim odczuciu jest też zapisem pewnej przygody, która może wydarzyć się zawsze i wszędzie (choć najprzyjemniej jest, gdy wydarza się w konkretnym czasie i pośród konkretnych ludzi) – przygody z innymi językami, głosami, z poetyckim pogłosem pokolenia, wspólnoty, doświadczenia. Tak książkę tę czytałem pod koniec lat osiemdziesiątych – a czytałem ją z wypiekami na twarzy – i tak odbieram ją teraz. Z nadzieją, że znajdzie nowych, przygodnych czytelników, dla których stanie się okazją do podjęcia jakiejś bardziej zasadniczej – a może bardziej nieformalnej i bezpretensjonalnej? – rozmowy z poezją.

O Kolejowych dzieciach, zbiorze przekładów wierszy i próz Seamusa Heaneya, pisałem zaraz po ukazaniu się książki. Obecne, drugie wydanie nie różni się prawie niczym. Pojawiły się dwa nowe (i ważne) przekłady, ale posłowie pozostało to samo; tak jakby Sommer nie miał nic do dodania. Znamienne, że przekłady urywają się na roku 1991 (tom Seeing Things); wydaje się, że tłumacz nie miał serca do następnych książek, co byłoby o tyle zrozumiałe, że dla wielu czytelników i krytyków są to książki ciekawe i interesujące, ale jednak wtórne. Osobiście żałuję: chciałoby się usłyszeć, jak w Sommerowej polszczyźnie brzmi Heaney “ponoblowski” i ustateczniony. Z pewnością dałoby się wybrać kilka co bardziej znakomitych kawałków?

Z debiutanckiego tomu Heaneya (Death of a Naturalist, 1966) Sommer wybrał dwa najważniejsze wiersze: “Kopać” i tytułową “Śmierć przyrodnika”. Do pięciu tekstów wybranych z Door into the Dark (1969) tłumacz dodał teraz wiersz “Półwysep” – i jest to, jak sądzę, jeden z najpiękniejszych przekładów w książce. Jeśli sądzić po liczbie przekładów, najważniejsze dla Sommera są tomy Wintering Out (1972) i North (1975). Nie jest to wybór zaskakujący. Wiersze zawarte w tych książkach najbardziej zbliżają się do Sommerowego ideału wiersza jako czystej, a jednocześnie potoczystej frazy, w której szczęśliwie porzuca się abstrakty i uogólnienia, smakuje za to detale i niuanse. Szkoda, że z bardzo podobnego pod tym względem i równie znamienitego tomu Field Work (1979) tłumacz wybrał tylko trzy wiersze, ale i tak jest oczywiste, że najbardziej poruszające, najpiękniejsze utwory irlandzki poeta pisał w latach siedemdziesiątych. Tom kończy się najpierw pięcioma wierszami ze zbiorów Station Island (1984) i The Haw Lantern (1987), a następnie dwoma wierszami i siedmioma fragmentami sekwencji “Miarkowanie” z tomu Seeing Things (1991). Nie zapominam o sześciu prozach napisanych przez Heaneya w latach siedemdziesiątych, a zebranych w cyklu zatytułowanym “Mossbawn”. Nie są to utwory przypadkowe; jasno pokazują, że Heaney, któremu gotowi bylibyśmy przypisać talent wyłącznie liryczny, jest też kapitalnym prozaikiem, znakomicie poruszającym się w języku, który nie jest ograniczony rytmem, rymami i poczuciem poetyckiej odpowiedzialności za każdą wypowiedzianą sylabę.

O polszczyźnie tych przekładów można by pisać długo. Chcąc oddać im sprawiedliwość, należałoby pewnie przeprowadzić uważną, detaliczną analizę poszczególnych rozwiązań, tudzież sposobów, na jakie efekty te łączą się w przekonujące i mocno w polszczyźnie osadzone całości. Więc tylko tyle: Sommerowe spolszczenia brzmią tak, jak gdyby Heaney wychował się w języku polskim i używał go w sposób pewny: precyzyjny i dokładny, a zarazem poetycko spławny. Poszczególne frazy i zdania wpadają w ucho jako coś znajomego, a jednocześnie, w nawiasach językowej familiarności, na tyle nieswojego, że wymagającego intensywnej, skupionej lektury. Takie obcowanie z wierszem – odnajdywanie go w sobie, ale odnajdywanie na jego (wiersza) prawach. O żadnym czytelniczym wchłonięciu czy nostalgicznym zamknięciu się “na swoim” nie ma mowy.

Skądinąd drugie wydanie Kolejowych dzieci to nie jedyna poetycka reaktywacja dokonana za sprawą przekładów Piotra Sommera. Sporo jego tłumaczeń odnajdziemy w wydanym właśnie zbiorze Briana Pattena (pod intrygującym tytułem Teraz będziemy spać, leżeć bez ruchu lub ubierzemy się na powrót). Na publikację czeka inna ważna książka – zbiór przekładów wierszy Michaela Longleya, poety, którego po latach możemy bez obaw umieścić zaraz obok Heaneya. Myślę sobie, że każde z tych spotkań to swego rodzaju “rozmowa po latach”. Takie rozmowy maja swój osobny urok. I wcale nie myślę o nostalgicznym trybie powrotu do przeszłości. Jest w nich coś więcej – czasem jakieś słowo, które po latach staje się sobie pointą bądź komentarzem; dźwięk, który z perspektywy czasu wybrzmiewa w całej swej świeżości; koniunkcja sensów i ich muzyki, dokonująca się w języku, który w międzyczasie opanowaliśmy. Sommer jest bez wątpienia mistrzem takich pasaży. Cieszę się, że możemy ponownie brać udział w tej olśniewającej wyprawie w gościnę do innych poetów, i po inne słowa.

O AUTORZE

Jacek Gutorow

Urodzony 12 września 1970 roku w Grodkowie. Poeta, krytyk, tłumacz. Pracuje w Instytucie Filologii Angielskiej Uniwersytetu Opolskiego. Laureat Nagrody im. Kazimiery Iłłakowiczówny (1998), Fundacji Kultury (2003) oraz Nagrody im. Ludwika Frydego (2003). Nominowany do Nagrody Literackiej Nike, Nagrody Literackiej Gdynia oraz Nagrody Mediów Publicznych Cogito za opublikowany w 2008 roku tom Inne tempo. Mieszka w Opolu.

powiązania

Nocna zmiana

dzwieki / WYDARZENIA Glyn Maxwell Jacek Gutorow Jerzy Jarniewicz Paweł Marcinkiewicz Simon Armitage

Zapis całego spotkania autorskiego Simona Armitage’a, Glyna Maxwella, Jacka Gutorowa, Jerzego Jarniewicza i Pawła Marcinkiewicza w trakcie festiwalu Port Legnica 2003.

WIĘCEJ

X i Ruchome święta

dzwieki / WYDARZENIA Jacek Gutorow Tomasz Majeran

Zapis całego spotkania autorskiego Jacka Gutorowa i Tomasza Majerana podczas Portu Legnica 2001.

WIĘCEJ

Pozytywki i marienbadki

nagrania / Między wierszami Andrzej Sosnowski Anna Kałuża Jacek Gutorow Joanna Orska Kamil Zając Piotr Śliwiński Wojciech Bonowicz

O twórczości Andrzeja Sosnowskiego wypowiadają się Wojciech Bonowicz, Jacek Gutorow, Anna Kałuża, Joanna Orska, Piotr Śliwiński, Kamil Zając.

WIĘCEJ

Nieumówione spotkania albo jak czytałem Heaneya po polsku

recenzje / ESEJE Jacek Gutorow

Esej Jacka Gutorowa na temat poezji Seamusa Heaneya, towarzyszący wydaniu antologii 100 wierszy wypisanych z języka angielskiego, w wyborze i przekładzie Jerzego Jarniewicza, która ukazała się nakładem Biura Literackiego 24 września 2018 roku.

WIĘCEJ

Język to zjawisko widmowe

wywiady / O PISANIU Jacek Gutorow Simon Armitage

Rozmowa Jacka Gutorowa z Simonem Armitage’em, towarzysząca wydaniu antologii 100 wierszy wypisanych z języka angielskiego, w wyborze i przekładzie Jerzego Jarniewicza, która ukaże się nakładem Biura Literackiego 15 października 2018 roku.

WIĘCEJ

Niezmordowany obserwator

recenzje / ESEJE Jacek Gutorow

Recenzja Jacka Gutorowa książki Spóźniony śpiewak Williama Carlosa Williamsa w przekładzie Julii Hartwig, wydanej w Biurze Literackim w 5 stycznia 2009 roku, a w wersji elektronicznej 10 kwietnia 2019 roku.

WIĘCEJ

Trudna kontynuacja

recenzje / ESEJE Jacek Gutorow

Recenzja Jacka Gutorowa towarzysząca premierze książki Po tęczy Andrzeja Sosnowskiego, która ukazała się nakładem Biura Literackiego 17 września 2007 roku, a w wersji elektronicznej 12 lutego 2018 roku.

WIĘCEJ

Hymn do życia

recenzje / ESEJE Jacek Gutorow

Recenzja Jacka Gutorowa książki Nad rzeką Esther Kinsky w tłumaczeniu Sławy Lisieckiej, wydanej przez Biuro Literackie 25 września 2017 roku.

WIĘCEJ

Lodowiec

recenzje / KOMENTARZE Jacek Gutorow

Komentarz Jacka Gutorowa do książki Z tamtej strony ciszy Bolesława Leśmiana, wydanej w Biurze Literackim 8 listopada 2012 roku.

WIĘCEJ

Zimne, wykalkulowane wiersze

dzwieki / RECYTACJE Jacek Gutorow

Wiersz z tomu Inne tempo, zarejestrowany podczas spotkania “Inne państwa” na festiwalu Port Wrocław 2009.

WIĘCEJ

Inne tempo

nagrania / Między wierszami Jacek Gutorow

Z Jackiem Gutorowem o wydanej w 2009 roku książce rozmawiają Marta Podgórnik i Krzysztof Siwczyk. Filmowa etiuda do wiersza „Creative writing” w reżyserii Anny Jadowskiej.

WIĘCEJ

Implozja

recenzje / ESEJE Jacek Gutorow

Recenzja Jacka Gutorowa z książki Życie na Korei Andrzeja Sosnowskiego.

WIĘCEJ

Pierwszy polski Green

recenzje / ESEJE Jacek Gutorow

Szkic Jacka Gutorowa towarzyszący premierze książki Kochając Henry’ego Greena w przekładzie Andrzeja Sosnowskiego, która ukazała się 27 kwietnia 2015 roku nakładem Biura Literackiego.

WIĘCEJ

Mały duży apokryf Filipa

recenzje / IMPRESJE Jacek Gutorow

Esej Jacka Gutorowa towarzyszący premierze książki Pod słońce było Filipa Zawady, wydanej w Biurze Literackim 31 grudnia 2014 roku.

WIĘCEJ

Z rozpędu (nowe wiersze Dariusza Sośnickiego)

recenzje / IMPRESJE Jacek Gutorow

Esej Jacka Gutorowa towarzyszący premierze książki Spóźniony owoc radiofonizacji Dariusza Sośnickiego, wydanej w Biurze Literackim 3 listopada 2014 roku.

WIĘCEJ

Poza drzewa, poza języki

recenzje / IMPRESJE Jacek Gutorow

Esej Jacka Gutorowa towarzyszący premierze książki Dzieła zebrane, tom 2 Tymoteusza Karpowicza.

WIĘCEJ

Laurka dla Edmunda White’a

recenzje / ESEJE Jacek Gutorow

Recenzja Jacka Gutorowa z książki Zuch Edmunda White’a.

WIĘCEJ

Temat z Tadeusza Pióry (na marginesie tomu “O dwa kroki stąd. 1992- 2011”)

recenzje / NOTKI I OPINIE Jacek Gutorow

Recenzja Jacka Gutorowa z książki O dwa kroki stąd Tadeusza Pióry.

WIĘCEJ

Notatki o nowej książce Wojtka Bonowicza

recenzje / ESEJE Jacek Gutorow

Recenzja Jacka Gutorowa z książki Wojciecha Bonowicza.

WIĘCEJ

A imię jego nieprzewidywalność

recenzje / ESEJE Jacek Gutorow

Recenzja Jacka Gutorowa z książki Radiowidmo Agnieszki Mirahiny.

WIĘCEJ

O wierszach, które stają na palcach. Nad brzegierz rzeki ? instrukcja obsługi.

recenzje / KOMENTARZE Jacek Gutorow

Autorski komentarz Jacka Gutorowa do książki Nad brzegiem rzeki.

WIĘCEJ

To zaangażowanie domaga się zwrotu

wywiady / O KSIĄŻCE Jacek Gutorow Paweł Kaczmarski

Rozmowa Pawła Kaczmarskiego z Jackiem Gutorowem o książce Rzeczywiste i nierzeczywiste staje się jednym ciałem Eugeniusza Tkaczyszyna-Dyckiego, która ukazała się nakładem Biura Literackiego 3 grudnia 2009 roku.

WIĘCEJ

Raz jeszcze, po słowie, w otwartych drzwiach (fragment)

recenzje / ESEJE Jacek Gutorow

Recenzja Jacka Gutorowa z książki Makijaż Jerzego Jarniewicza.

WIĘCEJ

Wiersze bez odpowiedzi

recenzje / ESEJE Jacek Gutorow

Recenzja Jacka Gutorowa z książki Piosenka o zależnościach i uzależnieniach Eugeniusza Tkaczyszyna-Dyckiego.

WIĘCEJ

O Firbanku w siedmiu punktach

recenzje / ESEJE Jacek Gutorow

Recenzja Jacka Gutorowa z książki Studium temperamentu Rolanda Firbanka.

WIĘCEJ

Podziemia wyobraźni i wrażliwości

recenzje / ESEJE Jacek Gutorow

Recenzja Jacka Gutorowa z książki Państwo P. Dariusza Sośnickiego.

WIĘCEJ

O Wojaczku wielokrotnym

recenzje / NOTKI I OPINIE Bogusław Kierc Jacek Gutorow Jacek Łukasiewicz

Komentarze Bogusława Kierca, Jacka Gutorowa, Jacka Łukasiewicza, Andrzeja Zawady.

WIĘCEJ

O Bez stempla

recenzje / NOTKI I OPINIE Adam Wiedemann Anna Kałuża Jacek Gutorow Piotr Śliwiński

Komentarze Anny Kałuży, Jacka Gutorowa, Adama Wiedemanna, Piotra Śliwińskiego, Piotra Bogaleckiego.

WIĘCEJ

O Małych cieniach wielkich czarnoksiężników

recenzje / NOTKI I OPINIE Bogusław Kierc Jacek Gutorow Karol Maliszewski

Komentarze Jacka Gutorowa, Karola Maliszewskiego i Bogusława Kierca.

WIĘCEJ

O Po tęczy

recenzje / NOTKI I OPINIE Grzegorz Jankowicz Iga Noszczyk Jacek Gutorow Kuba Mikurda Paweł Mackiewicz

Komentarze Jacka Gutorowa, Pawła Mackiewicza, Kuby Mikurdy, Igi Noszczyk, Grzegorza Jankowicza.

WIĘCEJ

Zadura – krytyk i eseista

recenzje / NOTKI I OPINIE Jacek Gutorow

Recenzja Jacka Gutorowa towarzysząca premierze dwutomowej edycji Szkiców, recenzji, felietonów Bohdana Zadury, wydanej w Biurze Literackim 4 czerwca 2007 roku.

WIĘCEJ

Amerykanie według Sommera

recenzje / ESEJE Jacek Gutorow

Recenzja Jacka Gutorowa z książki O krok od nich Piotra Sommera.

WIĘCEJ

Znaki wspólnoty

recenzje / ESEJE Jacek Gutorow

Recenzja Jacka Gutorowa z książki Pełne morze Wojciecha Bonowicza.

WIĘCEJ

O Pełnym morzu

recenzje / NOTKI I OPINIE Dariusz Sośnicki Jacek Gutorow Jarosław Borowiec Kuba Mikurda Piotr Kępiński

Komentarza Jacka Gutorowa, Jarosława Borowca, Dariusza Sośnickiego, Mariana Stali, Piotra Kępińskiego i Kuby Mikurdy.

WIĘCEJ

Medytacja, Ostatni dzień wakacji, Inwokacja

recenzje / KOMENTARZE Jacek Gutorow

Autorski komentarz Jacka Gutorowa do wierszy z książki Nad brzegiem rzeki (1990-2010).

WIĘCEJ

Sześć zakładów o miejsce krytyki (wokół Księgi zakładek Jacka Gutorowa)

recenzje / IMPRESJE Jakub Skurtys

Recenzja Jakuba Skurtysa z ksiażki Księga zakładek Jacka Gutorowa.

WIĘCEJ

Czytelnik osobny

recenzje / ESEJE Krzysztof Jaworski

Recenzja Marcina Jaworskiego z książki Księga zakładek Jacka Gutorowa.

WIĘCEJ

Głowa pełna zakładek. Wokół Księgi zakładek Jacka Gutorowa

recenzje / ESEJE Marcin Jurzysta

Recenzja Marcina Jurzysty z książki Księga zakładek Jacka Gutorowa.

WIĘCEJ

Portret człowieka nieuformowanego

recenzje / ESEJE Paweł Mackiewicz

Recenzja Pawła Mackiewicza z książki Urwany ślad Jacka Gutorowa.

WIĘCEJ

Sześć głosów o wierszach Jacka Gutorowa

recenzje / NOTKI I OPINIE Adam Wiedemann Konrad Wojtyła Mieczysław Orski Piotr Śliwiński Zdzisław Jaskuła

Komentarze Zdzisława Jaskuły, Andrzeja Nowaka, Mieczysława Orskiego, Piotra Śliwińskiego, Adama Wiedemanna oraz Konrada Wojtyły.

WIĘCEJ

"Gra w literackość" i "gra w życie"

recenzje / ESEJE Krzysztof Siwczyk

Recenzja Krzysztofa Siwczyka z książki Inne tempo Jacka Gutorowa.

WIĘCEJ

O ambicji oraz poezji zasłaniającej widoki

recenzje / ESEJE Jakub Winiarski

Recenzja Krzysztofa Siwczyka z książki Inne tempo Jacka Gutorowa.

WIĘCEJ

O Urwanym śladzie

recenzje / NOTKI I OPINIE Anna Kałuża Bogusław Kierc Paweł Mackiewicz

Komentarze Anny Kałuży, Bogusława Kierca i Pawła Mackiewicza.

WIĘCEJ