recenzje / ESEJE

Raz jeszcze, po słowie, w otwartych drzwiach (fragment)

Jacek Gutorow

Recenzja Jacka Gutorowa z książki Makijaż Jerzego Jarniewicza.

Biuro Literackie kup książkę na poezjem.pl

W kolejnych tomach Jerzego Jarniewicza dzieje się tak wiele, że prawdę mówiąc mam wrażenie obcowania nie z kilkoma, lecz kilkudziesięcioma książkami. Jak on to robi? Jak udaje mu się opowiadać równocześnie kilka historii, i to za pomocą kilku języków, które w dodatku mają odmienną intonację, rytm, frazowanie? Zadziwiające jest przy tym to, że ani przez chwilę nie są to wiersze zmanierowane. Wiązać różne rejestry i mowy, a jednocześnie proponować poezję bardzo osobistą, naznaczoną tym, a nie innym sposobem odczuwania świata – oto sztuka, którą Jarniewicz opanował w stopniu najwyższym.

Makijaż, najnowszy zbiór poety, potwierdza jego klasę; jest też kontynuacją dobrej passy zapoczątkowanej w 2000 roku tomem Niepoznaki. Tamta książka, choć w gruncie rzeczy rozwijała pomysły i strategie obecne w książkach wcześniejszych (do których też trzeba by powrócić), miała przy tym wszelkie cechy poetyckiej kulminacji, w której zawiera się to, co najlepsze u poety. Takich kulminacji było później więcej. Zarówno Dowód z tożsamości (2003), jak Oranżada (2005), są wspaniałymi poetyckimi świadectwami; są też poruszającymi egzystencjalnymi remanentami, dokonywanymi przez Jarniewicza w imię języka – ale i czytelników. Bo to poezja bardzo czytelnicza: odnosząca się do czytelnika z szacunkiem (żadnych nachalnych przekazów), a jednocześnie stawiająca mu duże wymagania; poetycko spławna i żeglowna (te wiersze czyta się, jakby się płynęło pod pełnymi żaglami i przy silnym wietrze), zarazem jednak przybierająca formę zagadek i śladów, dzięki czemu kolejne lektury są równie ciekawe, co pierwsza.

Osią całego zbioru są cztery wiersze tytułowe, rozmieszczone w taki sposób, że tworzą jego ramę – zarazem obrys i schemat działania. Miałbym ochotę napisać, że zawiera się w nich przesłanie książki, gdyby nie to, że Jarniewicz przywiązuje ogromną wagę do autonomiczności każdego tekstu (mnóstwo odniesień, to prawda, ale bodaj żadnej powtórki), jak i to, że jest nader podejrzliwy w stosunku do instytucji przesłania. To ostatnie “przesłania” bowiem bezpośrednie doświadczenie siebie, świata, innych – i najczęściej wchodzi w paradę intencji wiersza. Wydaje mi się, że tak jak przy okazji poprzednich książek, tytuł proponuje grę z konwencjami i prostymi odczytaniami. Nie należy go redukować do statusu łącza znaczeń, a więc czegoś, co ma pomóc w wyjaśnieniu istoty poszczególnych wierszy i całego zbioru. Odniesienie tytułu (tytułów) do konkretnych tekstów, tudzież całej książki, przybiera formę bardziej skomplikowaną i przebiega na wielu planach, również tych związanych z retoryką własnych wypowiedzi. Pamiętajmy, że retoryka nigdy nie jest wyłącznie retoryką – jest ona splotem, który wiąże i ogarnia egzystencję.

Właściwie wszystkie dotychczasowe tomy Jarniewicza mają postać makijażu – czegoś sztucznego, nienaturalnego, od-twarzającego świat i wprowadzającego doń momenty niejednoznaczności, nieobliczalności, wreszcie niepewności. O ile jednak w książkach poprzednich doświadczenie różnorodności i wielorakości ludzkich sytuacji, języków i światów znajdowało wyraz w takich figurach jak “daktyloskopia” czy “palimpsest”, o tyle teraz wiąże się ono z problematyzacją doświadczenia miłości. Warto zajrzeć do umieszczonej na końcu “Noty”, która da nam pojęcie, jak bardzo nowy tom przesycony jest cytatami i odniesieniami wziętymi z już to kanonicznych, już to heretyckich tekstów traktujących o miłości – od Pieśni nad Pieśniami po erotyki Apollinaire’a, Lolitę i Beatlesów.

W pewnym momencie pojawia się nawiązanie do Trudnej miłości Charlotty Lamb. Istotnie, miłość opisywana w Makijażu jest czymś trudnym, niedającym się przyporządkować do żadnego ze znanych języków. Pojawia się w najmniej oczekiwanych momentach i miejscach: w językowych kliszach, w zupełnie, wydawałoby się, skompromitowanych, osłuchanych konwencjach, na stykach języków, w retoryce kojarzonej z kulturą masową. Ba, nawet w kiksach i błędach językowych. Nowy tom Jarniewicza to właściwie książka o miłości – ale miłości “zrobionej na cudo”, to znaczy ukrytej pod kolejnymi warstwami słów i kodów, miłości w dużym stopniu skonwencjonalizowanej, może nawet (czasami) symulowanej, a przecież – tak myślę – potencjalnie autentycznej, a w najbardziej poruszających momentach wybijającej się na milczący autentyzm.

Nie będę przytaczał cytatów z tej książki, choć już teraz, po zaledwie kilku lekturach, chodzi za mną wiele fraz i fragmentów. To wiersze do czytania i, by tak rzec, rozsznurowywania, w całości. Każdy wyjątek byłby złamaniem ich niepisanej reguły, która mówi, że nie ma w wierszu rzeczy zbędnej. Począwszy od tytułów, a skończywszy na interpunkcji i rzekomych błędach składniowych. Aby rozłożyć i ponownie złożyć wiersze, nie wolno ominąć żadnego punktu instrukcji. Trzeba zwracać uwagę na najdrobniejsze detale, bo właśnie w nich może kryć się tajemnica całości. Zresztą w odniesieniu do książek Jarniewicza to już nieomal frazes. Są to bez wyjątku tomy dyskretne i dokładne, wymagające uważnej lektury, a jednocześnie niesztampowe, to znaczy zrywające z logiką poetyckiego argumentu (czy istnieje coś takiego?). Tomy, do których można wracać, bo nie zamykają przed nami drzwi.

O AUTORZE

Jacek Gutorow

Urodzony 12 września 1970 roku w Grodkowie. Poeta, krytyk, tłumacz. Pracuje w Instytucie Filologii Angielskiej Uniwersytetu Opolskiego. Laureat Nagrody im. Kazimiery Iłłakowiczówny (1998), Fundacji Kultury (2003) oraz Nagrody im. Ludwika Frydego (2003). Nominowany do Nagrody Literackiej Nike, Nagrody Literackiej Gdynia oraz Nagrody Mediów Publicznych Cogito za opublikowany w 2008 roku tom Inne tempo. Mieszka w Opolu.

powiązania

Nocna zmiana

dzwieki / WYDARZENIA Glyn Maxwell Jacek Gutorow Jerzy Jarniewicz Paweł Marcinkiewicz Simon Armitage

Zapis całego spotkania autorskiego Simona Armitage’a, Glyna Maxwella, Jacka Gutorowa, Jerzego Jarniewicza i Pawła Marcinkiewicza w trakcie festiwalu Port Legnica 2003.

WIĘCEJ

X i Ruchome święta

dzwieki / WYDARZENIA Jacek Gutorow Tomasz Majeran

Zapis całego spotkania autorskiego Jacka Gutorowa i Tomasza Majerana podczas Portu Legnica 2001.

WIĘCEJ

Pozytywki i marienbadki

nagrania / Między wierszami Andrzej Sosnowski Anna Kałuża Jacek Gutorow Joanna Orska Kamil Zając Piotr Śliwiński Wojciech Bonowicz

O twórczości Andrzeja Sosnowskiego wypowiadają się Wojciech Bonowicz, Jacek Gutorow, Anna Kałuża, Joanna Orska, Piotr Śliwiński, Kamil Zając.

WIĘCEJ

Nieumówione spotkania albo jak czytałem Heaneya po polsku

recenzje / ESEJE Jacek Gutorow

Esej Jacka Gutorowa na temat poezji Seamusa Heaneya, towarzyszący wydaniu antologii 100 wierszy wypisanych z języka angielskiego, w wyborze i przekładzie Jerzego Jarniewicza, która ukazała się nakładem Biura Literackiego 24 września 2018 roku.

WIĘCEJ

Język to zjawisko widmowe

wywiady / O PISANIU Jacek Gutorow Simon Armitage

Rozmowa Jacka Gutorowa z Simonem Armitage’em, towarzysząca wydaniu antologii 100 wierszy wypisanych z języka angielskiego, w wyborze i przekładzie Jerzego Jarniewicza, która ukaże się nakładem Biura Literackiego 15 października 2018 roku.

WIĘCEJ

Niezmordowany obserwator

recenzje / ESEJE Jacek Gutorow

Recenzja Jacka Gutorowa książki Spóźniony śpiewak Williama Carlosa Williamsa w przekładzie Julii Hartwig, wydanej w Biurze Literackim w 5 stycznia 2009 roku, a w wersji elektronicznej 10 kwietnia 2019 roku.

WIĘCEJ

Trudna kontynuacja

recenzje / ESEJE Jacek Gutorow

Recenzja Jacka Gutorowa towarzysząca premierze książki Po tęczy Andrzeja Sosnowskiego, która ukazała się nakładem Biura Literackiego 17 września 2007 roku, a w wersji elektronicznej 12 lutego 2018 roku.

WIĘCEJ

Hymn do życia

recenzje / ESEJE Jacek Gutorow

Recenzja Jacka Gutorowa książki Nad rzeką Esther Kinsky w tłumaczeniu Sławy Lisieckiej, wydanej przez Biuro Literackie 25 września 2017 roku.

WIĘCEJ

Lodowiec

recenzje / KOMENTARZE Jacek Gutorow

Komentarz Jacka Gutorowa do książki Z tamtej strony ciszy Bolesława Leśmiana, wydanej w Biurze Literackim 8 listopada 2012 roku.

WIĘCEJ

Zimne, wykalkulowane wiersze

dzwieki / RECYTACJE Jacek Gutorow

Wiersz z tomu Inne tempo, zarejestrowany podczas spotkania “Inne państwa” na festiwalu Port Wrocław 2009.

WIĘCEJ

Inne tempo

nagrania / Między wierszami Jacek Gutorow

Z Jackiem Gutorowem o wydanej w 2009 roku książce rozmawiają Marta Podgórnik i Krzysztof Siwczyk. Filmowa etiuda do wiersza „Creative writing” w reżyserii Anny Jadowskiej.

WIĘCEJ

Implozja

recenzje / ESEJE Jacek Gutorow

Recenzja Jacka Gutorowa z książki Życie na Korei Andrzeja Sosnowskiego.

WIĘCEJ

Pierwszy polski Green

recenzje / ESEJE Jacek Gutorow

Szkic Jacka Gutorowa towarzyszący premierze książki Kochając Henry’ego Greena w przekładzie Andrzeja Sosnowskiego, która ukazała się 27 kwietnia 2015 roku nakładem Biura Literackiego.

WIĘCEJ

Mały duży apokryf Filipa

recenzje / IMPRESJE Jacek Gutorow

Esej Jacka Gutorowa towarzyszący premierze książki Pod słońce było Filipa Zawady, wydanej w Biurze Literackim 31 grudnia 2014 roku.

WIĘCEJ

Z rozpędu (nowe wiersze Dariusza Sośnickiego)

recenzje / IMPRESJE Jacek Gutorow

Esej Jacka Gutorowa towarzyszący premierze książki Spóźniony owoc radiofonizacji Dariusza Sośnickiego, wydanej w Biurze Literackim 3 listopada 2014 roku.

WIĘCEJ

Laurka dla Edmunda White’a

recenzje / ESEJE Jacek Gutorow

Recenzja Jacka Gutorowa z książki Zuch Edmunda White’a.

WIĘCEJ

Notatki o nowej książce Wojtka Bonowicza

recenzje / ESEJE Jacek Gutorow

Recenzja Jacka Gutorowa z książki Wojciecha Bonowicza.

WIĘCEJ

To zaangażowanie domaga się zwrotu

wywiady / O KSIĄŻCE Jacek Gutorow Paweł Kaczmarski

Rozmowa Pawła Kaczmarskiego z Jackiem Gutorowem o książce Rzeczywiste i nierzeczywiste staje się jednym ciałem Eugeniusza Tkaczyszyna-Dyckiego, która ukazała się nakładem Biura Literackiego 3 grudnia 2009 roku.

WIĘCEJ

O Firbanku w siedmiu punktach

recenzje / ESEJE Jacek Gutorow

Recenzja Jacka Gutorowa z książki Studium temperamentu Rolanda Firbanka.

WIĘCEJ

Zadura – krytyk i eseista

recenzje / NOTKI I OPINIE Jacek Gutorow

Recenzja Jacka Gutorowa towarzysząca premierze dwutomowej edycji Szkiców, recenzji, felietonów Bohdana Zadury, wydanej w Biurze Literackim 4 czerwca 2007 roku.

WIĘCEJ

Makijaż zaczyna się od demakijażu

wywiady / O KSIĄŻCE Jerzy Jarniewicz Joanna Orska

Rozmowa Joanny Orskiej z Jerzym Jarniewiczem, opublikowana w cyklu prezentacji najciekawszych archiwalnych tekstów z dwudziestopięciolecia festiwalu Stacja Literatura.

WIĘCEJ

Cztery krótkie wiersze dla Doroty Nieznalskiej

recenzje / KOMENTARZE Jerzy Jarniewicz

Komentarz Jerzego Jarniewicza opublikowany w cyklu prezentacji najciekawszych archiwalnych tekstów z dwudziestopięciolecia festiwalu Stacja Literatura.

WIĘCEJ

Bieżnia

dzwieki / RECYTACJE Jerzy Jarniewicz

Wiersz z tomu Makijaż, zarejestrowany podczas spotkania “Hotel, makijaż, piosenki” na festiwalu Port Wrocław 2010.

WIĘCEJ

Makijaż

dzwieki / AUDYCJE Jerzy Jarniewicz

Audycja poświęcona premierze książki Makijaż Jerzego Jarniewicza z udziałem autora.

WIĘCEJ

Mokry parkiet

dzwieki / RECYTACJE Jerzy Jarniewicz

Wiersz z tomu Makijaż, zarejestrowany podczas spotkania “Hotel, makijaż, piosenki” na festiwalu Port Wrocław 2010.

WIĘCEJ

Czytelnik osobny

recenzje / ESEJE Krzysztof Jaworski

Recenzja Marcina Jaworskiego z książki Księga zakładek Jacka Gutorowa.

WIĘCEJ

Głowa pełna zakładek. Wokół Księgi zakładek Jacka Gutorowa

recenzje / ESEJE Marcin Jurzysta

Recenzja Marcina Jurzysty z książki Księga zakładek Jacka Gutorowa.

WIĘCEJ

"Gra w literackość" i "gra w życie"

recenzje / ESEJE Krzysztof Siwczyk

Recenzja Krzysztofa Siwczyka z książki Inne tempo Jacka Gutorowa.

WIĘCEJ

O ambicji oraz poezji zasłaniającej widoki

recenzje / ESEJE Jakub Winiarski

Recenzja Krzysztofa Siwczyka z książki Inne tempo Jacka Gutorowa.

WIĘCEJ