recenzje / ESEJE

Amerykanie według Sommera

Jacek Gutorow

Recenzja Jacka Gutorowa z książki O krok od nich Piotra Sommera.

Biuro Literackie

Opublikowana właśnie przez Piotra Sommera autorska antologia poetów amerykańskich to wydarzenie dużej rangi. Nie jest to jedynie drugie wydanie książki z 1996 roku (przypomnę, że pierwsze wydanie nosiło tytuł Artykuły pochodzenia zagranicznego i ukazało się w gdańskim wydawnictwie Marabut). Nowa edycja zawiera co prawda wszystkie przekłady znane z poprzedniego zbioru, ale to jedyne podobieństwo. Zmieniła się bowiem – i poszerzyła – lista autorów tłumaczonych przez Sommera. W książce z 1996 roku Pan Piotr przedstawił nam poetów w kolejności chronologicznej, wedle dat urodzenia. Tom otwierał więc e.e. cummings, po którym do głosu dochodzili John Berryman, Robert Lowell, Frank O’Hara, John Ashbery, Allen Ginsberg i Charles Reznikoff. W obecnym, drugim wydaniu kolejność jest podobna, ale jednak nie taka sama – pierwszym zaprezentowanym poetą jest Reznikoff, który w ostatnich latach był obiektem szczególnej troski i atencji Sommera. Pojawiają się też nazwiska nowe: John Cage, Kenneth Koch i August Kleinzahler. Zniknęły noty o poszczególnych autorach, pojawił się za to znakomity szkic będący podsumowaniem Sommerowej przygody z poezją amerykańską.

Ważne ostrzeżenie: antologia Sommera nie rości sobie prawa ani do wyłączności, ani tym bardziej do krytycznego obiektywizmu. Jej celem nie jest prezentacja najważniejszych tekstów i projektów poetyckich powstałych w Stanach Zjednoczonych po drugiej wojnie światowej. Jest to zbiór w najlepszym tego słowa autorski, subiektywny, wyrastający z fascynacji poszczególnymi poetami, a często i wierszami. To takie “zbieranie kwiatów” – fraza ta kryje się w greckim słowie anthologia i bardzo dobrze oddaje charakter Sommerowego wyboru. Jest to bowiem wybór niezwykle staranny, w dużym stopniu oszczędny i liczący się z efektem końcowym.

Książka posiada własny rytm – dyskretny, ale jednak wyczuwalny. Jest to rytm poszczególnych tekstów literackich (piszę “tekstów”, bo oprócz wierszy mamy na przykład anegdoty Johna Cage’a i przezabawne jednoaktówki Kennetha Kocha), ale i rytm zamieszczonych w książce reprodukcji obrazów Jane Freilicher, malarki z kręgu szkoły nowojorskiej. W malarskich miniaturach Freilicher uderza niezwykły wprost zmysł równowagi pomiędzy różnymi planami, źródłami światła i przedstawionymi obiektami. Dobrym tego przykładem jest zamieszczona na okładce reprodukcja obrazu At Night (“W nocy”, 1997). Inny obraz (My Cubism, “Mój kubizm”, 2004) stał się dla tłumacza punktem wyjścia do tekstu zamieszczonego na końcu książki (zatytułowanego “Z tej i z tamtej strony szyby”), z którego wynotowuję kilka zdań: “Wszystko tu trochę umowne… trochę domyślne… trochę niezobowiązujące… wszystko pokazane skrótem… Status najbardziej pewny i kształt najbardziej precyzyjny mają tu rzeczy intymne, dotykalne i zmysłowe. A status najpewniejszy posiada człowiek, którego na obrazie nie ma, ale którego obecność jawi się nam bez trudu”. Trudno o celniejsze słowa opisujące charakter tej antologii.

Mam wrażenie, że przygotowując drugą edycję Sommer nieco grubszą kreską podkreślił jakości nadające książce charakter dzieła zamkniętego, jednorodnego. Bodaj najmocniej objawia się to w licznych nawiązaniach do powojennego malarstwa amerykańskiego. Po kilkukrotnej całościowej lekturze tomu nie odstępuje mnie poczucie, że O krok od nich to nie tylko “przekłady z poetów amerykańskich” – to również fascynująca historia przełożeń poezji i malarstwa, obrazów widzianych i opisywanych, poddających się spojrzeniu i stawiających opór. Wątek ten jest na przykład dyskretnie obecny w wierszach Reznikoffa, którego ideałem był obiektywny zapis rzeczywistości, który jednak (na szczęście dla nas) nie potrafił poprzestać na spojrzeniu i zapamiętywał wszystkie obrazy. O wielkości Reznikoffa świadczy między innymi umiejętność zdyskontowania napięcia powstającego na stykach spojrzenia i pamięci. Fascynacja obrazem zderza się z silnie odczuwaną powinnością pozostawienia świadectwa.

Związków malarstwa z poezją najłatwiej dopatrzymy się w poezji O’Hary i Ashbery’ego. U O’Hary jest to fascynacja poszczególnymi obrazami i twórcami, a także pierwszym impulsem pchającym malarza do namalowania obrazu (dobrym przykładem jest wiersz “Dlaczego nie jestem malarzem”). Z kolei Ashbery’ego interesuje moment percepcji i problematyzacja pojawiająca się na styku obrazu i słowa. W kluczowym wierszu “Autoportret w wypukłym wierszu” (po raz pierwszy otrzymujemy przekład całości) amerykański poeta proponuje serię medytacji nad takimi kwestiami jak prawda malarstwa, referencyjny wymiar literatury, charakter naszego poznania czy status rzeczywistości poddanej retorycznym zabiegom artysty. I pisze choćby tak: “Słowa to tylko spekulacja…/ Szukają, lecz nie potrafią znaleźć znaczenia muzyki…/ Chciałoby się wysunąć rękę/ Poza kulę, ale jej kształt/ I to, co ją unosi, nie pozwala”. Nie sposób zresztą streścić tego poematu, który jest nie tyle ekspozycją wybranych motywów, co instalacją programu, który ma dopiero umożliwić artykulację znaczeń – poemat każdorazowo przygotowuje scenę lektury, która może podążać w różnych kierunkach.

Piotr Sommer interesująco omawia ten wątek w posłowiu: “Niektórzy poeci amerykańscy patrzą na swoją przestrzeń, miejską lub pozawiejską, podobnie jak malarza: z bliska i jednocześnie z pewnej odległości – z jednej i z drugiej strony szyby, od zewnątrz i jakby od środka. Przy czym skrót zewnętrzności i wewnętrzności łączy w sobie zarówno perspektywę kogoś, kto patrzy, medytujące ja (a medytacja jest w tych wierszach dość oczywistym kształtem obserwacji), jak i sam gest języka, styl albo metodę”. W zdaniach tych kryje się, jak sądzę, jedno z kryteriów przyświecających tłumaczowi w doborze poetów i pracy nad poszczególnymi wierszami. U niektórych poetów (na przykład u Ashbery’ego) akcent będzie padał na “medytujące ja”, u innych (na przykład u e.e. cummingsa) – na “gest języka”; jeszcze u innych (na przykład u Kocha) zaakcentowane będzie napięcie między poetą i czytelnikiem. Wszystkimi przypadkami rządzi jednak zasada “nieoczywistości” – wiersz musi się dopiero stać sankcją swojego istnienia, a sposób istnienia dzieła przypomina raczej wariacje na temat niż sam temat.

O translatorskim rzemiośle mówić nie wypada, bo mamy do czynienia z prawdziwym mistrzostwem, tak na poziomie odczytania, jak na poziomie językowej ekwiwalencji. Być może warto tylko zwrócić uwagę na fakt, że nie bacząc na entuzjastyczne oceny istniejących przekładów Sommer stale nad nimi pracuje, proponując coraz to nowe rozwiązania i komentując własną pracę translatorską w znakomitych szkicach; uwagę zwraca choćby ten poświęcony tłumaczeniu Reznikoffa, zamieszczony w Artykułach pochodzenia zagranicznego. Sommer jest unikalnym przykładem tłumacza wiecznie niezadowolonego, ujmującego swoją pracę w kategoriach nieledwie etycznych. Bo chodzi nie tylko o przekład – chodzi również o to, aby odświeżać i poszerzać istniejące rejestry języka polskiego, zwiększać pojemność polszczyzny w takim stopniu, by oddała sprawiedliwość oryginałom. I tak się właśnie dzieje – przekłady czyta się nie tylko jak dobrą polską poezję, ale również jak poezję wytyczającą polszczyźnie nowe szlaki: myślowe, kulturowe, ale przede wszystkim językowe. Wiadomo zresztą, że polska recepcja Amerykanów – dokonująca się w dużej mierze za sprawą przekładów Sommera – miała i ma ścisły związek z rozwojem młodej polskiej poezji. A Sommerowe niezadowolenie odnajduje odbicie w niezadowoleniu znacznej części młodych polskich poetów poszukujących nowego idiomu poetyckiego.

O krok od nich to antologia, która pozostanie z nami na bardzo długo. Nie da się jej przeczytać za jednym zamachem, od deski do deski. To raczej propozycja na dłuższą metę; zbiór, z którym przyjdzie nam się oswajać stopniowo, i w którym będziemy odnajdywać kolejne perełki, jakbyśmy czytali książkę po raz pierwszy.

O AUTORZE

Jacek Gutorow

Urodzony 12 września 1970 roku w Grodkowie. Poeta, krytyk, tłumacz. Pracuje w Instytucie Filologii Angielskiej Uniwersytetu Opolskiego. Laureat Nagrody im. Kazimiery Iłłakowiczówny (1998), Fundacji Kultury (2003) oraz Nagrody im. Ludwika Frydego (2003). Nominowany do Nagrody Literackiej Nike, Nagrody Literackiej Gdynia oraz Nagrody Mediów Publicznych Cogito za opublikowany w 2008 roku tom Inne tempo. Mieszka w Opolu.

powiązania

Nocna zmiana

dzwieki / WYDARZENIA Glyn Maxwell Jacek Gutorow Jerzy Jarniewicz Paweł Marcinkiewicz Simon Armitage

Zapis całego spotkania autorskiego Simona Armitage’a, Glyna Maxwella, Jacka Gutorowa, Jerzego Jarniewicza i Pawła Marcinkiewicza w trakcie festiwalu Port Legnica 2003.

WIĘCEJ

X i Ruchome święta

dzwieki / WYDARZENIA Jacek Gutorow Tomasz Majeran

Zapis całego spotkania autorskiego Jacka Gutorowa i Tomasza Majerana podczas Portu Legnica 2001.

WIĘCEJ

Pozytywki i marienbadki

nagrania / Między wierszami Andrzej Sosnowski Anna Kałuża Jacek Gutorow Joanna Orska Kamil Zając Piotr Śliwiński Wojciech Bonowicz

O twórczości Andrzeja Sosnowskiego wypowiadają się Wojciech Bonowicz, Jacek Gutorow, Anna Kałuża, Joanna Orska, Piotr Śliwiński, Kamil Zając.

WIĘCEJ

Nieumówione spotkania albo jak czytałem Heaneya po polsku

recenzje / ESEJE Jacek Gutorow

Esej Jacka Gutorowa na temat poezji Seamusa Heaneya, towarzyszący wydaniu antologii 100 wierszy wypisanych z języka angielskiego, w wyborze i przekładzie Jerzego Jarniewicza, która ukazała się nakładem Biura Literackiego 24 września 2018 roku.

WIĘCEJ

Język to zjawisko widmowe

wywiady / O PISANIU Jacek Gutorow Simon Armitage

Rozmowa Jacka Gutorowa z Simonem Armitage’em, towarzysząca wydaniu antologii 100 wierszy wypisanych z języka angielskiego, w wyborze i przekładzie Jerzego Jarniewicza, która ukaże się nakładem Biura Literackiego 15 października 2018 roku.

WIĘCEJ

Niezmordowany obserwator

recenzje / ESEJE Jacek Gutorow

Recenzja Jacka Gutorowa książki Spóźniony śpiewak Williama Carlosa Williamsa w przekładzie Julii Hartwig, wydanej w Biurze Literackim w 5 stycznia 2009 roku, a w wersji elektronicznej 10 kwietnia 2019 roku.

WIĘCEJ

Trudna kontynuacja

recenzje / ESEJE Jacek Gutorow

Recenzja Jacka Gutorowa towarzysząca premierze książki Po tęczy Andrzeja Sosnowskiego, która ukazała się nakładem Biura Literackiego 17 września 2007 roku, a w wersji elektronicznej 12 lutego 2018 roku.

WIĘCEJ

Hymn do życia

recenzje / ESEJE Jacek Gutorow

Recenzja Jacka Gutorowa książki Nad rzeką Esther Kinsky w tłumaczeniu Sławy Lisieckiej, wydanej przez Biuro Literackie 25 września 2017 roku.

WIĘCEJ

Lodowiec

recenzje / KOMENTARZE Jacek Gutorow

Komentarz Jacka Gutorowa do książki Z tamtej strony ciszy Bolesława Leśmiana, wydanej w Biurze Literackim 8 listopada 2012 roku.

WIĘCEJ

Zimne, wykalkulowane wiersze

dzwieki / RECYTACJE Jacek Gutorow

Wiersz z tomu Inne tempo, zarejestrowany podczas spotkania “Inne państwa” na festiwalu Port Wrocław 2009.

WIĘCEJ

Inne tempo

nagrania / Między wierszami Jacek Gutorow

Z Jackiem Gutorowem o wydanej w 2009 roku książce rozmawiają Marta Podgórnik i Krzysztof Siwczyk. Filmowa etiuda do wiersza „Creative writing” w reżyserii Anny Jadowskiej.

WIĘCEJ

Implozja

recenzje / ESEJE Jacek Gutorow

Recenzja Jacka Gutorowa z książki Życie na Korei Andrzeja Sosnowskiego.

WIĘCEJ

Pierwszy polski Green

recenzje / ESEJE Jacek Gutorow

Szkic Jacka Gutorowa towarzyszący premierze książki Kochając Henry’ego Greena w przekładzie Andrzeja Sosnowskiego, która ukazała się 27 kwietnia 2015 roku nakładem Biura Literackiego.

WIĘCEJ

Mały duży apokryf Filipa

recenzje / IMPRESJE Jacek Gutorow

Esej Jacka Gutorowa towarzyszący premierze książki Pod słońce było Filipa Zawady, wydanej w Biurze Literackim 31 grudnia 2014 roku.

WIĘCEJ

Z rozpędu (nowe wiersze Dariusza Sośnickiego)

recenzje / IMPRESJE Jacek Gutorow

Esej Jacka Gutorowa towarzyszący premierze książki Spóźniony owoc radiofonizacji Dariusza Sośnickiego, wydanej w Biurze Literackim 3 listopada 2014 roku.

WIĘCEJ

Poza drzewa, poza języki

recenzje / IMPRESJE Jacek Gutorow

Esej Jacka Gutorowa towarzyszący premierze książki Dzieła zebrane, tom 2 Tymoteusza Karpowicza.

WIĘCEJ

Laurka dla Edmunda White’a

recenzje / ESEJE Jacek Gutorow

Recenzja Jacka Gutorowa z książki Zuch Edmunda White’a.

WIĘCEJ

Temat z Tadeusza Pióry (na marginesie tomu “O dwa kroki stąd. 1992- 2011”)

recenzje / NOTKI I OPINIE Jacek Gutorow

Recenzja Jacka Gutorowa z książki O dwa kroki stąd Tadeusza Pióry.

WIĘCEJ

Notatki o nowej książce Wojtka Bonowicza

recenzje / ESEJE Jacek Gutorow

Recenzja Jacka Gutorowa z książki Wojciecha Bonowicza.

WIĘCEJ

A imię jego nieprzewidywalność

recenzje / ESEJE Jacek Gutorow

Recenzja Jacka Gutorowa z książki Radiowidmo Agnieszki Mirahiny.

WIĘCEJ

To zaangażowanie domaga się zwrotu

wywiady / O KSIĄŻCE Jacek Gutorow Paweł Kaczmarski

Rozmowa Pawła Kaczmarskiego z Jackiem Gutorowem o książce Rzeczywiste i nierzeczywiste staje się jednym ciałem Eugeniusza Tkaczyszyna-Dyckiego, która ukazała się nakładem Biura Literackiego 3 grudnia 2009 roku.

WIĘCEJ

Raz jeszcze, po słowie, w otwartych drzwiach (fragment)

recenzje / ESEJE Jacek Gutorow

Recenzja Jacka Gutorowa z książki Makijaż Jerzego Jarniewicza.

WIĘCEJ

Wiersze bez odpowiedzi

recenzje / ESEJE Jacek Gutorow

Recenzja Jacka Gutorowa z książki Piosenka o zależnościach i uzależnieniach Eugeniusza Tkaczyszyna-Dyckiego.

WIĘCEJ

O Firbanku w siedmiu punktach

recenzje / ESEJE Jacek Gutorow

Recenzja Jacka Gutorowa z książki Studium temperamentu Rolanda Firbanka.

WIĘCEJ

Podziemia wyobraźni i wrażliwości

recenzje / ESEJE Jacek Gutorow

Recenzja Jacka Gutorowa z książki Państwo P. Dariusza Sośnickiego.

WIĘCEJ

O Wojaczku wielokrotnym

recenzje / NOTKI I OPINIE Bogusław Kierc Jacek Gutorow Jacek Łukasiewicz

Komentarze Bogusława Kierca, Jacka Gutorowa, Jacka Łukasiewicza, Andrzeja Zawady.

WIĘCEJ

Zadura – krytyk i eseista

recenzje / NOTKI I OPINIE Jacek Gutorow

Recenzja Jacka Gutorowa towarzysząca premierze dwutomowej edycji Szkiców, recenzji, felietonów Bohdana Zadury, wydanej w Biurze Literackim 4 czerwca 2007 roku.

WIĘCEJ

Znaki wspólnoty

recenzje / ESEJE Jacek Gutorow

Recenzja Jacka Gutorowa z książki Pełne morze Wojciecha Bonowicza.

WIĘCEJ

Okienne lustra Piotra Sommera

recenzje / ESEJE Adam Poprawa

Recenzja Adama Poprawy z książki O krok od nich Piotra Sommera.

WIĘCEJ

Sześć zakładów o miejsce krytyki (wokół Księgi zakładek Jacka Gutorowa)

recenzje / IMPRESJE Jakub Skurtys

Recenzja Jakuba Skurtysa z ksiażki Księga zakładek Jacka Gutorowa.

WIĘCEJ

Czytelnik osobny

recenzje / ESEJE Krzysztof Jaworski

Recenzja Marcina Jaworskiego z książki Księga zakładek Jacka Gutorowa.

WIĘCEJ

Głowa pełna zakładek. Wokół Księgi zakładek Jacka Gutorowa

recenzje / ESEJE Marcin Jurzysta

Recenzja Marcina Jurzysty z książki Księga zakładek Jacka Gutorowa.

WIĘCEJ

Portret człowieka nieuformowanego

recenzje / ESEJE Paweł Mackiewicz

Recenzja Pawła Mackiewicza z książki Urwany ślad Jacka Gutorowa.

WIĘCEJ

"Gra w literackość" i "gra w życie"

recenzje / ESEJE Krzysztof Siwczyk

Recenzja Krzysztofa Siwczyka z książki Inne tempo Jacka Gutorowa.

WIĘCEJ

O ambicji oraz poezji zasłaniającej widoki

recenzje / ESEJE Jakub Winiarski

Recenzja Krzysztofa Siwczyka z książki Inne tempo Jacka Gutorowa.

WIĘCEJ

O Urwanym śladzie

recenzje / NOTKI I OPINIE Anna Kałuża Bogusław Kierc Paweł Mackiewicz

Komentarze Anny Kałuży, Bogusława Kierca i Pawła Mackiewicza.

WIĘCEJ