recenzje / ESEJE

Lęk w kolorze złotym

Filip Łobodziński

Recenzja Filipa Łobodzińskiego towarzysząca premierze książki Marty Sokołowskiej Imperium Dzieci, która ukazuje się w Biurze Literackim 12 lipca 2021 roku.

Biuro Literackie kup książkę na poezjem.pl

Wymarzony, a zarazem straszliwy przypadek zrządził, że Imperium Dzieci Marty Sokołowskiej ukazuje się w chwili, gdy w naszych uszach dźwięczą haniebne słowa purpurata o niepłodnych modnych lalkach. W kontekście takich apeli lektura krótkiej powieści przestaje być obcowaniem z dystopią. Raczej z próbą prze-jasno-widzenia, o jaką stawkę idzie gra, w którą ktoś nas wkręca.

Zaprojektowany przez Sokołowską świat – ewidentnie wyśniony, ograniczony terytorialnie, unoszący się jak odrębna bańka nad nieznaną rzeczywistością zewnętrzną – to, owszem, krajobraz dystopijny. W tytułowym Imperium naczelną głoszoną zasadą jest dzieciństwo szczęśliwe, beztroskie; kult dziecka stanowi państwową religię. Jak w każdej szanującej się dystopii społeczność została podzielona na sektory uszeregowane według stopnia uprzywilejowania. Największą łaską cieszą się A-osoby – mają prawo mieć dzieci, własne bądź adoptowane, ponieważ służby Imperium uznały, że zasługują na to, by wychowywać szczęśliwe potomstwo. Niżej stoją B – zwykli śmiertelnicy, którzy mogą co najwyżej aspirować do statusu A, jednak w ramach tego obecnego dzieci mieć im nie wolno. Podobnie jak pozostałym dwóm kastom – Q i X. Ci ostatni są poza nawiasem społeczeństwa, mają pozycję odrażających skazańców. Dla X droga ku wyższym sektorom jest absolutnie zamknięta.

Ponieważ mamy do czynienia z Imperium, jest jasne, że wszystko, co się w nim dzieje, dzieje się w ramach porządku narzuconego przez jedynowładcę – ściślej: jedynowładczynię, A-Carycę – i nadzorowanego przez A-Komendanta. Kontrola każdej osoby w państwie jest możliwa dzięki obowiązkowym, noszonym na nadgarstkach baby ringom, różnym w zależności od statusu społecznego. Baby ringi pełnią funkcję hiperłączy, interfejsów pomiędzy każdym mieszkańcem Miasta Dzieci a władzą. Tą drogą władza pozyskuje informacje o wszelkich poczynaniach każdego członka społeczności, tą drogą też komunikuje o swoich decyzjach. To jak wi-fi, obrączka elektroniczna więźnia i kołchoźnik w jednym.

Tyle sceneria. O intrydze książki co nieco można dowiedzieć się z przygotowanych przez wydawcę materiałów promocyjnych – i tyle wystarczy. Więcej niech przyniesie już samodzielna lektura Imperium Dzieci. Ja wolałbym zatrzymać się przy owym dystopijnym pejzażu i zobaczyć go na tle klasyki gatunku.

Niektórzy upatrują początków dystopii w Państwie Platona. Cokolwiek na wyrost, bo Akademik nie opisywał państwa z piekła rodem, tylko projektował byt jego zdaniem idealny. Dystopijność Państwa mogła co najwyżej zostać wdrukowana przez antagonistycznych czytelników.

Zapewne prawdziwe początki dystopii wyrosły na glebie stworzonej podczas rewolucji francuskiej. To wówczas przecież zaczęto planować stworzenie nowego człowieka. Koncepcje nie były jednolite. Żyrondysta Jean-Antoine Condorcet postulował nowy ład na bazie naturalnej zdolności ludzi do samodoskonalenia. Z kolei jakobin Maximilien de Robespierre uważał, że należy wykorzenić przeszłość i budować wszystko absolutnie od zera.

To jakobińska droga doprowadziła do narodzin upiornych systemów Rosji Sowieckiej, III Rzeszy i Pol Pota. I to ona stanowi punkt wyjścia dla autorów Nowego wspaniałego świata, Roku 1984, Opowieści podręcznej czy Igrzysk śmierci. W projektach tych – historycznych i literackich – wyzwolona z miazmatów przeszłości jednostka ma się zaangażować całą sobą w budowanie wyższego organizmu. Przeszłość bowiem to złowrogie błędy. O przeszłości albo się milczy, albo się ją „koryguje” (Orwell), albo się ją wprost potępia. W dystopii rzeczywistość jest mitycznym Teraz i zaprojektowaną Przyszłością. Zresztą ta Przyszłość, wbrew hasłom, bynajmniej nie jest najważniejsza. Ona liczy się tylko jako projekt. Dystopijne państwo goni króliczka, ale to, co je spaja i nadaje mu sens, to właśnie podsycane w ludziach marzenie o świetlanym Jutrze, którego być może nigdy nie dożyją, bo wciąż trzeba będzie unicestwiać teraźniejsze niedoskonałości. Konieczność nieustannej czujności wobec dzisiejszych zagrożeń, generowanych przez owe przeszłe miazmaty, to racja bytu władzy. Liczą się tylko Teraz i Za Chwilę. W imię konieczności osiągnięcia w przyszłości idealnego Celu teraźniejsza władza gwarantuje sobie maksimum uprawnień i zabezpiecza sobie wszelkie możliwe tyły, byleby utrzymać się na obecnej pozycji. Terror może być jawny bądź zawoalowany, może być realizowany nie poprzez przymus fizyczny, a pranie mózgów, jednak tylko on daje pewność, że przyszłe zmiany nie zostaną zniweczone oraz że nawet one nie zmienią jednego – statusu teraźniejszej władzy.

Projekt społeczny dystopijnego państwa co do zasady musi polegać na Idei, optymalnie takiej, której zasadniczo nie da się nic zarzucić z moralnego punktu widzenia. Czasem projektuje ona społeczność precyzyjną i posłuszną jak mechanizm (Rok 1984 Orwella, Opowieść podręcznej Atwood), czasem głosi „jedynie” zbiorowy nieskomplikowany hedonizm (Nowy wspaniały świat Huxleya, 451⁰ Fahrenheita Bradbury’ego). Idea miewa charakter nie tylko szczytny, ale wręcz zbawczy. Zasadą ontologiczną dystopii rządzi mesjanizm. Oczywiście Cel projektu z reguły jest celem fasadowym, trującym uzasadnieniem wiecznego trwania Teraźniejszości.

Dynamika powieści wymusza też pojawienie się jednostek wątpiących, stawiających zrazu nieśmiałe pytania. Często odkrywają one istnienie – funkcjonujących już to poza obrębem społeczności, już to w jej łonie, ale w pełnym kamuflażu – grup rebelianckich. Grupy te mogą być znakiem nadziei albo przeciwnie – symbolem fiaska w obliczu doskonałej machiny przemocy stosowanej przez centrum.

Do tej pory powieść Marty Sokołowskiej spełnia podstawowe wymogi. Szczęście dzieci nie budzi wątpliwości, jest ideą moralnie nie do podważenia, ba, może wręcz początkowo rozczulać.

Na kartach książki spotykamy osoby podporządkowane nie do końca lub zgoła wcale niepodporządkowane – wywodzące się, co ciekawe, zarówno z grona potępionych X, jak i wyniesionych na piedestał społeczny A. Ścisły podział społeczności na – w rozmaitym stopniu pozbawione przywilejów – kasty pozwala w czytelny sposób dystrybuować profity i kary.

Te ostatnie są wymierzane często podczas publicznych widowisk. Znane z innych dystopii igrzyska śmierci, Orwellowskie kwadranse nienawiści czy palenie książek u Bradbury’ego mają tu swój odpowiednik w postaci Ceremonii Oczyszczenia Imperium – wydarzeń inspirowanych procesami inkwizycyjnymi.

Baby ringi pozwalają na inwigilację na miarę Wielkiego Brata. Specjalne dziecięce komisje doradcze działające przy resortach stanowią sztafaż służący pozornej kontroli nad realizacją szczytnej Idei – sztafaż, bo czytelnicy zdają sobie sprawę, że i tak wszystko ostatecznie zależy od wyroku A-Carycy.

Jednak właśnie postać tej ostatniej w zasadniczy sposób odróżnia Imperium Dzieci od klasycznych powieści dystopijnych. Najczęściej bowiem zarówno despoci, jak i członkowie tyrańskiej rady pozostają w sferze na poły mitycznej. Są obrazami, hasłami, symbolami, funkcjonują poprzez powszechną obecność, ale paradoksalnie pozostają nieobecni.

Sokołowska tymczasem nie waha się odejść od schematu. A-Carycę poznajemy twarzą w twarz. Nie tylko ją samą, ale też jej historię, która leży u podstaw Imperium jako projektu. Poznajemy A-Carycę z jej życiem wewnętrznym – niczym tytułowego dyktatora z Jesieni patriarchy Gabriela Garcíi Marqueza.

To kluczowy element układanki, pozwalający być może uchylić zasłony, która kryje podwaliny wielu fikcyjnych i faktycznych ustrojów totalnych. Okazuje się bowiem, że za projektem, Ideą i jej Celem stoją osobista tragedia i głęboki kompleks.

Dystopia jako dzieło kultury jest nie tylko, a ściślej – nie tyle kreacją zaspokajającą u odbiorców potrzebę zapłodnienia wyobraźni alternatywną wersją znanego im świata. Dystopia to szczególny typ utworu, stanowiący bezpośredni wyraz autentycznych lęków doświadczanych przez jej autorów.

Dzięki subtelnemu zabiegowi narracyjnemu w książce Marty Sokołowskiej mechanizm ten okazuje się autotematyczny. Tytułowe Imperium również powstało z chęci rozbrojenia personalnej traumy. Dlatego też Imperium Dzieci bliżej do powieści Margaret Atwood niż do książek George’a Orwella czy Suzanne Collins.

Najwybitniejsze dystopie literackie charakteryzuje jeszcze jedno: z czasem ich projekcje mogą stawać się niebezpiecznie prawdopodobne, niemal prorocze. Słowa i intencje arcybiskupa, które poznaliśmy w Boże Ciało 2021 roku, każą się zastanowić nad sensem wpisywania powieści Marty Sokołowskiej w nurt literatury fantastycznej. Ten lęk, który wywołał hierarcha, ma wszak wyraziste smak, zapach i fakturę, a także kolor – kolor szaty liturgicznej arcybiskupa, kolor baby ringu wybrańców A.

O AUTORZE

Filip Łobodziński

ur. w 1959 r. Iberysta, dziennikarz, muzyk i tłumacz z języków: angielskiego, francuskiego, hiszpańskiego, katalońskiego, portugalskiego oraz ladino. Laureat Nagrody Instytutu Cervantesa w Warszawie w 2005 r. za najlepszy przekład literacki. Przez lata pracował jako dziennikarz (TVP, Polsat News, Trójka, Inforadio, „Non Stop”, „Rock’n’Roll”, „Machina”, „Przekrój”, „Newsweek”), a obecnie współprowadzi program telewizyjny „Xięgarnia”. Współzałożyciel Zespołu Reprezentacyjnego (od 1983, sześć płyt) oraz dylan.pl (od 2014, jedna płyta), specjalizującego się w wykonywaniu przekładów piosenek Boba Dylana. W Biurze Literackim ukazały się przetłumaczone przez niego książki Dylana: Duszny kraj(2016) oraz Tarantula(2018), Patti Smith: Tańczę boso i Nie gódź się oraz Salvadora Espriu Skóra byka. Mieszka w Warszawie.

powiązania

Przekraczam Rubikon (2)

utwory / zapowiedzi książek Bob Dylan Filip Łobodziński

Fragmenty zapowiadające książkę Przekraczam Rubikon Boba Dylana, w przekładzie Filipa Łobodzińskiego, która ukaże się w Biurze Literackim 18 października 2021 roku.

WIĘCEJ

Przekraczam Rubikon (1)

utwory / zapowiedzi książek Bob Dylan Filip Łobodziński

Fragmenty zapowiadające książkę Przekraczam Rubikon Boba Dylana w przekładzie Filipa Łobodzińskiego, która ukaże się w Biurze Literackim 18 października 2021 roku.

WIĘCEJ

Książki z Biura: Odcinek 7 Skóra byka

nagrania / Między wierszami Filip Łobodziński Salvador Espriu

Siódmy odcinek cyklu Książki z Biura. Nagranie zrealizowano w ramach projektu Kartoteka 25.

WIĘCEJ

Klasyka europejskiej poezji: Blake, Espriu, Todorović, Župančič

nagrania / Stacja Literatura Filip Łobodziński Jakub Kornhauser Jakub Skurtys Joanna Orska Miłosz Biedrzycki Miroljub Todorović Oton Župančič Salvador Espriu Tadeusz Sławek William Blake

Spotkanie wokół książek Wyspa na Księżycu Williama Blake’a, świnia jest najlepszym pływakiem Mirjoluba Todorovicia, Kielich upojenia Otona Župančiča oraz Skóra byka Salvadora Espriu z udziałem Tadeusza Sławka, Jakub Kornhauser, Miłosza Biedrzyckiego, Filipa Łobodzińskiego, Joanny Orskiej i Jakuba Skurtysa w ramach festiwalu Stacja Literatura 25.

WIĘCEJ

Książki z Biura: Odcinek 3 Przestworzone rzeczy

nagrania / Między wierszami Filip Łobodziński John Lennon

Trzeci odcinek cyklu Książki z Biura. Nagranie zrealizowano w ramach projektu Kartoteka 25.

WIĘCEJ

Lot kuli w bilardzie elektrycznym

recenzje / ESEJE Filip Łobodziński

Szkic Filipa Łobodzińskiego, towarzyszący wydaniu książki Johna Lennona Przestworzone rzeczy, w tłumaczeniu Filipa Łobodzińskiego, którą ukazała się w Biurze Literackim 30 listopada 2020 roku.

WIĘCEJ

John Lennon ścichapęk

wywiady / O KSIĄŻCE Adam Poprawa Filip Łobodziński

Rozmowa Adama Poprawy z Filipem Łobodzińskim, towarzysząca wydaniu książki Johna Lennona Przestworzone rzeczy, w tłumaczeniu Filipa Łobodzińskiego, którą ukazała się w Biurze Literackim 30 listopada 2020 roku.

WIĘCEJ

Przestworzone rzeczy (3)

utwory / zapowiedzi książek Filip Łobodziński John Lennon

Fragment zapowiadający książkę Johna Lennona Przestworzone rzeczy, w tłumaczeniu Filipa Łobodzińskiego, którą ukaże się w Biurze Literackim 9 listopada 2020 roku.

WIĘCEJ

Przestworzone rzeczy (2)

utwory / zapowiedzi książek Filip Łobodziński John Lennon

Fragment zapowiadający książkę Johna Lennona Przestworzone rzeczy, w tłumaczeniu Filipa Łobodzińskiego, którą ukaże się w Biurze Literackim 9 listopada 2020 roku.

WIĘCEJ

Przestworzone rzeczy (1)

utwory / zapowiedzi książek Filip Łobodziński John Lennon

Fragment zapowiadający książkę Johna Lennona Przestworzone rzeczy, w tłumaczeniu Filipa Łobodzińskiego, którą ukaże się w Biurze Literackim 9 listopada 2020 roku.

WIĘCEJ

Santarém, Samotność przestrzeni oraz Nie gódź się

nagrania / Stacja Literatura Andrzej Sosnowski Elizabeth Bishop Emily Dickinson Filip Łobodziński Joanna Mueller Juliusz Pielichowski Patti Smith Tadeusz Sławek

Spotkanie wokół książek Santarém Elizabeth Bishop, Samotność przestrzeni Emily Dickinson i Nie gódź się Patti Smith z udziałem Tadeusza Sławka, Filipa Łobodzińskiego, Joanny Mueller oraz Juliusza Pielichowskiego w ramach festiwalu Stacja Literatura 24.

WIĘCEJ

Kataloński poeta numer jeden

wywiady / O KSIĄŻCE Filip Łobodziński Xavier Farré Vidal

Rozmowa Xaviera Farrégo Vidala z Filipem Łobodzińskim, towarzysząca wydaniu książki Salvadora Espriu Skóra byka, w tłumaczeniu Filipa Łobodzińskiego, która ukazała się nakładem Biura Literackiego 4 maja 2020 roku.

WIĘCEJ

Historia jednego przekładu, czyli ażeby dojść do Salvadora Espriu

recenzje / KOMENTARZE Filip Łobodziński

Komentarz Filipa Łobodzińskiego towarzyszący wydaniu książki Salvadora Espriu Skóra byka, w tłumaczeniu Filipa Łobodzińskiego, która ukazała się nakładem Biura Literackiego 4 maja 2020 roku.

WIĘCEJ

Skóra byka i inne wiersze (2)

utwory / zapowiedzi książek Filip Łobodziński Salvador Espriu

Fragment zapowiadający książkę Salvadora Espriu Skóra byka, w tłumaczeniu Filipa Łobodzińskiego, która ukaże się nakładem Biura Literackiego 4 maja 2020 roku.

WIĘCEJ

Skóra byka

utwory / zapowiedzi książek Filip Łobodziński Salvador Espriu

Fragment zapowiadający książkę Salvadora Espriu Skóra byka i inne wiersze, w tłumaczeniu Filipa Łobodzińskiego, która ukaże się nakładem Biura Literackiego 4 maja 2020 roku.

WIĘCEJ

O niezgodzie w literaturze

nagrania / Stacja Literatura Beata Stasińska Filip Łobodziński Jan Rojewski Konrad Góra Rami al-Aszek

Spotkanie z udziałem Ramiego Al-Aszeka, Konrada Góry, Filipa Łobodzińskiego, Jana Rojewskiego, Beaty Stasińskiej i Magdaleny Rigamonti w ramach festiwalu Stacja Literatura 24.

WIĘCEJ

Podważać samego siebie

wywiady / O KSIĄŻCE Filip Łobodziński Grzegorz Kwiatkowski

Rozmowa Filipa Łobodzińskiego z Grzegorzem Kwiatkowskim, towarzysząca premierze książki Karl-Heinz M. Grzegorza Kwiatkowskiego, wydanej w Biurze Literackim 18 listopada 2019 roku.

WIĘCEJ

Obcy astronom

nagrania / Stacja Literatura Anna Skrobiszewska Filip Łobodziński Rafał Skonieczny

Spotkanie wokół książki Obcy astronom Grzegorza Ciechowskiego z udziałem Anny Skrobiszewskiej, Rafała Skoniecznego i Filipa Łobodzińskiego w ramach festiwalu Stacja Literatura 23.

WIĘCEJ

Pieśń torby na pawia i Tarantula

nagrania / Stacja Literatura Bob Dylan Filip Łobodziński Jerzy Jarniewicz Nick Cave Tadeusz Sławek

Spotkanie autorskie wokół książek Tarantula Boba Dylana oraz Pieśń torby na pawia Nicka Cave’a z udziałem tłumaczy Filipa Łobodzińskiego i Tadeusza Sławka w ramach festiwalu Stacja Literatura 23. Prowadzenie Jerzy Jarniewicz.

WIĘCEJ

Poza czasem, poza stylem

wywiady / O KSIĄŻCE Aleksandra Olszewska Artur Burszta Filip Łobodziński

Rozmowa Artura Burszty i Oli Olszewskiej z Filipem Łobodzińskim, towarzysząca wydaniu książki Patti Smith Nie gódź się, która ukazała się w Biurze Literackim 18 lutego 2019 roku.

WIĘCEJ

Nie gódź się (2)

utwory / zapowiedzi książek Filip Łobodziński Patti Smith

Fragment zapowiadający książkę Nie gódź się Patti Smith, w tłumaczeniu Filipa Łobodzińskiego, która ukaże się nakładem Biura Literackiego 28 lutego 2019 roku.

WIĘCEJ

Nie gódź się (1)

utwory / zapowiedzi książek Filip Łobodziński Patti Smith

Fragment zapowiadający książkę Nie gódź się Patti Smith, w tłumaczeniu Filipa Łobodzińskiego, która ukaże się nakładem Biura Literackiego 28 lutego 2019 roku.

WIĘCEJ

Polarną nocą i po drugiej stronie lustra

wywiady / O KSIĄŻCE Dawid Mateusz Filip Łobodziński

Rozmowa Dawida Mateusza z Filipem Łobodzińskim, towarzysząca premierze książki Tarantula Boba Dylana w przekładzie Filipa Łobodzińskiego, wydanej nakładem Biura Literackiego 15 stycznia 2018 roku.

WIĘCEJ

Muzyka z poezją

nagrania / Stacja Literatura Bob Dylan Filip Łobodziński Kamil Sipowicz Patti Smith

Spotkanie autorskie “Muzyka z poezją” wokół książek Duszny kraj Boba Dylana i Tańczę boso Patti Smith z udziałem tłumacza Filipa Łobodzińskiego w ramach festiwalu Stacja Literatura 22. Prowadzenie Kamil Sipowicz.

WIĘCEJ

Pan z Tamburynem

nagrania / Stacja Literatura Bob Dylan Filip Łobodziński

Koncert piosenek Boba Dylana z książki “Duszny kraj” z udziałem Filipa Łobodzińskiego i Jacka Wąsowskiego w Aparthotelu Czarna Góra w ramach festiwalu Stacja Literatura 22.

WIĘCEJ

Tarantula (2)

utwory / zapowiedzi książek Bob Dylan Filip Łobodziński

Fragment zapowiadający książkę Tarantula Boba Dylana, w przekładzie Filipa Łobodzińskiego, która ukaże się nakładem Biura Literackiego 8 stycznia 2018 roku.

WIĘCEJ

Tarantula (1)

utwory / zapowiedzi książek Bob Dylan Filip Łobodziński

Fragment zapowiadający książkę Tarantula Boba Dylana, w przekładzie Filipa Łobodzińskiego, która ukaże się nakładem Biura Literackiego 8 stycznia 2018 roku.

WIĘCEJ

Boso, ale w akordach

recenzje / ESEJE Filip Łobodziński

Recenzja Filipa Łobodzińskiego towarzysząca premierze książki Tańczę boso Patti Smith, wydanej w Biurze Literackim 7 sierpnia 2017.

WIĘCEJ

Tańczę boso (2)

utwory / zapowiedzi książek Filip Łobodziński Patti Smith

Fragment zapowiadający książkę Tańczę boso Patti Smith w tłumaczeniu Filipa Łobodzińskiego, która ukaże się w Biurze Literackim 7 sierpnia 2017 roku.

WIĘCEJ

Pływak woli mierzyć się z kanałem La Manche niż z górnym biegiem Wkry

wywiady / O KSIĄŻCE Filip Łobodziński Jerzy Jarniewicz

Rozmowa Jerzego Jarniewicza z Filipem Łobodzińskim, towarzysząca premierze książki Duszny kraj Boba Dylana, wydanej w Biurze Literackim 20 lutego 2017 roku.

WIĘCEJ

Like a Rolling Stone. Spowiedź tłumacza

recenzje / KOMENTARZE Filip Łobodziński

Komentarz Filipa Łobodzińskiego o trudnościach z tłumaczeniem Boba Dylana, towarzyszący premierze książki Duszny kraj, wydanej w Biurze Literackim 20 lutego 2017 roku.

WIĘCEJ

Recenzja Radości

recenzje / ESEJE Filip Łobodziński

Recenzja Filipa Łobodzińskiego z książki Radości Grzegorza Kwiatkowskiego.

WIĘCEJ

Książki z Biura: Odcinek 12 Imperium Dzieci

nagrania / Między wierszami Marta Sokołowska

Dwunasty odcinek cyklu Książki z Biura. Nagranie zrealizowano w ramach projektu Kartoteka 25.

WIĘCEJ

Komentarz autorski do dystopii Imperium Dzieci

recenzje / KOMENTARZE Marta Sokołowska

Autorski komentarz Marty Sokołowskiej w ramach cyklu „Powieść w drodze”, towarzyszący premierze książki Imperium Dzieci, która ukazuje się w Biurze Literackim 12 lipca 2021 roku.

WIĘCEJ

Imperium Dzieci to cały świat

wywiady / O KSIĄŻCE Aleksandra Byrska Marta Sokołowska

Rozmowa Aleksandry Byrskiej z Martą Sokołowską, towarzysząca premierze książki Imperium Dzieci, która ukazuje się w Biurze Literackim 12 lipca 2021 roku.

WIĘCEJ

Imperium dzieci

utwory / zapowiedzi książek Marta Sokołowska

Fragment zapowiadający książkę Marty Sokołowskiej Imperium Dzieci, która ukaże się w Biurze Literackim 28 czerwca 2021 roku.

WIĘCEJ