wywiady / O KSIĄŻCE

Podważać samego siebie

Filip Łobodziński

Grzegorz Kwiatkowski

Rozmowa Filipa Łobodzińskiego z Grzegorzem Kwiatkowskim, towarzysząca premierze książki Karl-Heinz M. Grzegorza Kwiatkowskiego, wydanej w Biurze Literackim 18 listopada 2019 roku.

Okladka__Karl-Heinz.indd Biuro Literackie kup książkę na poezjem.pl

Filip Łobodziński: Kim jesteś w momencie, gdy słyszysz to pytanie: muzykiem czy poetą? Czy jesteś nimi cały czas naraz, czy jednym lub drugim na przemian, czy tylko okazjonalnie wpadasz do Poezji lub Muzyki, a na co dzień Twoja tożsamość mieszka zupełnie gdzie indziej?

Grzegorz Kwiatkowski: W tym momencie jestem na zakorkowanej obwodnicy w LA i pełnię rolę muzyka – wieczorem gramy w Palm Springs.

Mimowolnie się uśmiechnąłem, myśląc: „Poeta Grzegorz Kwiatkowski nigdy chyba nie przypuszczał, że Muzyk Grzegorz Kwiatkowski zabierze go w korek na obwodnicy w LA…”

Kiedyś bardzo oddzielałem tożsamość muzyczną i poetycką, ogromnie bałem się połączenia tych dwóch światów, ale nie mam dwóch tożsamości. To było sztuczne, bo i tak co chwilę w komentarzach do twórczości poetyckiej czytałem o Trupie Trupa, zaś w recenzjach Trupy czytałem o mojej poezji. Moja tożsamość działa zatem w tych dwóch światach, które są w pewnym sensie jednym światem. W swej istocie jest mocno powiązana z tematem wojny i ludobójstwa, temat zadawania sobie cierpienia jest dla mnie kluczowy, bardziej niż medium, którym się posługuję. Mój dziadek i jego siostra byli więźniami obozu Stutthof, moim ulubionym miejscem było Westerplatte, nieopodal domu był poligon. Po prostu miałem taką standardową fascynację wojną, chyba z niej do dzisiaj nie wyrosłem i nie mam zamiaru. Im bardziej zgłębiałem ten temat, tym bardziej byłem przerażony i zdziwiony, a to zdziwienie trwa do dzisiaj. To jest chyba mój motyw przewodni.

I od razu przeszliśmy do jądra ciemności. Nie dałeś mi szans na grę wstępną, budowanie pejzażu i atmosfery. Działasz bez znieczulenia. Taka jest Twoja poezja. Czy od zawsze miałeś taki zamiar – by nie bawić się w tzw. poetyczność i wkładanie gorzkiej treści w strawną polewę? Tu cytuję z pamięci, więc pewnie niedokładnie, krytykę Wittgensteina wyrażoną przez Ernesta Gellnera – jeśli chce się coś powiedzieć, należy to mówić wprost?

Ja naprawdę wierzę w słowo i realizm oraz w to, że za słowem stoi realizm. A te ciężkie tematy przez to, że były domowe i rodzinne, nie są aż tak ciężkie, ponieważ były wymieszane z normalnym domowym cyklem życia: radości, nuda. Jestem na tyle odległym pokoleniem, a jednocześnie na tyle bliskim, że mam dystans, dzięki któremu mogę próbować mówić o tych doświadczeniach w trochę inny sposób niż dotychczas.

Pewna osoba pamiętająca czasy okupacji i Zagłady, a czytająca z uznaniem Twoje wiersze, miała kłopot: „Albo jest geniuszem, albo to wszystko zimna kreacja. Ten człowiek nie ma prawa wiedzieć aż tyle o cierpieniu i wzgardzie”. Co byś jej odparł?

Po pierwsze, przyjąłbym to, co mówi, z pokorą. Jestem za wielogłosem i naprawdę rozumiem podejrzliwość i dystans, rozumiem problem ‒ czemu ktoś z rocznika ’84 pisze w manierze Edgara Lee Mastersa o sytuacjach granicznych typu ludobójstwo. To są trudne tematy i bardzo łatwo je cynicznie wykorzystać. Nigdy nie ubezpieczałem się historiami rodzinnymi, ale to jest jednak odpowiedź na pytanie. W dużej mierze moje życie jest efektem traumy mojego dziadka, który przekazał pewien rodzaj milczenia mojemu ojcu, a mój ojciec mnie. Wydaje mi się, że ja pierwszy w mojej rodzinie próbuję to milczenie przełamać i coś z nim lepiej lub gorzej zrobić. Staram się być jak najuczciwszy, ale w pełni rozumiem opór i bycie na „nie”. Uprawiam swój ogródek i staram się robić to porządnie, ale na pewno te tematy są na tyle trudne i problematyczne, że budzą podejrzliwość – vide mój rocznik.

 Pamiętasz moment, sytuację – a może to był proces – kiedy postanowiłeś przełamać milczenie? I dlaczego? Uznałeś, że nie wolno milczeć? A może postanowiłeś zmierzyć się z Theodorem W. Adornem? Przypomnę naszym czytelnikom – Prismen. Kulturkritik und Gesellschaft z 1949 r. filozof oświadczył: „Napisanie wiersza po Oświęcimiu jest barbarzyństwem”, czym oponował przeciwko literaturze, która szermuje łatwym moralizatorstwem, nie dając świadectwa poczucia winy. Później w Dialektyce negatywnej doprecyzował tę krytykę: „Wciąż trwające cierpienie ma takież prawo do ekspresji, jak maltretowany do krzyku; dlatego raczej mylny byłby sąd, że po Oświęcimiu nie można już napisać żadnego wiersza. Nie ma jednak błędu w mniej kulturalnym pytaniu, czy po Oświęcimiu można jeszcze żyć, a zwłaszcza, czy ma do tego pełne prawo ten, kto przypadkowo Oświęcimia uniknął, a w zasadzie powinien był być stracony” (w przekładzie Krystyny Krzemieniowej). Długie pytanie, wsparte sławnym żyrantem – ale to naprawdę według mnie temat na odpowiedź-esej.

Moje mówienie w poezji zaczęło się od protestu wobec kłamstw w obrębie języka. Ten pierwszy protest był wymierzony w moją mamę. Zacytuję ten wiersz w całości, bo wydaje mi się, że to jest istotne również w kwestii ojca i dziadka oraz w kwestii poobozowej. To próba dotarcia do tego, jak było naprawdę i co istnieje lub istniało naprawdę. Wiadomo, że te próby nigdy nie mogą zakończyć się sukcesem, ale warto próbować. Jeśli chodzi o Adorna, myślę, że on ma rację. Z tym że po Auschwitz w ogóle nie powinno się mówić pewnym rejestrem – albo jeszcze inaczej: w ogóle nie powinno się mówić i udawać człowieka, ponieważ cały gmach kultury się zapadł. Nowe próby mówienia są czynione z perspektywy gruzów. Dla mnie istotna jest książka Didi-Hubermana Obrazy mimo wszystko. Można próbować mówić mimo wszystko. Nie „trzeba” ani „powinno się”, bo właśnie te normatywne, narzucające obowiązek słowa straciły już rację bytu.

dom

przy zielonej rzece dom
z czerwonej cegły
a za domem pastwiska
i poligon i łuski

w słoiku na szafie
trzymała kamienie żółciowe
i używała tanich perfum
„Pani Walewska”

kiedy zachorowała
sikała do kubka
i piła swoje siki
to miało zabić raka
który w niej mieszkał

pam pam pam pam
babciu daj mi na kolę
dziadek jadł margarynę
a ja jadłem masło

przez ramię patrzy matka:
ty skurwysynu
to była moja matka
nie pisz tak
o mojej matce

więc zaczynam od nowa:

przy zielonej rzece dom
w którym nie piło się moczu
i nigdy nie brakowało masła

Czy werbalizacja protestu przynosi Ci ulgę? Poczucie spełnienia – niekoniecznie osobistego, ale ‒  powiedzmy ‒ spełnienia powinności? Wyrównujesz rachunki „w czyimś imieniu” lub własne? Czy może to „tylko” uwalnianie krzyku rozpaczy?

To jest na pewno – stety albo niestety – prywata. Mam tylko nadzieję, że to jest taki rodzaj prywaty, który mógłby przynieść komuś ulgę. Ktoś mógłby postanowić, że ma dość życia w zakłamaniu itd. Pytanie, czy istnieje coś innego uczciwego niż prywata? Domyślam się, że nie, mam na myśli i dobre sprawy, i złe sprawy.

Antonimem zakłamania jest życie w prawdzie. Czy sztuka (a więc i poezja) ma obowiązek mówić prawdę, świadczyć o prawdzie? O jakiej prawdzie? Mario Vargas Llosa – nie tylko on, ale on mi się pierwszy przypomniał poprzez tytuł swoich esejów o literaturze Prawda kłamstw – apeluje o oddzielenie prawdy życiowej od immanentnej prawdy dzieła sztuki.

Nie czuję, żebyśmy mieli jakiekolwiek obowiązki. Możemy po prostu dokonywać pewnych wyborów, chociaż mam wrażenie, że te wybory dokonują się najczęściej za nas. W każdym razie prawda w sztuce to rzecz mająca więcej wspólnego z kłamstwem niż z prawdą – vide wspaniałe wczesne dokumenty Wernera Herzoga albo sztuka montażu Claude’a Lanzmanna. Na pewno pewien rodzaj moralistyki jest zbyt łatwy i na niewiele się zdaje poza własną narcystyczną satysfakcją. Myślę zatem, że idealnie jest siebie samego podważać i wtedy można na coś ciekawego natrafić.

Co czujesz, że musisz lub chcesz w sobie samym podważać?

Nie chcę uprawiać za dużej prywaty publicznej, ale jestem po prostu synem moich rodziców i chciałbym jednak żyć w mniejszym milczeniu oraz zakłamaniu, a na pewno mam do tego wybitne tendencje, ponieważ po prostu w pewnym dużym sensie ja to oni.

Niepostrzeżenie – a może nieuchronnie – rozmowa wokół poezji staje się rozmową o kwestiach etycznych. Czy jedyna literatura, o której warto mówić, to taka, która zajmuje się dobrem i złem?

Jedyna literatura, która mnie porusza – owszem. To znaczy takie podstawy podstaw, ale jednak sytuacje niezwykle trudne w rodzaju: „Czemu ktoś wybiera zło albo dobro i czy na pewno wybiera, czy też jednak to się dzieje poza wolą”. Do tego dochodzi relatywizm, choć przecież należy przede wszystkim dbać o pamięć o ofiarach i nie czcić pamięci o katach. Ale co to właściwie znaczy, że „należy” – a jeśli dbamy o ludzi, to czemu nie dbamy o wszelkie stworzenia itd., itd. Im głębiej w tę tematykę, tym pytań i problemów więcej oraz tym większe uwikłanie właśnie w hipokryzję i kłamstwo.

Co więc może być papierkiem lakmusowym albo kołem ratunkowym, by w wiarygodny sposób, a więc czytelny dla odbiorców, ocalić siebie i swoją sztukę od hipokryzji?

Dla mnie takim ratunkiem jest liryka maski i testowania różnych tożsamości, różnych rejestrów i różnych głosów, czyli niezamykanie się w sobie.

Co było impulsem, by przywdziać pierwszą maskę? Lektura Mastersa, co może się narzucać, czy jednak jakieś doświadczenie pozapoetyckie?

Nie pamiętam tego pierwszego razu, ale mógł to sprawić lęk przed mówieniem mojej prawdy wprost. Wolałem, aby mówił to ktoś inny. I ten lęk zaprowadził mnie w dobre rejony, ponieważ dzięki temu naprawdę otworzyłem się na inne prawdy i inne perspektywy. Ten strach wyszedł mi summa summarum na dobre.

Niekiedy przymierzasz maskę ofiary, innym razem kata, czasami świadków. Czyim głosem przemawia Ci się „łatwiej”, czyj jest dla Ciebie czytelniejszy?

Tylko na samym początku było to przymierzanie. Od dłuższego czasu jest to po prostu metoda na eksponowanie różnych głosów. Ważnym aspektem tych tragicznych historii jest sytuacja muzyczna. Takie zderzenie czegoś sprawnego językowo z czymś tragicznym moim zdaniem mocno naświetla problem etyczny. Czasami te rzeczy się gubią w masie relacji faktów i wydarzeń. Ja staram się je minimalnie oczyścić, wpuścić trochę więcej powietrza i wtedy skupić się bardziej na dramacie danej jednostki, czyli w pewnym sensie staram się przywrócić albo wyeksponować czyjąś twarz, ale bez zbędnej estetyzacji. Moim ideałem jest taki rodzaj ekspozycji i dobór głosów, w którym czytelnik sam decyduje, po której jest stronie. Idealnie by było, gdyby znajdował się po każdej stronie, gdy wszyscy są mniej lub bardziej poszkodowani. Nie chodzi mi o zrównywanie ofiar i katów, ale jednak im bardziej zagłębiam się w ten temat, widzę coraz większą pozorność wyborów.

Czyli determinizm? Nie mamy wpływu na własne decyzje moralne? Ofiary z pewnością znacznie mniejsze, ale czy każdy kat lub sędzia jest uwikłany? To by zdejmowało przytłaczającą część odpowiedzialności. Na przykład narrator wiersza „mnie”: „jaka moja żona jest niska! / gdy ją poznałem mówiła że jeszcze urośnie / oszukała mnie!” – czy na pewno może usprawiedliwiać własne oceny, bo „to jest poza nim”? Albo tytułowy bohater wiersza „Walter Stier” – wystarczy pokiwać głową, bo on tylko „był instancją” na drodze transportów wojskowych? Adolf Eichmann, być może szczerze prezentujący się przed jerozolimskim sądem jako biurokrata, któremu musiały zgadzać się stany zamknięcia i otwarcia, nie skłania nas do wyrozumiałości.

Ogromnie cieszę się z tej rozmowy, bo właśnie dochodzimy do pytań, które powinny się moim zdaniem uruchamiać podczas lektury tych wierszy. Odpowiem najszczerzej, jak się da. Nie wiem. Nie wiem, czy można mieć wpływ na decyzje moralne, czy nie. Pewnie czasami tak, czasami nie. Ale właśnie „nie wiem” jest motorem tej poezji. Nie wiem i dlatego o tym piszę oraz temu się przyglądam. Nie stawiam żadnych odpowiedzi, ale jestem do dzisiaj zdziwiony. W zasadzie coraz bardziej zdziwiony. Czasem myślę tak jak przed chwilą – determinizm. Po czym zadałeś pytanie, zrobiłem szybki namysł i pomyślałem o Eichmannie, który był jednak niezłym aktorem i na którego urzędniczą maskę nabrała się Hannah Arendt. Tak przynajmniej wynikałoby z zeznań bohatera filmu Claude’a Lanzmanna Ostatni niesprawiedliwy.

Mówiąc „jestem zdziwiony”, przypominasz mi entomologa, który stara się rzeczowo opisać jakieś monstrualne żyjątko, a jednak nie może powstrzymać czysto ludzkich reakcji na widok przedziwnych szczękoczułków i odrażającego sposobu prokreacji. To słyszalne u Ciebie co najmniej od Eine kleine Todesmusik. Jakbyś za wszelką cenę, powstrzymując torsje, chciał zachować chłód mikroskopu. Miałeś ciarki grozy, pisząc „świniobicia”? To wiersz, którego narrator czuje złowrogą odrazę do własnej matki.

Chyba masz rację. Mimo że bardzo się staram to i tak czasami widać pęknięcia oraz przerażenie, zdziwienie itd. Ale może to, że widać piszącego, też jakoś, przynajmniej dla mnie, działa na korzyść tego pisania. Piszący stara się być jak gąbka, bezstronny, ale oczywiście jest to niemożliwe, chyba stety, a nie niestety. Wiersz „świniobicia” nie wszedł nigdy do żadnego projektu, właśnie dlatego, że jest zbyt wprost i jest zbyt brutalny. Włączyło mi się czerwone światło. Z serii „matczynej” wolę takie teksty, które działają na dwa fronty. Na przykład wiersz „bydlęciem ze Spalania”. To jest moim zdaniem uczciwsze: „powiedział kiedyś do własnej matki: / świnia urodziła królewicza / a ona mu wtedy odrzekła: / dziecko które sądzi własną matkę / jest głupim bydlęciem”.

Co uruchamia to czerwone światło? Piszesz w stanie anestezji, po czym budzisz się jak z hipnozy? Przecież refleksje narratora „świniobicia” (domyślam się, że to raczej mężczyzna) są wstrząsające od pierwszych sylab. Pisząc, nie czujesz, że świat już płonie?

Nie mam na to żadnego przepisu, ale po prostu epatowanie zbrodnią i krwią w celu epatowania zbrodnią i krwią uważam za bezcelowe, a w zasadzie obsceniczne. Bardzo nie lubię w sztuce efektu siekiery w stylu Smarzowskiego. Ale, jak widać, czasami brakuje mi dystansu i pochłania mnie obsceniczność, na szczęście tylko na chwilę. Wiersz, o którym wspomniałeś, nie wszedł do druku i nigdy nie wejdzie, bo to by mu dało jakieś życie, co byłoby bezcelowe.

Zbiór Karl-Heinz M. donośnie rezonuje wątkiem sterylizacji, zapobiegania narodzinom, eugeniki. Czy to prosta konsekwencja wcześniejszych analiz takich obszarów, jak Zagłada, czy zatrucie ideologią totalitarną?

To po prostu badanie kolejnych obszarów Zagłady, ale dość oczywiste. To jest również badanie swojego miasta, a w zasadzie swojego podwórka. Niedaleko miejsca, gdzie mieszkam, podczas wojny z zakładu psychiatrycznego Srebrzysko wywieziono osoby chore i zagazowano je w Saksonii. Podobny los spotkał pacjentów zakładu w Kocborowie, niedaleko którego spędzam od dzieciństwa wakacje. Byłem też stypendystą austriackiej rezydencji Kulturkontakt i przez jakiś czas mieszkałem w Wiedniu, w którym szczególnie interesowała mnie klinika Am Spiegelgrund, w której podczas wojny mordowano dzieci, a dość niedawno znaleziono tysiące mózgów. Ale też moja mama jest nauczycielką w szkole specjalnej, więc do takich tematów mi bliżej, a nie dalej. Tutaj próbuję zatem się do nich zbliżyć i przez swój filtr o nich opowiedzieć.

To będzie trochę wtręt, ale im głębiej człowiek jest uwikłany w samo życie, małżeństwo, założenie rodziny, pracę na etacie, tym częściej myśli: może to moje przewrażliwienie, paranoja i ten rodzaj ciemnego pisania nie mają większego sensu. Czas wyjść na świeże powietrze itd. A potem na całe szczęście spotykam się z takimi osobami, jak moja przyjaciółka Huda, syryjska malarka, która uciekła do Wiednia i którą poznałem podczas rezydencji. I kiedy ona opowiada, co dzieje się u niej tu i teraz, to po prostu budzisz się ze swojego coraz większego uwikłania pro life i widzisz, że ludobójstwo, cierpienie, tortury i świat, który zapomina o poszkodowanych, to jest po prostu norma, a nie paranoja. Podobną sytuację miałem z Albinem Ossowskim, więźniem obozu Birkenau, który był wykorzystany jako więzień funkcyjny do sekcji zwłok pod nadzorem doktora Mengele. I on wziął udział w moim i mojego przyjaciela dokumencie z powodu coraz częstych prób mówienia o tym, że Holokaustu nie było, i przede wszystkim dlatego, że coraz częściej zapomina się o ofiarach. Jeśli zatem ja z powodu mojej rodziny i korzeni mam pewne predyspozycje do naświetlania ciemnej strony natury ludzkiej, to powinienem to czynić, mimo że często może mi to nie wychodzić albo że niewiele osób się tym interesuje, albo że mam „zły” rocznik urodzenia. Zresztą gdy człowiek zajmuje się takimi tematami od lat, to po prostu widzi więcej, ponieważ wie w pewnym sensie, czego szukać i gdzie szukać. Na pana Albina trafiłem przypadkiem. Był moim sąsiadem na wsi, ale po krótkiej rozmowie zrozumiałem, z kim rozmawiam. A dzięki panu Albinowi natrafiłem na kilkaset tysięcy butów ze wszystkich obozów koncentracyjnych w Europie, porzuconych w lesie pod płotem muzeum Stutthof, i od kilku lat walczę z dyrekcją muzeum o to, aby oni coś z tym zrobili, ponieważ te buty miały właścicieli i są właśnie żywymi dowodami na to, do czego zdolny jest człowiek. To nie są śmieci, a tak były nazywane przez rzecznika konserwatora zabytków. Te wszystkie przypadki i znaleziska nie uchronią mnie, rzecz jasna, przed błądzeniem w pisaniu o tak trudnych tematach, ale warto próbować i błądzić choćby po to, aby od czasu do czasu napisać taki wiersz jak „Dora Drogoj”, z którym trochę nie wiadomo, co zrobić. Dla mnie ten moment zatrzymania i bezradności to właśnie początek myślenia etycznego i moralnego.

Dora Drogoj, ur. 1923 zm. 1941

odcięto jej głowę tępą piłą
i nikt nie wie gdzie została pochowana
gdyby to było przerysowanie
albo estetyczna zabawa
ale: odcięto jej głowę tępą piłą
i nikt nie wie gdzie została pochowana

Ponieważ Dora Drogoj zasługuje, by uczcić ją skupionym milczeniem, pozwól, że zwrócę się teraz do Grzegorza Kwiatkowskiego-muzyka. Czy Trupa Trupa to dla Ciebie inna odsłona tej samej narracji bądź misji, czy działanie w zupełnie innym rejestrze? Twoja poezja i Twoja  muzyka oczywiście dopełniają się (chociaż gdyby jednej z nich nie było, ta druga nie byłaby niepełna!), ale – wulgaryzując – mogą być jak ćwiczenia na różnych przyrządach w tej samej siłowni, a mogą być eksploracją zupełnie różnych światów.

Przez wiele lat bardzo zależało mi na oddzieleniu świata poetyckiego od świata Trupy Trupa, ale zupełnie na marne i bezcelowo, ponieważ nie mam kilku tożsamości i mój wkład do Trupy Trupa to również wkład poetycki. Oczywiście Trupa to demokracja i cztery różne osobowości, ale tak się składa, że te osobowości grają raczej posępną, pesymistyczną muzykę, chociaż również witalną, i to cecha wspólna – mam wrażenie, że moja poezja podaje treści raczej pesymistyczne nie tylko w żałobnym nastroju, ale w różnych stylistykach. W czteroosobowej Trupie różnorodność stylistyk jest większa. Pracując z Trupą, nie mam poczucia, że marnuję czas względem literatury i vice versa. Szczęśliwie to się splątało i wydaje mi się albo mam nadzieję, że mamy tu efekt synergii.

Pierwszy autorski tom to 2008 r., Trupa Trupa zaczęła nagrywać w 2010 r., choć może graliście razem już dużo wcześniej. Czyli na zewnątrz wygląda, że ujawniłeś się wcześniej jako poeta, później dopiero jako muzyk i kompozytor. Czy pomysł na zespół powstał niezależnie od impulsu poetyckiego? Teksty dla TT piszesz konsekwentnie po angielsku, to inna ekspresja. Usiłuję dodrążyć się do momentu decyzji, kiedy Poeta zostaje Muzykiem. A może poezja wcale nie była pierwsza?

Gdy byłem mały, chodziłem do szkoły muzycznej, grałem na klarnecie i saksofonie, zatem muzyk był pierwszy, ale już wtedy miałem obsesję na temat Westerplatte i Stutthof, skąd pochodzi zło, więc to się mieszało. Zanim Trupa nagrała pierwszy album, wcześniej dużo próbowała, więc te debiuty były w podobnym czasie. W dodatku pierwsze piosenki Trupy były po polsku, a nie po angielsku. Warto też dodać, że w Trupie teksty piszą dwie osoby, ja i mój przyjaciel Wojtek Juchniewicz. To jest właśnie wielogłos, nie tylko w teorii, ale i w praktyce.

Z kolei Twój partner zespołowy, perkusista Tomasz Pawluczuk, zaprojektował też okładki Twoich kilku książek. Czy to znaczy, że masz w zespole uważne combo czytelnicze, czy to sfera, którą oni sami zdecydowanie oddzielają od tego, co tworzycie wspólnie?

To znakomity grafik, ale oczywiście oni wszyscy znają moją poezję i wiedzą, kim jestem. Największym atutem Trupy Trupa jest sytuacja przyjacielska – ten zespół nie jest po to, by osiągać sukcesy, ale by trwać w przyjaźni i komponować dobre piosenki. To oczywiście bardzo trudne. Tak jak w rodzinie – różnie bywa, ale na ogół ok. I tutaj zatem ważnym punktem jest etyka, a nie osiągi. Oni na pewno nie chcą i nie grają w zespole Grzegorz Poeta i Trupa. Nikogo z nich nie interesowałby taki układ. I całe szczęście.

Jaki stan psychiczny jest dla Ciebie optymalny, gdy wychodzisz na scenę z zespołem? Gniew, zapał, radość? Czy ten stan powinien współgrać z posępną treścią piosenek? I gdy śpiewasz piosenki, to dbasz przede wszystkim o formę, czy raczej wyrzucasz trzewia na wierzch?

Mówiąc szczerze, niespecjalnie lubię występować i odgrywać pewne sytuacje, bo widzę w tym rodzaj kłamstwa, udawania emocji, i dlatego najlepsze koncerty dajemy wtedy, kiedy naprawdę mamy problem. Rok temu spalił mi się piec chwilę przed koncertem na festiwalu SXSW w Austin w Teksasie i z powodu tej awarii, nerwów, rezygnacji zagraliśmy jeden z najlepszych koncertów całej imprezy, a na tym największym na świecie showcase’owym festiwalu gra kilka tysięcy artystów. Po wszystkim znaleźliśmy się w Top 10 „Rolling Stone’a”, „Chicago Tribune”, radia NPR itd. W tym roku na tym samym festiwalu było podobnie: przed koncertem złamała mi się gitara. Dostałem zastępczą, ale niestety również uszkodzoną, która mogła w każdym momencie przestać działać. Bardzo się wściekłem i wybuchłem. Trupa ma naprawdę szczęście do nieszczęścia. Tak to niestety albo stety jest. W studiu podobnie. Prawie wszystkie awarie grają na naszą korzyść. Wydaje mi się, że potrafimy je wykorzystywać. W poezji jest podobnie. Te ciemne historyczne głosy można wydobyć na światło dzienne i pozwolić im samym działać. Nie być w pełni reżyserem, ale pozwolić innym mówić. Usunąć trochę ja i wpuścić duchy albo przypadek, albo wypadek, albo jeszcze co innego.

Wasze nagrania i występy zyskują znakomite recenzje nie tylko zawodowych krytyków, autorytetów światowych w dziedzinie muzyki, ale i starszych kolegów muzyków, jak Iggy Pop czy Henry Rollins. Jesteście czytelni dla świata, w ramach niszy, zgoda, ale jednak rekomendacje z ust takich znawców jak David Fricke czy Stuart Maconie stawiają Trupę Trupa na bardzo wysokiej półce. Muzyka brzmi wyraziście, mocno, przekonująco – mówię nie tylko o najnowszej płycie Of the Sun, zachwyciłem się Wami od czasu LP, czyli pierwszego pełnometrażowego albumu. Równie wyraziście i mocno brzmi Twoja poezja – ale ma zasięg ograniczony do obszaru polszczyzny, na którym czytelników jest w ogóle niewielu, a już czytelnicy poezji to jakby podsekta. Nie miewasz czasem impulsu, by pokazać się szerzej jako poeta i zacząć pisać także po angielsku? Trupa, jej sława, mogłaby być tu pomocna, wzbudziłbyś natychmiastowe zainteresowanie.

Ten Trupowy odbiór jest rzeczywiście bardzo miły i często w kategorii science fiction, ale zawsze mam przy takiej okazji obawę, czy czar nie pryśnie i czy to zainteresowanie nie obniży skupienia na komponowaniu piosenek. Każdy kolejny album jest dla mnie testem: czy dajemy się uwikłać w ten świat i porzucamy terytorium ducha, czy nie. Czuję, że na razie wszystko gra. Jeśli chodzi o poezję: nie mogę narzekać. Mam bardzo dobry dom wydawniczy, co jakiś czas otrzymuję surrealne rezydencje literackie, a moje wiersze drukuje na przykład „Modern Poetry in Translations”. Mimo wszystko wciąż sądzę, że pewien rodzaj akceptacji i dobrych warunków może sztukę zabić, więc dobrze, że nie jest aż tak superdobrze, bo co jakiś czas pojawiają się problemy. Moim ukochanym filmem jest Fitzcarraldo Herzoga, w którym bohater marzy o czymś wielkim i wspaniałym, a finalnie przegrywa, ale ta przegrana jest wygraną, i sama droga, i to lunatykowanie są istotne albo właśnie najistotniejsze.

Pamiętasz, kim byłeś, zanim ziściło się to całe science fiction? Jakie miałeś ambicje artystyczne, gdy wydawałeś Przeprawę, gdy TT nagrywała LP? Czy po drodze popełniłeś jakiś błogosławiony błąd, zgodnie z formułą Briana Eno, że omyłka na drodze twórczej może być ukrytą intencją?

Wydaje mi się, że byłem tą samą osobą co teraz, czyli pewnego rodzaju połączeniem urzędnika i osoby dość precyzyjnej z kimś jednak trochę w rodzaju klauna, który podważa i wywraca ruchy urzędnika, a urzędnik podważa albo naprowadza klauna na porządną mieszczańską drogę. Jeśli chodzi o pomyłki: w moim wypadku jest to chyba połączenie wybuchowości, nieprzemyślanej spontaniczności i ADHD z dość dużą konsekwencją oraz uporządkowaniem. Na przykład robię coś głupiego, ale potem zatrzymuję się i badam to pod mikroskopem, a jeśli mi się spodoba, to robię to bardzo długo w odrobinę nowych wariacjach aż do kolejnego wygłupu i potknięcia itd.

Rzeczywiście badasz, preparujesz i miareczkujesz. Jak miałem okazję przekonać się organoleptycznie, Karl-Heinz M.przybierał kolejne formy, zawartość się zmieniała, liczba wierszy też. Czy każdy Twój tom ma tak burzliwe życie płodowe?

Chyba tak – najpierw jest dość dużo, potem mniej, potem jeszcze mniej, aż zostaje prawie nic. Tomiki z mojej pierwszej trylogii Powinni się nie urodzić miały po 40 wierszy per książka. Tomiki z trylogii Radości miały dwa razy mniej wierszy: po 22 per książka. Indywidualne wiersze objętościowo były przeciętnie dwa albo trzy razy krótsze niż te z pierwszego okresu. Natomiast najnowsza książka jest jeszcze chudsza niż wcześniejsze. I z Trupą jest to samo. Moje teksty na nowej płycie Of the Sun prawie nie istnieją. To znaczy one są, ale mają w sobie prawie te same frazy. Przykładowo tekst piosenki „Dream about” brzmi: „no one / no way / no one / nowhere / I dream about”. Tekst Anyhow: „anyhow / anywhere / nowhere man / nowhere land / no one / nowhere”. A tekst „Long Time Ago”: „long time ago / no one / no way / no one / nowhere”.

Słuchając Of the Sun miałem od razu wrażenie, że „no one”, „no way”, „nowhere” to słowa-klucze. Kolejne piosenki stają się aktami jednego opus. To opis obiektywnej pustki czy raczej deprywacji?

Te piosenki mogą być opisem dowolnego stanu. Jestem i na pewno Trupa jest za wielogłosem interpretacyjnym. Dla mnie prywatnie to jest rzecz o czasie i kompletnej nihilistycznej rezygnacji,  dlatego nazywam ten album żartobliwie Samuel Beckett Lonely Hearts Club Band. Bo tu w dodatku są piosenki dość piosenkowe jak na nas i do tego różnorodne, ale jednak sporo warstwy lirycznej dochodzi do muru i nie może go pokonać. Dla mnie to jest takie udawanie zabawy. Zespół udaje, że gra normalne piosenki, i udaje, że się bawi.

W wierszach już żadnej zabawy nie udajesz. Dla mnie mottem całego tomu Karl-Heinz M. mógłby być wiersz „zbierać”: „naczelnym obowiązkiem nauki będzie wskrzeszenie swoich ojców / aby móc ich ponownie zabić / i ponownie wskrzesić / i tak w kółko / aż nie będzie co zbierać”. Jest od pozostałych odmienny przez rzut oka w przyszłość, gdy pozostałe żyją przeszłością lub dzisiaj, ale nasączonym wczoraj.

Też tak sądzę. Dla mnie Karl-Heinz M. to w dużej mierze tomik o relacji ojciec–syn i o próbie przerwania tej relacji albo jej naprawienia, ale chyba jednak raczej przerwania.

Co wiesz lub sądzisz o jutrze? Czegoś jesteś pewien, czegoś się boisz, coś daje Ci nadzieję?

Właśnie nie wiem. To znaczy wiem, że wszyscy umrzemy, i do dzisiaj nie ma we mnie na ten stan zgody. Od dzieciństwa paraliżowała mnie choroba nowotworowa w rodzinie, śmierć, przemijanie i rozpad, i do dzisiaj jest tak samo. Ale też widzę, że jest coraz lepiej. Ludzie żyją coraz dłużej, starają się zabijać coraz mniej siebie nawzajem i zwierząt; choćby sam fakt, że o tym dyskutują, to już duże, duże coś. Wszyscy zatem oczywiście umrzemy, ale doceniłbym jednak to, w jakich czasach żyjemy. Są one oczywiście nie dla wszystkich, ale jednak dla rekordowej liczby osób na tyle dogodno-wygodne, że na przykład można próbować pisać, mówić i śpiewać o ciemnych kartach z historii i natury z poziomu pewnego dystansu, a pod pewnym pozornie wyziębionym kątem, który był wcześniej z przyczyn oczywistych niedostępny. To są plusy i tego bym się trzymał.

O AUTORACH

Filip_Lobodzinski
Filip Łobodziński

Urodzony w 1959 roku. Iberysta, dziennikarz, muzyk i tłumacz z angielskiego, francuskiego, hiszpańskiego, katalońskiego, portugalskiego oraz ladino. Laureat Nagrody Instytutu Cervantesa w Warszawie w 2005 roku za najlepszy przekład literacki. Przez lata pracował jako dziennikarz (TVP, Polsat News, Trójka, Inforadio, „Non Stop”, „Rock’n’Roll”, „Machina”, „Przekrój”, „Newsweek”), a obecnie współprowadzi program telewizyjny „Xięgarnia”. Współzałożyciel Zespołu Reprezentacyjnego (od 1983, sześć płyt) oraz dylan.pl (od 2014, jedna płyta) specjalizującego się w wykonywaniu przekładów piosenek Boba Dylana. W Biurze Literackim ukazały się przetłumaczone przez niego książki Dylana: Duszny kraj (2016) oraz Tarantula (2018) i Patti Smith: Tańczę boso i Nie gódź się. Mieszka w Warszawie. O NAS

autorzy_leksykon_300x300_Kwiatkowski
Grzegorz Kwiatkowski

Rocznik 1984. Mieszka w Gdańsku. Autor trylogii Powinni się nie urodzić (OFF Press, 2011), a także Radości, Spalania oraz Powinni się nie urodzić revisited – Urodzić (Biuro Literackie, 2013, 2015, 2016). Członek zespołu Trupa Trupa (wydającego w brytyjskiej wytwórni Blue Tapes and X-Ray Records oraz francuskiej wytwórni Ici d’ailleurs). Stypendysta programu „Styria Artist in Residence” rządu w Styrii (2017). Stypendysta programu „Artist in Residence” Federalnego Urzędu Kanclerskiego Austrii oraz Stowarzyszenia Kulturkontakt Austria (2016). Stypendysta Międzynarodowego Domu Pisarzy w Grazu w Austrii (2015). Stypendysta programu „Writers in Residence – Marko Marulić” w chorwackim Splicie (2017). Stypendysta Ministra Kultury (2017, 2012). Stypendysta programu Narodowego Centrum Kultury „Młoda Polska” (2013). Czterokrotnie zgłoszony do Paszportów Polityki (w 2015 za literaturę i muzykę oraz w 2009 i 2010 za literaturę).

powiązania

04_RECENZJE__Grzegorz Kwiatkowski__zrobi

zrobi

recenzje / KOMENTARZE Grzegorz Kwiatkowski

Autorski komentarz Grzegorza Kwiatkowskiego, towarzyszący premierze książki Karl-Heinz M., która ukaże się w Biurze Literackim 18 listopada 2019 roku.

WIĘCEJ
Maksymilian Rigamonti

Obcy astronom

nagrania / Stacja Literatura Anna Skrobiszewska Filip Łobodziński Rafał Skonieczny

Spotkanie wokół książki Obcy astronom Grzegorza Ciechowskiego z udziałem Anny Skrobiszewskiej, Rafała Skoniecznego i Filipa Łobodzińskiego w ramach festiwalu Stacja Literatura 23.

WIĘCEJ
18_NAGRANIA__Nick Cave, Bob Dylan, Tadeusz Sławek, Filipa Łobodziński, Jerzy Jarniewicz__Pieśń torby na pawia i Tarantula

Pieśń torby na pawia i Tarantula

nagrania / Stacja Literatura Bob Dylan Filip Łobodziński Jerzy Jarniewicz Nick Cave Tadeusz Sławek

Spotkanie autorskie wokół książek Tarantula Boba Dylana oraz Pieśń torby na pawia Nicka Cave’a z udziałem tłumaczy Filipa Łobodzińskiego i Tadeusza Sławka w ramach festiwalu Stacja Literatura 23. Prowadzenie Jerzy Jarniewicz.

WIĘCEJ
01_WYWIADY__Filip Łobodziński__Poza czasem, poza stylem

Poza czasem, poza stylem

wywiady / O KSIĄŻCE Aleksandra Olszewska Artur Burszta Filip Łobodziński

Rozmowa Artura Burszty i Oli Olszewskiej z Filipem Łobodzińskim, towarzysząca wydaniu książki Patti Smith Nie gódź się, która ukazała się w Biurze Literackim 18 lutego 2019 roku.

WIĘCEJ
08_UTWORY__Patti SMITH__Nie gódź się (2)

Nie gódź się (2)

utwory / zapowiedzi książek Filip Łobodziński Patti Smith

Fragment zapowiadający książkę Nie gódź się Patti Smith, w tłumaczeniu Filipa Łobodzińskiego, która ukaże się nakładem Biura Literackiego 28 lutego 2019 roku.

WIĘCEJ
15_DEBATY__Grzegorz KWIATKOWSKI__Poetycka książka trzydziestolecia

POETYCKA KSIĄŻKA TRZYDZIESTOLECIA: REKOMENDACJA NR 16

debaty / ANKIETY I PODSUMOWANIA Grzegorz Kwiatkowski

Głos Grzegorza Kwiatkowskiego w debacie „Poetycka książka trzydziestolecia”.

WIĘCEJ
07_UTWORY__Patti SMITH__Ogień z nieznanego źródła (1)

Nie gódź się (1)

utwory / zapowiedzi książek Filip Łobodziński Patti Smith

Fragment zapowiadający książkę Nie gódź się Patti Smith, w tłumaczeniu Filipa Łobodzińskiego, która ukaże się nakładem Biura Literackiego 28 lutego 2019 roku.

WIĘCEJ
01_WYWIADY__Bob DYLAN__Polarną nocą i po drugiej stronie lustra

Polarną nocą i po drugiej stronie lustra

wywiady / O KSIĄŻCE Dawid Mateusz Filip Łobodziński

Rozmowa Dawida Mateusza z Filipem Łobodzińskim, towarzysząca premierze książki Tarantula Boba Dylana w przekładzie Filipa Łobodzińskiego, wydanej nakładem Biura Literackiego 15 stycznia 2018 roku.

WIĘCEJ
20_NAGRANIA__Bob DYLAN, Patti SMTH, Filip ŁOBODZIŃSKI, Kamil SIPOWICZ__Muzyka z poezją

Muzyka z poezją

nagrania / Stacja Literatura Bob Dylan Filip Łobodziński Kamil Sipowicz Patti Smith

Spotkanie autorskie „Muzyka z poezją” wokół książek Duszny kraj Boba Dylana i Tańczę boso Patti Smith z udziałem tłumacza Filipa Łobodzińskiego w ramach festiwalu Stacja Literatura 22. Prowadzenie Kamil Sipowicz.

WIĘCEJ
21_NAGRANIA__Bob DYLAN, Filip ŁOBODZIŃSKI__Pan z Tamburynem

Pan z Tamburynem

nagrania / Stacja Literatura Bob Dylan Filip Łobodziński

Koncert piosenek Boba Dylana z książki „Duszny kraj” z udziałem Filipa Łobodzińskiego i Jacka Wąsowskiego w Aparthotelu Czarna Góra w ramach festiwalu Stacja Literatura 22.

WIĘCEJ
01_WYWIADY__Grzegorz_KWIATKOWSKI__Sowa, córka śmierci

Sowa, córka śmierci

wywiady / O KSIĄŻCE Eliza Kącka Grzegorz Kwiatkowski

Rozmowa Elizy Kąckiej z Grzegorzem Kwiatkowskim, towarzysząca premierze książki Sową, wydanej nakładem Biura Literackiego 6 listopada 2017 roku.

WIĘCEJ
04_RECENZJE__Grzegorz_KWIATKOWSKI__Jeszcze żyją ci którzy zabijali

Jeszcze żyją ci którzy zabijali

recenzje / KOMENTARZE Grzegorz Kwiatkowski

Autorski komentarz Grzegorza Kwiatkowskiego w ramach cyklu „Historia jednego tekstu”, towarzyszący premierze książki Sową, wydanej nakładem Biura Literackiego 6 listopada 2017 roku.

WIĘCEJ
03_RECENZJE__Filip ŁOBODZIŃSKI__Boso, ale w akordach

Boso, ale w akordach

recenzje / ESEJE Filip Łobodziński

Recenzja Filipa Łobodzińskiego towarzysząca premierze książki Tańczę boso Patti Smith, wydanej w Biurze Literackim 7 sierpnia 2017.

WIĘCEJ
WYWIADY_dylan

Pływak woli mierzyć się z kanałem La Manche niż z górnym biegiem Wkry

wywiady / O KSIĄŻCE Filip Łobodziński Jerzy Jarniewicz

Rozmowa Jerzego Jarniewicza z Filipem Łobodzińskim, towarzysząca premierze książki Duszny kraj Boba Dylana, wydanej w Biurze Literackim 20 lutego 2017 roku.

WIĘCEJ
RECENZJE_rolling_stone

Like a Rolling Stone. Spowiedź tłumacza

recenzje / KOMENTARZE Filip Łobodziński

Komentarz Filipa Łobodzińskiego o trudnościach z tłumaczeniem Boba Dylana, towarzyszący premierze książki Duszny kraj, wydanej w Biurze Literackim 20 lutego 2017 roku.

WIĘCEJ
RECENZJE_Komentarze_Kwiatkowski_Robotnik-sezonowy

robotnik sezonowy

recenzje / KOMENTARZE Grzegorz Kwiatkowski

Autorski komentarz Grzegorza Kwiatkowskiego w ramach cyklu „Historia jednego wiersza”, towarzyszący premierze e-booka Powinni się nie urodzić revisited – Urodzić, który ukaże się w Biurze Literackim 1 lutego 2016 roku.

WIĘCEJ
WYWIADY_O_ksiazce_Grzegorz_Kwiatkowski_glosy zywych ludzi

Głosy żywych ludzi

wywiady / O KSIĄŻCE Eliza Kącka Grzegorz Kwiatkowski

Rozmowa Elizy Kąckiej z Grzegorzem Kwiatkowskim, towarzysząca premierze e-booka Powinni się nie urodzić revisited – Urodzić, wydanego w Biurze Literackim 1 lutego 2016 roku.

WIĘCEJ
WYWIADY_O_ksiazce_Grzegorz_Kwiatkowski_glosy zywych ludzi

Jesteśmy zwierzętami, choć odseparowujemy się od zwierzęcości

wywiady / O KSIĄŻCE Grzegorz Kwiatkowski

Rozmowa Przemysława Guldy z Grzegorzem Kwiatkowskim, która ukazała się w „Gazecie Wyborczej”.

WIĘCEJ
RECENZJE_Grzegorz_Kwiatkowski_Spalanie

Komentarz do wiersza "dawno temu"

recenzje / KOMENTARZE Grzegorz Kwiatkowski

Autorski komentarz Grzegorza Kwiatkowskiego do utworu dawno temu z książki Spalanie, która ukazała się 10 sierpnia 2015 roku nakładem Biura Literackiego.

WIĘCEJ
WYWIADY_Grzegorz_Kwiatkowski_Spalanie

Wyławianie słów i fraz, które mnie uruchamiają

wywiady / O KSIĄŻCE Eliza Kącka Grzegorz Kwiatkowski

Rozmowa Elizy Kąckiej z Grzegorzem Kwiatkowskim towarzysząca premierze książki Spalanie, która ukazała się 10 sierpnia 2015 roku nakładem Biura Literackiego.

WIĘCEJ
WYWIADY_Grzegorz_Kwiatkowski_Radosci

Recenzja Radości

recenzje / ESEJE Filip Łobodziński

Recenzja Filipa Łobodzińskiego z książki Radości Grzegorza Kwiatkowskiego.

WIĘCEJ
WYWIADY_Grzegorz_Kwiatkowski_Radosci

Ernst Becker-Lee / Walter Steiner

recenzje / KOMENTARZE Grzegorz Kwiatkowski

Komentarz Grzegorza Kwiatkowskiego do wierszy z tomu Radości.

WIĘCEJ
WYWIADY_Grzegorz_Kwiatkowski_Radosci

Intuicja kieruje mnie w stronę Mastersa

wywiady / O KSIĄŻCE Grzegorz Kwiatkowski Marcin Sierszyński

Rozmowa Marcina Sierszyńskiego z Grzegorzem Kwiatkowskim o jego nowej książce Radości, która ukazała się nakładem Biura Literackiego 17 stycznia 2014 roku.

WIĘCEJ
03_RECENZJE__Grzegorz Kwiatkowski__

Karl-Heinz M. i inni

recenzje / ESEJE Wojciech Wilczyk

Recenzja Wojciecha Wilczyka towarzysząca premierze książki Karl-Heinz M. Grzegorza Kwiatkowskiego, wydanej w Biurze Literackim 18 listopada 2019 roku.

WIĘCEJ
04_RECENZJE__Grzegorz Kwiatkowski__zrobi

zrobi

recenzje / KOMENTARZE Grzegorz Kwiatkowski

Autorski komentarz Grzegorza Kwiatkowskiego, towarzyszący premierze książki Karl-Heinz M., która ukaże się w Biurze Literackim 18 listopada 2019 roku.

WIĘCEJ
RECENZJE_Impresje_Borkowski_O-smierci-raz-jeszcze

O śmierci raz jeszcze

recenzje / IMPRESJE Mikołaj Borkowski

Recenzja Mikołaja Borkowskiego towarzysząca premierze e-booka Powinni się nie urodzić revisited – Urodzić, wydanego w Biurze Literackim 1 lutego 2016 roku.

WIĘCEJ
RECENZJE_Impresje_Grzegorz_Kwiatkowski_Spalanie

Spalanie Grzegorza Kwiatkowskiego

recenzje / ESEJE Mateusz Dworek

Recenzja Mateusza Dworka z książki Spalanie Grzegorza Kwiatkowskiego.

WIĘCEJ
RECENZJE_Grzegorz_Wroblewski_Spalanie_Dobra-przemiana

Dobra przemiana materii

recenzje / ESEJE Marek Rozpłoch

Recenzja Marka Rozpłocha z książki Grzegorza Kwiatkowskiego Spalanie, która ukazała się w czasopiśmie „Menażeria”.

WIĘCEJ
RECENZJE_Grzegorz_Kwiatkowski_Spalanie

Spalanie Grzegorza Kwiatkowskiego

recenzje / ESEJE Alicja Łukasik

Recenzja Alicji Łukasik z książki Spalanie Grzegorza Kwiatkowskiego.

WIĘCEJ
WYWIADY_Grzegorz_Kwiatkowski_Spalanie

Spalanie wewnętrzne

recenzje / ESEJE Tymoteusz Milas

Recenzja Tymoteusza Milasa z książki Spalanie Grzegorza Kwiatkowskiego, która ukazała się w czasopiśmie „Fabularie”.

WIĘCEJ
RECENZJE_Grzegorz_Kwiatkowski_Spalanie_3

(Nie)ludzka orgia zła

recenzje / ESEJE Łukasz Wróblewski

Recenzja Łukasza Wróblewskiego z książki Spalanie Grzegorza Kwiatkowskiego, która ukazała się na stronie Wywrota.pl.

WIĘCEJ
RECENZJE_Grzegorz_Kwiatkowski_Radosci

Upokorzeni, wyblakli, wyssani, masowi. Notatki z lektury Spalania

recenzje / IMPRESJE Marcin Sierszyński

Esej Marcina Sierszyńskiego towarzyszący premierze książki Spalanie Gzegorza Kwiatkowskiego, która ukazała się 10 sierpnia 2015 roku nakładem Biura Literackiego.

WIĘCEJ
RECENZJE_Grzegorz_Kwiatkowski_Radosci

"Słyszę o czyimś odejściu", czyli na temat poezji Grzegorza Kwiatkowskiego

recenzje / ESEJE Rafał Derda

Recenzja Rafała Derdy z książki Radości Grzegorza Kwiatkowskiego, która ukazała się w „Helikopterze”.

WIĘCEJ
WYWIADY_Grzegorz_Kwiatkowski_Radosci

Recenzja Radości

recenzje / ESEJE Michał Szymański

Recenzja Michała Szymańskiego z książki Radości Grzegorza Kwiatkowskiego, która ukazała się w „Zeszytach Literackich” w 2014.

WIĘCEJ
WYWIADY_Grzegorz_Kwiatkowski_Radosci

Tylko jutro nie umiera nigdy – Radości Grzegorza Kwiatkowskiego

recenzje / ESEJE

Recenzja Pawła Brzeżka z książki Radości Grzegorza Kwiatkowskiego, która ukazała się 16 marca 2014 roku w kwartalniku „Szafa”.

WIĘCEJ
KSIAZKI_Radosci

Recenzja Radości

recenzje / ESEJE Wojciech Lada

Recenzja Wojciecha Lady z książki Radości Grzegorza Kwiatkowskiego, która ukazała się w tygodniku „W Sieci”.

WIĘCEJ
KSIAZKI_Radosci

Zamiast milczenia. O tomie Radości Grzegorza Kwiatkowskiego

recenzje / ESEJE Anna Spólna

Recenzja Anny Spólnej z książki Radości Grzegorza Kwiatkowskiego, która ukazała się 15 maja 2013 roku w internetowej gazecie kulturalnej „Salon Literacki”.

WIĘCEJ
RECENZJE_Grzegorz_Kwiatkowski_Radosci

Benzyną

recenzje / ESEJE Emilia Konwerska

Recenzja Emilii Konwerskiej z książki Radości Grzegorza Kwiatkowskiego, która ukazała się 1 marca w 2013 roku w serwisie Art Papier.

WIĘCEJ
RECENZJE_Grzegorz_Kwiatkowski_Radosci

Radości Grzegorza Kwiatkowskiego. Współczujący grabarz padłych saren.

recenzje / ESEJE Jarosław Zalesiński

Recenzja Jarosława Zalesińskiego z książki Radości Grzegorza Kwiatkowskiego, która ukazała się 21 stycznia 2013 roku w Dzienniku Bałtyckim.

WIĘCEJ
WYWIADY_Grzegorz_Kwiatkowski_Radosci

Na marginesie Radości

recenzje / ESEJE

Recenzja Tomasza Tyczyńskiego z książki Radości Grzegorza Kwiatkowskiego, która ukazała się 4 kwietnia 2013 roku na blogu „Prowincja Gombrowicz”.

WIĘCEJ
WYWIADY_Grzegorz_Kwiatkowski_Radosci

Radości Grzegorza Kwiatkowskiego

recenzje / ESEJE Rafał Derda

Recenzja Rafała Derdy z książki Radości Krzysztofa Kwiatkowskiego, która ukazała się w „Zeszytach Poetyckich”.

WIĘCEJ
RECENZJE_Grzegorz_Kwiatkowski_Radosci

Ogień podsycano śmieciami i benzyną

recenzje / ESEJE Przemysław Witkowski

Recenzja Przemysława Witkowskiego z książki Radości Grzegorza Kwiatkowskiego, która ukazała się w Ósmym Arkuszu Odry.

WIĘCEJ
WYWIADY_Grzegorz_Kwiatkowski_Radosci

Panorama Radości

recenzje / ESEJE Kinga Gąska

Recenzja Kingi Gąski z książki Radości Grzegorz Kwiatkowskiego, która ukazała się na stronie Fundacji Karpowicza.

WIĘCEJ
RECENZJE_Grzegorz_Kwiatkowski_Radosci

Zło które nie mija. Radości Grzegorza Kwiatkowskiego

recenzje / ESEJE Marcin Sierszyński

Recenzja Marcina Sierszyńskiego z książki Radości Grzegorza Kwiatkowskiego, która ukazała się w miesięczniku „Inter-„.

WIĘCEJ
WYWIADY_Grzegorz_Kwiatkowski_Radosci

Recenzja Radości

recenzje / ESEJE Filip Łobodziński

Recenzja Filipa Łobodzińskiego z książki Radości Grzegorza Kwiatkowskiego.

WIĘCEJ
RECENZJE_Grzegorz_Kwiatkowski_Radosci

Ocalone z kontekstu

recenzje / ESEJE Katarzyna Bieńkowska

Recenzja Katarzyny Bieńkowskiej z książki Radości Grzegorza Kwiatkowskiego.

WIĘCEJ
RECENZJE_Grzegorz_Kwiatkowski_Radosci

Recenzja Radości

recenzje / ESEJE Przemysław Gulda

Recenzja Przemysława Guldy z książki Radości Grzegorza Kwiatkowskiego.

WIĘCEJ
WYWIADY_Grzegorz_Kwiatkowski_Radosci

Osobne milczenie. Wobec Radości Grzegorza Kwiatkowskiego

recenzje / IMPRESJE Paweł Paszek

Esej Pawła Paszka towarzyszący premierze książki Radości Grzegorza Kwiatkowskiego.

WIĘCEJ
RECENZJE_Grzegorz_Kwiatkowski_Radosci

Biała książka

recenzje / IMPRESJE Radosław Kobierski

Esej Radosława Kobierskiego towarzyszący premierze książki Radości Grzegorza Kwiatkowskiego.

WIĘCEJ