recenzje / KOMENTARZE

Lodowiec

Jacek Gutorow

Komentarz Jacka Gutorowa do książki Z tamtej strony ciszy Bolesława Leśmiana, wydanej w Biurze Literackim 8 listopada 2012 roku.

Okladka__Z_tamtej_strony_ciszy Biuro Literackie kup książkę na poezjem.pl

1.

Skomentować któryś z wierszy Leśmiana? Sam nie wiem. One same komentują się najlepiej, to znaczy bez planu, w trybie przypadku i doskoku, bez teleologicznych i teologicznych zapędów. Leśmianowskie metafory i obrazy to luźne wiązania, których nie łączy nic poza pewnością rzeczy. Poranek rzeczywistości, taki chociażby, jaki mamy w wierszu „Przed świtem”, jednym z najwspanialszych wierszy Leśmiana (w pierwszym odruchu to o nim chciałem pisać). Poranek wszystkiego, co jest faktem, a zarazem poranek rozpadu na fakty.

2.

Wiersze Leśmiana to taki rodzaj poezji, w którym wszystko odpowiada wszystkiemu, za wszystko, przed wszystkim. Językowe eksplozje, krwotoki, kleksy. Mocne, nasycone odcienie słów. Zadziorność spółgłosek i leniwe owalności samogłosek. System naczyń połączonych. Koronkowa robota, przez którą prześwieca światło. Albo lita skała, za którą nie ma nic, albo jest wszystko (niepotrzebne skreślić).

3.

Jedną z pomocnych formuł odnajdziemy w krótkim wierszu zaczynającym się od słów „Oto słońce przenika światłem bór daleki” (z tomu Łąka). Jeśli wiersz „Przed świtem” opisuje stawanie się rzeczywistości, to ten drobiazg zajmuje się czasem powidoków, kiedy rzeczy zaszły, ale pozostawiły łunę przypadkowych znaków. W tym momencie – w chwili zachodu słońca i w kilka chwil po nim – Leśmianowski imperatyw nabiera cech manifestu estetycznego, egzystencjalnego i, proszę wybaczyć, metafizycznego:

Zastać na nikłym trwaniu i sprawdzić naocznie
To właśnie, co już drzewa widziały przede mną.

Oczywiście jest to łże-manifest. Jeżeli coś tu zostało zamanifestowane, to chyba tylko nietrwałość sceny.

4.

Formuła, która mnie tutaj interesuje i wypełnia całą dostępną nam jako czytelnikom Leśmiana przestrzeń logiczną, zamyka się w dwóch słowach. Nikłe trwanie. Niepełne, niezakończone, ułomne, kalekie toczenie się egzystencji rzeczy i ludzi. Kulejąca, ale zarazem niewyczerpana mowa. Reszta, która pozostała i nie znika. Nieszczelność. Chropowatość. Zadziorność (na pewno odmienna od zadziorności, którą ostatnio Piotr Śliwiński w cudacznym szkicu przypisał poezji Adama Zagajewskiego, z pewnością najbardziej obłego z obłych poetów). Poziom przetrwania, w niektórych wierszach wegetacji. Zarazem świat zjawiający się z animuszem, pełną parą, jak najbardziej galore i bez zastrzeżeń. Poziom poezji jako doświadczenia, a nie kontemplacji (Zagajewski) czy pseudo-obiektywnych formuł (Miłosz).

5.

Nikłe trwanie. Warto przeżuć tę frazę, wgryźć się w jej materię, wyczuć jej ledwie słyszalny puls. Przyzwyczailiśmy się – również w ramach zachodniej metafizyki czy choćby dając posłuch postulatom tak zwanej polskiej szkoły poezji – że świadomość, egzystencja, rzeczywistość to pewne niezmienne, stabilne jakości, pakiet danych dający się zamykać w języku. Mało kto posuwa się do zakwestionowania tych założeń, sprawdzenia ich genealogii (choć w pewien sposób, głównie za sprawą wiecznie żywego języka i jego gier, świadomość sama się kwestionuje, podrzuca sobie erraty, uaktualnienia i ulepszone wersje). Inaczej u Leśmiana, gdzie nic nie jest do końca dane. Wszystko jest ułomne i kalekie, nawet zieleń kostrzewy czy światło o poranku. Nie ma mowy o pełni egzystencji czy rzeczywistości. Życie ociera się o śmierć, świat ociera się o fikcję, przedmioty ścierają się z nieistnieniem. A język stale się przeciera i rozszczelnia, nie pozwalając na żadne grande finale, żadną sumę czy kulminację.

6.

Leśmian był tego świadom. Świadczy o tym choćby jego fascynacja pisarstwem Bergsona i ciekawy szkic poświęcony francuskiemu myślicielowi („Z rozmyślań o Bergsonie”). Świadectwem najważniejszym pozostaje jednak sama poezja. Przypomnijmy sobie choćby Leśmianowskich „oddaleńców” (tytuł cyklu z debiutanckiego tomu) czy fantastyczne „postacie” z Napoju cienistego. Chimery, hybrydy, istoty nie do końca ludzkie, zwierzoczłekoupiory, stwory wyjęte z fantastycznego bestiarium czy też może z jakiegoś fantazmatu teorii ewolucji, nieprzypisane do żadnego szczebla jej historii i hierarchii, zawieszone w fikcyjnym, poza-ewolucyjnym obłoku życia, które przetrwało, choć nie jest najsilniejsze. Przypomnijmy sobie „pieśni kalekujące”, w których życie i śmierć są garbate („Garbaty żywot miał istnie/ I śmierć ma istnie garbatą”, „Garbus”). Przypomnijmy sobie opisy roślinnej wegetacji; ślepej, nieświadomej, ale przecież żywej, choć żywej nie do końca, a każdym razie nie do takiego końca, jaki zwykliśmy przypisywać tak zwanemu „pełnemu życiu”. Leśmianowskie uniwersum (również uniwersum znaków) jest celowo niedorozwinięte i dlatego tacy poeci imperialnej świadomości jak Zagajewski czy Miłosz mają w stosunku do niego (poety i świata przedstawionego) zastrzeżenia. Imperialna świadomość nie jest w stanie zaakceptować idei „nikłego trwania” (rozumianego jako ułomne trwanie rozszczelnionego „ja”). Ale też nie dla takiego czytelnika pisał Leśmian. Aby czytać Leśmiana, należy zrobić krok do tyłu, w przestrzeń nieoswojoną, otwartą na przestrzał, niepodporządkowaną żadnemu systemowi znaków.

7.

Być może wszystko sprowadza się do tego, że nikłe trwanie jest pewnym faktem. Cokolwiek byśmy o nim myśleli lub nie myśleli. W wierszach Leśmiana fakt ten odnajduje wyjątkowy wyraz. Wsłuchiwać się w jego brzmienie, śledzić jego mutacje, dać się ponieść jego prądom, zamarzać bądź tajać „z” nim i „w” nim, udzielać sobie dyspensy od świata zakreślonego mocnymi konturami – to właściwie jedyny komentarz, na jaki mnie w tym miejscu stać.


Komentarz ukazał się pierwotnie 9 listopada 2012 roku w Biurowym portalu Przystań jako tekst towarzyszący premierze wyboru wierszy Bolesława Leśmiana Z tamtej strony ciszy.

O AUTORZE

autorzy_leksykon_300x300_Gutorow
Jacek Gutorow

Urodzony 12 września 1970 roku w Grodkowie. Poeta, krytyk, tłumacz. Pracuje w Instytucie Filologii Angielskiej Uniwersytetu Opolskiego. Laureat Nagrody im. Kazimiery Iłłakowiczówny (1998), Fundacji Kultury (2003) oraz Nagrody im. Ludwika Frydego (2003). Nominowany do Nagrody Literackiej Nike, Nagrody Literackiej Gdynia oraz Nagrody Mediów Publicznych Cogito za opublikowany w 2008 roku tom Inne tempo. Mieszka w Opolu.

powiązania

20_NAGRANIA__Andrzej SOSNOWSKI__Pozytywki i marienbadki

Pozytywki i marienbadki

nagrania / Między wierszami Andrzej Sosnowski Anna Kałuża Jacek Gutorow Joanna Orska Kamil Zając Piotr Śliwiński Wojciech Bonowicz

O twórczości Andrzeja Sosnowskiego wypowiadają się Wojciech Bonowicz, Jacek Gutorow, Anna Kałuża, Joanna Orska, Piotr Śliwiński, Kamil Zając.

WIĘCEJ
05_RECENZJE__Jacek GUTOROW__Nieumówione spotkania albo jak czytałem Heaneya po polsku

Nieumówione spotkania albo jak czytałem Heaneya po polsku

recenzje / ESEJE Jacek Gutorow

Esej Jacka Gutorowa na temat poezji Seamusa Heaneya, towarzyszący wydaniu antologii 100 wierszy wypisanych z języka angielskiego, w wyborze i przekładzie Jerzego Jarniewicza, która ukazała się nakładem Biura Literackiego 24 września 2018 roku.

WIĘCEJ
02_WYWIADY__Simon ARMITAGE__Język to zjawisko widmowe

Język to zjawisko widmowe

wywiady / O PISANIU Jacek Gutorow Simon Armitage

Rozmowa Jacka Gutorowa z Simonem Armitage’em, towarzysząca wydaniu antologii 100 wierszy wypisanych z języka angielskiego, w wyborze i przekładzie Jerzego Jarniewicza, która ukaże się nakładem Biura Literackiego 15 października 2018 roku.

WIĘCEJ
04_RECENZJE__Jacek_GUTOROW__Trudna kontynuacja

Trudna kontynuacja

recenzje / ESEJE Jacek Gutorow

Recenzja Jacka Gutorowa towarzysząca premierze książki Po tęczy Andrzeja Sosnowskiego, która ukazała się nakładem Biura Literackiego 17 września 2007 roku, a w wersji elektronicznej 12 lutego 2018 roku.

WIĘCEJ
05_RECENZJE__Jacek__GUTOROW_Hymn-do-życia

Hymn do życia

recenzje / ESEJE Jacek Gutorow

Recenzja Jacka Gutorowa książki Nad rzeką Esther Kinsky w tłumaczeniu Sławy Lisieckiej, wydanej przez Biuro Literackie 25 września 2017 roku.

WIĘCEJ
DZWIEKI_Inne_tempo

Zimne, wykalkulowane wiersze

dzwieki / RECYTACJE Jacek Gutorow

Wiersz z tomu Inne tempo, zarejestrowany podczas spotkania „Inne państwa” na festiwalu Port Wrocław 2009.

WIĘCEJ
NAGRANIA_Inne-tempo

Inne tempo

nagrania / Między wierszami Jacek Gutorow

Z Jackiem Gutorowem o wydanej w 2009 roku książce rozmawiają Marta Podgórnik i Krzysztof Siwczyk. Filmowa etiuda do wiersza „Creative writing” w reżyserii Anny Jadowskiej.

WIĘCEJ
RECENZJE_Implozja

Implozja

recenzje / ESEJE Jacek Gutorow

Recenzja Jacka Gutorowa z książki Życie na Korei Andrzeja Sosnowskiego.

WIĘCEJ
KSIAZKI_Kochajac_3

Pierwszy polski Green

recenzje / ESEJE Jacek Gutorow

Szkic Jacka Gutorowa towarzyszący premierze książki Kochając Henry’ego Greena w przekładzie Andrzeja Sosnowskiego, która ukazała się 27 kwietnia 2015 roku nakładem Biura Literackiego.

WIĘCEJ
KSIAZKI_Pod-slonce-bylo

Mały duży apokryf Filipa

recenzje / IMPRESJE Jacek Gutorow

Esej Jacka Gutorowa towarzyszący premierze książki Pod słońce było Filipa Zawady, wydanej w Biurze Literackim 31 grudnia 2014 roku.

WIĘCEJ
KSIAZKI_Spozniony-owoc-radiofonizacji

Z rozpędu (nowe wiersze Dariusza Sośnickiego)

recenzje / IMPRESJE Jacek Gutorow

Esej Jacka Gutorowa towarzyszący premierze książki Spóźniony owoc radiofonizacji Dariusza Sośnickiego, wydanej w Biurze Literackim 3 listopada 2014 roku.

WIĘCEJ
KSIAZKI_Edmund-White

Laurka dla Edmunda White’a

recenzje / ESEJE Jacek Gutorow

Recenzja Jacka Gutorowa z książki Zuch Edmunda White’a.

WIĘCEJ
KSIAZKI_Pelne-morze

Notatki o nowej książce Wojtka Bonowicza

recenzje / ESEJE Jacek Gutorow

Recenzja Jacka Gutorowa z książki Wojciecha Bonowicza.

WIĘCEJ
KSIAZKI_Rzeczywiste

To zaangażowanie domaga się zwrotu

wywiady / O KSIĄŻCE Jacek Gutorow Paweł Kaczmarski

Rozmowa Pawła Kaczmarskiego z Jackiem Gutorowem o książce Rzeczywiste i nierzeczywiste staje się jednym ciałem Eugeniusza Tkaczyszyna-Dyckiego, która ukazała się nakładem Biura Literackiego 3 grudnia 2009 roku.

WIĘCEJ
KSIAZKI_Makijaz

Raz jeszcze, po słowie, w otwartych drzwiach (fragment)

recenzje / ESEJE Jacek Gutorow

Recenzja Jacka Gutorowa z książki Makijaż Jerzego Jarniewicza.

WIĘCEJ
KSIAZKI_Studium-temperamentu

O Firbanku w siedmiu punktach

recenzje / ESEJE Jacek Gutorow

Recenzja Jacka Gutorowa z książki Studium temperamentu Rolanda Firbanka.

WIĘCEJ
RECENZJE_Zadura_Szkice-tom-1

Zadura – krytyk i eseista

recenzje / NOTKI I OPINIE Jacek Gutorow

Recenzja Jacka Gutorowa towarzysząca premierze dwutomowej edycji Szkiców, recenzji, felietonów Bohdana Zadury, wydanej w Biurze Literackim 4 czerwca 2007 roku.

WIĘCEJ
RECENZJE_lesmian

Czarna magia

recenzje / ESEJE Jakub Skurtys

Recenzja Jakuba Skurtysa z książki Z tamtej strony ciszy Bolesława Leśmiana w wyborze Jacka Gutorowa, wydanej 8 listopada 2012 roku w Biurze Literackim.

WIĘCEJ
KSIAZKI_Ksiega-zakladek

Czytelnik osobny

recenzje / ESEJE Krzysztof Jaworski

Recenzja Marcina Jaworskiego z książki Księga zakładek Jacka Gutorowa.

WIĘCEJ
KSIAZKI_Ksiega-zakladek

Głowa pełna zakładek. Wokół Księgi zakładek Jacka Gutorowa

recenzje / ESEJE Marcin Jurzysta

Recenzja Marcina Jurzysty z książki Księga zakładek Jacka Gutorowa.

WIĘCEJ
KSIAZKI_Inne-tempo

"Gra w literackość" i "gra w życie"

recenzje / ESEJE Krzysztof Siwczyk

Recenzja Krzysztofa Siwczyka z książki Inne tempo Jacka Gutorowa.

WIĘCEJ
KSIAZKI_Inne-tempo

O ambicji oraz poezji zasłaniającej widoki

recenzje / ESEJE Jakub Winiarski

Recenzja Krzysztofa Siwczyka z książki Inne tempo Jacka Gutorowa.

WIĘCEJ