recenzje / IMPRESJE

Plusk, czyli "być" w jednym wierszu Williama Carlosa Williamsa

Jerzy Jarniewicz

Esej Jerzego Jarniewicza o wierszach Williama Carlosa Williamsa.

Biuro Literackie kup książkę na poezjem.pl

Niebo ma stłuczony, opuchnięty brzeg.
Bardzo duże niebo, ślepe. Dokładnie
w miejscu, w które teraz patrzę.

Marcin Sendecki

Pod koniec życia, w 1962 roku, William Carlos Williams opublikował Pictures from Breughel, czyli “Obrazy z Breughla”, cykl wierszy, który jeden z krytyków nazwał trafnie “spinającym cztery stulecia ukłonem poety pod adresem pokrewnego ducha”. Jak się już duchowi kłaniać, to za wszystko, także za nazbyt może sponiewierany od nadmiernego używania obraz, “Upadek Ikara”. To wczesne dzieło holenderskiego mistrza, być może z racji jawnie literackiego (Owidiusz!) rodowodu, a więc zapraszające poniekąd do sondowania relacji między słowem a obrazem, stało się inspiracją dla wielu ekfrastycznych wierszy, z których być może najgłośniejszym jest “Musée des Beaux Arts” W.H. Audena z 1939 roku. Dwa dziesięciolecia po Audenie własną – i bardzo odmienną – wersję tego tematu Williams zatytułował “Landscape with the Fall of Icarus”.

Nie ma zgody wśród historyków sztuki co do tego, czy słowo “krajobraz” występuje w pierwotnym tytule obrazu, do którego odnosi się wiersz Williamsa (jak wiadomo, istnieją dwie, niemal identyczne wersje tego tematu namalowane przez Breughla, jedna z postacią Dedala). Nie przeszkadza to pewnej grupie krytyków, którzy opierają własne interpretacje wiersza Williamsa na przypuszczeniu, że słowo to dodał sam poeta. Nie mnie tu rozstrzygać tę kwestię, a z uwagi na jej nierozstrzygalność porzucam też wątek poetyckiej, Williamsowskiej genezy słowa “krajobraz”. Bez względu jednak na to, jaki tytuł nosił pierwotnie obraz Breughla, dzieło to intrygowało od zawsze z powodu, nazwijmy to, “krajobrazowego”, czyli z uwagi na uprzywilejowanie pejzażu, w którym rozgrywa się mitologiczna scena, kosztem samego wydarzenia, którego głównym bohaterem jest Ikar. Dzięki tej właśnie zmianie perspektywy zmienił się diametralnie sposób odczytywania tego znanego mitu. Co można było uznać za temat obrazu (tzn. mitologiczną narrację o upadku Ikara), zostaje oddelegowane na margines, albo też – by użyć terminu pochodzącego z historii pejzażu – zredukowane do statusu elementu pomocniczego sztuki krajobrazowej, do sztafażu. Na pierwszy plan, zarówno w obrazie Breughla, jak w tytule wiersza Williamsa, wysuwa się więc pejzaż, jeden z najpowszechniejszych tematów w historii malarstwa.

Choć Williams nazywa swój ekfrastyczny cykl “obrazami”, a w tytule wiersza o Ikarze nawiązuje wprost do tradycji malarstwa krajobrazowego, pierwszy wers wprowadza inne – słowne – medium. Wers ten, “według Breughla”, znaczy mniej więcej tyle, co: “jak twierdził Breughel”, “zgodnie z tym, co powiedział lub napisał Breughel”, sugeruje tym samym słowne źródło informacji. Nie powiemy przecież w e d ł u g Szostakowicza czy Franka Lloyda Wrighta – przyimek ten wyraźnie należy do sztuki słowa. Co było tematem obrazu, zostaje przeinterpretowane jako temat mówienia/pisania. Dzięki pierwszemu wersowi Breughel, czyli malarz, zamienia się w narratora, kronikarza, spod którego pióra wychodzą słowa, układające się w opowieść o faktach i w ich interpretację – którą można przyjąć lub odrzucić. Wysoce skonwencjonalizowana formuła “według Breughla”, którą Roland Barthes zaklasyfikował jako “przełącznik słyszenia” (embrayeur d’écoute), źródło znajdującej się “gdzie indziej” informacji, jakie posiada pisarz, oznacza, że podmiot nie tylko dystansuje się od tego, co będzie za chwilę opowiedziane, ale też przypomina o tym, że historia, którą za chwilę przytoczy, jest zaledwie jedną z wielu wersji interesujących nas wydarzeń. Fraza ta przywodzi na myśl cztery ewangelie, z których każda opowiada historię tych samych wydarzeń, ale za każdym razem układa je w inną narrację. Na samym początku wiersza Williams poeta wychodzi niejako z wiersza, opuszcza tekst, przywołując źródło faktycznych informacji z “gdzie indziej”:

Landscape with the Fall of Icarus

According to Breughel
when Icarus fell
it was spring

a farmer was ploughing
his field
the whole pageantry

of the year was
awake tingling
near

the edge of the sea
concerned
with itself

sweating in the sun
that melted
the wings’ wax

unsignificantly
off the coast
there was

a splash quite unnoticed
this was
Icarus drowning

Krajobraz z upadkiem Ikara

Według Breughla
kiedy Ikar spadł
była wiosna

rolnik szedł
za pługiem,
cała wielka gala

tego roku była
już rozbudzona, drżąc
niedaleko

brzegu morza
zajęta
tylko sobą

spotniała w słońcu
które stopiło
wosk ze skrzydeł

bez znaczenia
jakiś kawałek od brzegu
był

plusk całkiem niezauważony
był to
Ikar który tonął

Wbrew oczekiwaniom, “Krajobraz z upadkiem Ikara”, oczywisty przykład ekfrazy, nie jest jednak wierszem opisowym. Opis, jak się wydaje, nie za bardzo bawi Williamsa, a tym samym nie za bardzo bawi go sam obraz jako materialny artefakt. Bez wcześniejszej wiedzy o obrazie Breughla nie bylibyśmy w stanie zobaczyć, a raczej odtworzyć w wyobraźni dzieła, do którego wiersz rzekomo nawiązuje. Zamiast zabrać się za opis, z choćby krótką wzmianką o tak istotnych elementach dzieła Breughla jak statek czy pastuch, rzucających się widzowi w oczy, poeta postanawia całkiem zlekceważyć te znaczące szczegóły i odwołuje się do zaskakującego uogólnienia: “cała ta wielka gala”. To fraza, która w nonszalanckim skrócie obejmuje wszystkie szczegóły obrazu Breughla. Ogólny rzeczownik “gala” (pageantry), a tym bardziej poprzedzający go, totalizujący przymiotnik, mają służyć jako wygodne substytuty wszystkich nienazwanych w wierszu elementów sztafażu. Poza szczegółem, jakim jest oracz idący za pługiem, wiersz Williamsa po prostu nie chce być opisowy; choć poeta składa pokłon przed Breughlem, wydaje się lekceważyć jego dzieło. Zamiast je opisywać, wybiera metaforyczne generalizacje i polega na literackim źródle obrazu (nic na obrazie nie daje poecie podstaw, by twierdzić, że “słońce stopiło wosk ze skrzydeł” – to wiedza wyniesiona z lektury istniejącego przed Breughlem mitu). Ekfraza Williamsa, pomimo prowokacyjnie malarskiego tytułu całego cyklu (to nieszczęsne utożsamienie wiersza z obrazem), nie próbuje przedstawić obrazu jako płaskiego, pokrytego farbą artefaktu, ale naśladuje sposób jego działania, jeśli chodzi o opowiadanie historii – jest więc bardziej koncepcyjna niż percepcyjna. Na poparcie tej tezy warto zacytować tu Ruth Grogan, zdaniem której Williams w swoich późniejszych utworach “złagodził rygorystyczne reguły obiektywizmu”, w rezultacie czego “jego wyczulone na malarskość oko, choć nadal przenikliwe, scedowało swoją supremację na rzecz tańca intelektu”. “Krajobraz z upadkiem Ikara” jest znakomitą ilustracją tej tezy.

Ale poczyńmy tutaj ważne zastrzeżenie. Ukazując nowo odkryty “taniec intelektu” i lekceważąc wizualne cechy obrazu Breughla, Williams pisze wiersz, który opiera się niemal wyłącznie na jednym czasowniku: “być”. Inne czasowniki, które pojawiają się w utworze w formach osobowych, to “spadł” w drugiej linijce i “stopiło” w wersie 14. Poza nimi spotykamy tylko różne odmiany czasownika “być”, choć wszystkie, co znaczące, pojawiają się w formie czasu przeszłego. W jednym przypadku mamy do czynienia z operatorem potrzebnym do utworzenia czasu przeszłego ciągłego, was ploughing. W wersach 7, 18 i 20 “być” pokazuje się ostentacyjnie na końcu wersu, dzięki czemu, i dzięki zastosowanej przerzutni, czasownik ten zostaje uwydatniony: the year was, there was, this was. W całym wierszu jest to jedyne słowo powtórzone na końcu dwóch leżących blisko siebie wersów, tworzy więc coś, co moglibyśmy nazwać jedynym rymem tego bezrymowego wiersza. Powtórzenie emfatycznego “być” pomaga Williamsowi odejść dość daleko od planu oddania w słowach malarskiego dzieła Breughla i zamienić wiersz w pozornie obiektywne sprawozdanie z tego, co zdarzyło się na zachód od Samos. Malarski pierwowzór wiersza, jego wizualne, materialne źródło, zostaje ukryte.

Dwie końcowe zwrotki zawierają niemal dokładne powtórzenie jednego wersu: there was (“był”), this was (“był to”). Ten nie do końca dokładny paralelizm wersów i struktur gramatycznych sugeruje podobieństwo; w istocie jednak te dwa czasowniki, was i was, choć graficznie i gramatycznie identyczne, mają całkiem odmienne znaczenie. Pierwszy przypadek to was (“był”) egzystencjalne, które mówi o istnieniu jakiegoś zjawiska. Drugie was (“był”) odchodzi od związanej ze sferą faktów pewności i wkracza na wątpliwy obszar interpretacji, rozpoczynając proces ustanawiania znaczeń. Plusk, którego nikt nie usłyszał, “był” – według Williamsa, a nie według Breughla – “Ikarem, który tonie”. W tej przedostatniej linijce wiersza czasownik “być” już nie oznacza twierdzenia o istnieniu czegokolwiek (jak w wersie “b y ł a wiosna”), nie oznacza predykacji (“był już rozbudzony”). Mamy tu do czynienia nie z tożsamością (plusk przecież n i e b y ł i nie mógł być Ikarem), ale raczej z zaproszeniem do interpretacji (plusk o z n a c z a ł tonącego Ikara). Plusk zamienia się w znak, którego znaczeniem jest rozgrywająca się gdzieś na marginesie naszego pola widzenia pojedyncza tragedia Ikara. Seria faktycznych, quasi-historycznych twierdzeń zbudowanych z wykorzystaniem egzystencjalnego czasownika “być” nagle się tu kończy i daje miejsce otwartej modalności charakterystycznej dla przypuszczenia. Wiersz ujawnia tu własną ontologiczną ambiwalencję, brak solidnego umocowania w czymś, co można by uznać za niekwestionowane, choć podawane za kimś (“według kogoś”) fakty. Prowadzi czytelnika od postrzegania do przekładu, bowiem plusk zostaje tu przełożony, lub zinterpretowany, jako tonący Ikar.

Przekład, translacja, to wyjątkowo poręczny termin, który pomoże określić procesy uruchomione w omawianym wierszu. Breughel przekłada, czyli interpretuje, starożytny mit, z języka (Owidiuszowych) słów na (własny) język obrazów, a następnie Williams przekłada, albo interpretuje, obrazy Breughla, oddając to, co wizualne, tym, co językowe. Słowo więc do słowa – jak zbrodniarz na miejsce zbrodni – wraca, choć droga wiedzie przez obraz. W końcowych wersach utworu ujawnia się niepewny ontologicznie status wiersza (czym jest to rzeczywiste, do którego odnosi się wiersz?), odsłaniając również ekfrastyczną naturę utworu. Wiersz, który chciałby uchodzić za obiektywne przedstawienie tego, co się wydarzyło – bo zwielokrotnia i podkreśla czasownik “być” w jego egzystencjalnym sensie – musi zostać teraz przedefiniowany i uznany za przekład oraz jego korelat, interpretację (por. twierdzenie Nietzschego, że nie ma faktów, są tylko interpretacje). Relacja, na której zbudowany jest wiersz, nie łączy więc rzeczy z jej przedstawieniem, ale znaki dwóch semiotycznych systemów.

Nie jest jednak takie oczywiste, że mamy tu do czynienia ze znakami (i znaczeniami tych znaków), a nie z egzystencjalnymi faktami (co sugerowałoby kilkakrotne użycie czasownika “być”). Powinniśmy przyjrzeć się rzeczownikowi “plusk”, który podważa egzystencjalną pewność wiersza. Słowo może oznaczać tu dźwięk wody, którego oczywiście nie można przedstawić na obrazie z powodu natury tego medium. Simonides nazwał obrazy niemymi wierszami, a wiersze – mówiącymi obrazami, podając w ten sposób jedną z najstarszych definicji ekfrazy. Williams, tłumacząc obraz na wiersz, dał głos niemej sztuce malarstwa i dzięki niemu odezwała się ona dźwiękiem: plusk. Ten onomatopeiczny plusk jest więc naddatkiem, którym poeta dopełnił niemy wiersz, poema silens Breughla. Nic dziwnego więc, że sam obraz pozostał niezauważony – obraz jest i zawsze będzie niemy. Zacznie mówić tylko wtedy, gdy ktoś przełoży go na słowa.

Ale słowo “plusk”, po angielsku splash, oznacza także “plamę”, ślad farby zostawiony na płótnie lub, jak w przypadku “Ikara” Breughla, na płótnie naciągniętym na deskę. Należy w takim razie do obrazu, materialnego przedmiotu, a nie do świata, który ten obraz przedstawia. Jeśli splash, plama farby, pozostaje niezauważona, to nie przez pastucha ani oracza, ale przez rzeczywistych widzów tego holenderskiego arcydzieła. Powodem, dla którego “jest niezauważona”, jest oryginalne kadrowanie obrazu Breughla, które przesuwa główne wydarzenie, z postacią ze sceny mitologicznej, na margines i pokrywa je ciemnym cieniem. Upadek Ikara byłby zauważony – nie przez pastucha, ale przez widzów obrazu – gdyby Breughel inaczej wykadrował swoje dzieło, kładąc “plusk”, czyli farbę, w bardziej centralnej, uwidocznionej pozycji. Na obrazie znajduje się on w lewym dolnym rogu, widz zapewne go nie zauważy, nie dlatego, że, zajęty sobą i codziennymi sprawami, będzie musiał jak ten statek odpłynąć, bo ma inne rzeczy do załatwienia, ale dlatego, że takie są prawa percepcji wizualnej. Breughel zadrwił sobie z widzów, włączając ich do sceny, czyniąc ich wspólnikami oracza, pastucha i kapitana statku. Gdyby obraz rozciągał się jeszcze poza prawą ramę, plusk/plama (jako element obrazu, czyli farba, a nie składnik przedstawionego świata) znalazłby się w bardziej centralnym, a więc widoczniejszym miejscu. Oracz, z wbitym w ziemię wzrokiem, nadal podążałby za koniem, pastuszek wciąż spoglądałby w rozmarzeniu w niebo, a statek dalej płynąłby po morzu, ale my, jako widzowie tego obrazu, bylibyśmy od nich mądrzejsi, bo widzielibyśmy i interpretowali materialny znak tragedii: plusk/plamę. Obojętność wobec cudzego cierpienia, którą według tradycyjnych wykładni ilustruje obraz Breughla, jest więc nie tyle kwestią moralnego stanowiska, decyzją, by nieprzerwanie pracować bez względu na toczące się tragedie, ale kwestią punktu widzenia, a w ostatecznym rozrachunku – kwestią interpretacji. To kwestia zasygnalizowana w pierwszym słowie wiersza: “według”.

Splash, czyli “plusk/plama”, wieloznaczne, odgrywające zasadniczą rolę słowo w tym wierszu, przypomina o dwuznacznym charakterze referenta wiersza Williamsa: czy poeta odnosi się do dzieła sztuki czy do rzeczywistości w tym dziele przedstawionej? Do reprezentacji czy do rzeczy? Do farby Breughla czy do morza nią namalowanego? Pierwszy wers ostatniej zwrotki problematyzuje więc “konwergencję referentu i środka przedstawienia”, ogniskując się na złożonej naturze samej reprezentacji. Aż do tego momentu wydawało się, że wiersz zakłada, naiwnie i niewinnie, iż przedstawienie jest rzeczywistością. Przywoławszy Breughla w pierwszym wersie, wiersz udaje, że zapomniał o jego obrazie i przedstawia nam sprawozdanie z tego, co wydarzyło się w czasach Ikara; dopiero w ostatniej zwrotce Williams zdaje się dostrzegać materię tej malarskiej reprezentacji, czyli farbę. Jeśli jest właśnie tak, to słowo “niezauważony” może oznaczać naszą nieumiejętność dostrzeżenia, że wiersz jest o obrazie, o starym płótnie pokrytym plamami farb, a nie o wydarzeniu z dalekiej przeszłości. Jeśli pamiętamy, że splashma dwa znaczenia, wyczytamy też z wiersza podwójne znaczenie czasownika “być” i odkryjemy w nim “taniec intelektu” Williamsa, który porusza się w niezauważony sposób od faktów do interpretacji, od “rzeczy, które istnieją”, do “rzeczy, które znaczą”opuszcza tekst, przywołując źródło faktycznych informacji z “gdzie indziej”:

O AUTORZE

Jerzy Jarniewicz

Urodzony 4 maja 1958 roku w Łowiczu. Poeta, tłumacz, krytyk. W 1982 r. ukończył anglistykę na Uniwersytecie Łódzkim, w 1984 r. filozofię. Autor między innymi tomów poetyckich Dowód z tożsamości (2003), Oranżada (2005), Na dzień dzisiejszy i chwilę obecną (2012) czy Woda na Marsie (2015), licznych przekładów literatury zagranicznej oraz książek krytycznoliterackich. Od 1994 r. redaktor "Literatury na Świecie". Współpracuje z "Gazetą Wyborczą", "Tygodnikiem Powszechnym" i "Tyglem Kultury". Mieszka w Łodzi.

powiązania

Rozbiórka

dzwieki / WYDARZENIA Andrzej Sosnowski Bohdan Zadura Darek Foks Dariusz Sośnicki Dariusz Suska Jacek Dehnel Jerzy Jarniewicz Krzysztof Siwczyk Marcin Sendecki Mariusz Grzebalski Marta Podgórnik Piotr Sommer Ryszard Krynicki Tadeusz Pióro Urszula Kozioł Wojciech Bonowicz Zbigniew Machej

Zapis całego spotkania autorskiego z udziałem Urszuli Kozioł, Ryszarda Krynickiego, Bohdana Zadury, Piotra Sommera, Jerzego Jarniewicza, Zbigniewa Macheja, Andrzeja Sosnowskiego, Tadeuszy Pióry, Darka Foksa, Wojciecha Bonowicza, Marcina Sendeckiego, Dariusza Suski, Mariusza Grzebalskiego, Dariusza Sośnickiego, Krzysztofa Siwczyka, Marty Podgórnik i Jacka Dehnela podczas Portu Wrocław 2007.

WIĘCEJ

Amerykańska Szkoła Pisania

nagrania / Stacja Literatura Elizabeth Bishop Jerzy Jarniewicz Joanna Mueller Juliusz Pielichowski Marcin Szuster

Spotkanie wokół książki Amerykańska Szkoła Pisania Elizabeth Bishop z udziałem Juliusza Pielichowskiego, Marcina Szustra, Jerzego Jarniewicz i Joanny Mueller w ramach festiwalu Stacja Literatura 25.

WIĘCEJ

Drobiazgowa explozja

dzwieki / WYDARZENIA Agnieszka Wolny-Hamkało Bartłomiej Majzel Jerzy Jarniewicz Marcin Sendecki Marta Podgórnik

Zapis całego spotkania autorskiego z udziałem Jerzego Jarniewicza, Bartłomieja Majzla, Marty Podgórnik, Marcina Sendeckiego i Agnieszki Wolny-Hamkało podczas Portu Wrocław 2006.

WIĘCEJ

Głaszczki o kształcie toporków

recenzje / KOMENTARZE Jerzy Jarniewicz

Autorski komentarz Jerzego Jarniewicza w ramach cyklu „Historia jednego wiersza”, towarzyszący premierze książki Mondo cane, która ukazała się w Biurze Literackim 28 czerwca 2021 roku.

WIĘCEJ

Dywersja, schizma, herezja

wywiady / O KSIĄŻCE Jerzy Jarniewicz Zuzanna Sala

Rozmowa Zuzanny Sali z Jerzym Jarniewiczem, towarzysząca premierze książki Mondo cane, która ukazała się w Biurze Literackim 28 czerwca 2021 roku.

WIĘCEJ

Moi Moskale

dzwieki / WYDARZENIA Andrzej Sosnowski Anna Podczaszy Bogusław Kierc Eugeniusz Tkaczyszyn-Dycki Jerzy Jarniewicz Julia Fiedorczuk Krzysztof Siwczyk Natalia Gorbaniewska Natalia Woroszylska Tadeusz Pióro Wiktor Woroszylski

Zapis całego spotkania autorskiego wokół antologii Moi Moskale podczas Portu Wrocław 2006.

WIĘCEJ

Mondo cane

utwory / zapowiedzi książek Jerzy Jarniewicz

Fragment zapowiadający książkę Mondo cane Jerzego Jarniewicza, która ukaże się w Biurze Literackim 12 lipca 2021 roku.

WIĘCEJ

Świat w ogniu

nagrania / Stacja Literatura Charles Bernstein Jerzy Jarniewicz Joanna Roszak Kacper Bartczak

Spotkanie wokół książki Świat w ogniu Charlesa Bernsteina z udziałem Charlesa Bernsteina, Kacpra Bartczaka, Jerzego Jarniewicza i Joanny Roszak w ramach festiwalu Stacja Literatura 25.

WIĘCEJ

Rafał Wojaczek, który jest

dzwieki / WYDARZENIA Agnieszka Wolny-Hamkało Andrzej Sosnowski Bogusław Kierc Bohdan Zadura Darek Foks Dariusz Sośnicki Edward Pasewicz Eugeniusz Tkaczyszyn-Dycki Jerzy Jarniewicz Jurij Andruchowycz Krzysztof Siwczyk Maciej Malicki Maciej Melecki Marcin Sendecki Mariusz Grzebalski Marta Podgórnik Tadeusz Pióro Tomasz Majeran Tomasz Różycki Wojciech Bonowicz Zbigniew Machej

Zapis całego spotkania autorskiego poświęconego twórczości Rafała Wojaczka podczas Portu Legnica 2004.

WIĘCEJ

Poetki z Wysp

dzwieki / WYDARZENIA Carol Rumens Jerzy Jarniewicz Julia Fiedorczuk Lavinia Greenlaw Marta Podgórnik

Zapis całego spotkania autorskiego Lavinii Greenlaw, Carol Rumens, Julii Fiedorczuk, Marty Podgórnik oraz Jerzego Jarniewicza podczas Portu Legnica 2004.

WIĘCEJ

Ludzie ze Stacji

nagrania / Stacja Literatura Bogusław Kierc Dawid Mateusz Jerzy Jarniewicz Karol Maliszewski Katarzyna Szaulińska Konrad Góra Łukasz Dynowski Marta Podgórnik Robert Rybicki

Spotkanie wokół książki Ludzie ze Stacji w ramach festiwalu Stacja Literatura 25.

WIĘCEJ

Dowód z tożsamości i Zdania z treścią

dzwieki / WYDARZENIA Jerzy Jarniewicz Krzysztof Siwczyk

Zapis całego spotkania autorskiego Jerzego Jarniewicza i Krzysztofa Siwczyka podczas Portu Legnica 2003.

WIĘCEJ

Nocna zmiana

dzwieki / WYDARZENIA Glyn Maxwell Jacek Gutorow Jerzy Jarniewicz Paweł Marcinkiewicz Simon Armitage

Zapis całego spotkania autorskiego Simona Armitage’a, Glyna Maxwella, Jacka Gutorowa, Jerzego Jarniewicza i Pawła Marcinkiewicza w trakcie festiwalu Port Legnica 2003.

WIĘCEJ

Puste noce i 100 wierszy wypisanych z języka angielskiego

nagrania / Stacja Literatura Dawid Mateusz Jerzy Jarniewicz Karol Maliszewski

Spotkanie wokół książek Puste noce i 100 wierszy wypisanych z języka angielskiego z udziałem Jerzego Jarniewicza, Karola Maliszewskiego i Dawida Mateusza w ramach festiwalu Stacja Literatura 23.

WIĘCEJ

Makijaż zaczyna się od demakijażu

wywiady / O KSIĄŻCE Jerzy Jarniewicz Joanna Orska

Rozmowa Joanny Orskiej z Jerzym Jarniewiczem, opublikowana w cyklu prezentacji najciekawszych archiwalnych tekstów z dwudziestopięciolecia festiwalu Stacja Literatura.

WIĘCEJ

Cztery krótkie wiersze dla Doroty Nieznalskiej

recenzje / KOMENTARZE Jerzy Jarniewicz

Komentarz Jerzego Jarniewicza opublikowany w cyklu prezentacji najciekawszych archiwalnych tekstów z dwudziestopięciolecia festiwalu Stacja Literatura.

WIĘCEJ

Wąskie gardło klepsydry

wywiady / O PISANIU Jerzy Jarniewicz Mark Ford Piotr Sommer

Rozmowa Jerzego Jarniewicza i Piotra Sommera z Markiem Fordem opublikowana w cyklu prezentacji najciekawszych archiwalnych tekstów z dwudziestopięciolecia festiwalu Stacja Literatura.

WIĘCEJ

Poeci z Wysp 2002

dzwieki / WYDARZENIA Andrzej Sosnowski Jerzy Jarniewicz Mark Ford Stephen Romer

Zapis całego spotkania Marka Forda, Stephena Romera, Jerzego Jarniewicza i Andrzeja Sosnowskiego podczas festiwalu Port Legnica 2002.

WIĘCEJ

Pieśń torby na pawia i Tarantula

nagrania / Stacja Literatura Bob Dylan Filip Łobodziński Jerzy Jarniewicz Nick Cave Tadeusz Sławek

Spotkanie autorskie wokół książek Tarantula Boba Dylana oraz Pieśń torby na pawia Nicka Cave’a z udziałem tłumaczy Filipa Łobodzińskiego i Tadeusza Sławka w ramach festiwalu Stacja Literatura 23. Prowadzenie Jerzy Jarniewicz.

WIĘCEJ

Niepoznaki i Przewodnik dla bezdomnych niezależnie od miejsca zamieszkania

dzwieki / WYDARZENIA Eugeniusz Tkaczyszyn-Dycki Jerzy Jarniewicz

Zapis całego spotkania Jerzego Jarniewicza i Eugeniusza Tkaczyszyna-Dyckiego podczas Portu Legnica 2000.

WIĘCEJ

Na trzech calach kwadratowych

wywiady / O PISANIU Craig Raine Jerzy Jarniewicz

Rozmowa Jerzego Jarniewicza z Craigem Rainem, towarzysząca wydaniu antologii 100 wierszy wypisanych z języka angielskiego, w wyborze i przekładzie Jerzego Jarniewicza, która ukazała się nakładem Biura Literackiego 24 września 2018 roku.

WIĘCEJ

Wiersze młodsze od bomb

recenzje / ESEJE Jerzy Jarniewicz

Szkic Jerzego Jarniewicza towarzyszący wydaniu antologii 100 wierszy wypisanych z języka angielskiego, w wyborze i przekładzie Jerzego Jarniewicza, która ukazała się nakładem Biura Literackiego 24 września 2018 roku.

WIĘCEJ

Wrażliwość wiersza

wywiady / O KSIĄŻCE Jerzy Jarniewicz Juliusz Pielichowski

Rozmowa Juliusza Pielichowskiego z Jerzym Jarniewiczem na temat antologii 100 wierszy wypisanych z języka angielskiego, w wyborze i przekładzie Jerzego Jarniewicza, która ukazała się nakładem Biura Literackiego 24 września 2018 roku.

WIĘCEJ

Poezja i sztuka rozpruwania ubrań

wywiady / O PISANIU Jerzy Jarniewicz Seamus Heaney

Rozmowa Jerzego Jarniewicza z Seamus Heaney, towarzysząca wydaniu antologii 100 wierszy wypisanych z języka angielskiego, w wyborze i przekładzie Jerzego Jarniewicza, która ukazała się nakładem Biura Literackiego 24 września 2018 roku.

WIĘCEJ

Testowanie Heaneya

recenzje / IMPRESJE Jerzy Jarniewicz

Esej Jerzego Jarniewicza na temat poezji Seamusa Heaneya, towarzyszący wydaniu antologii 100 wierszy wypisanych z języka angielskiego, w wyborze i przekładzie Jerzego Jarniewicza, która ukazała się nakładem Biura Literackiego 24 września 2018 roku.

WIĘCEJ

Inspiracje dla wierszy

nagrania / Między wierszami Andrzej Sosnowski Jerzy Jarniewicz

Jerzy Jarniewicz i Andrzej Sosnowski zdradzają, z której strony nadchodzi inspiracja dla wiersza.

WIĘCEJ

Mińsk, czyli Casablanca

wywiady / O PISANIU Jerzy Jarniewicz Lavinia Greenlaw

Rozmowa Jerzego Jarniewicza z Lavinią Greenlaw, towarzysząca wydaniu antologii 100 wierszy wypisanych z języka angielskiego, w wyborze i przekładzie Jerzego Jarniewicza, która ukaże się nakładem Biura Literackiego 24 września 2018 roku.

WIĘCEJ

Poezja z nagrodami: Puste noce

recenzje / KOMENTARZE Jerzy Jarniewicz

Jerzy Jarniewicz odpowiada na pytania w ankiecie dotyczącej książki Puste noce, wydanej w wersji elektronicznej w Biurze Literackim 12 września 2018 roku. Książka ukazuje się w ramach akcji „Poezja z nagrodami”.

WIĘCEJ

Pogotowie literackie 2012: Jerzy Jarniewicz

nagrania / Ukryta kamera Jerzy Jarniewicz

Zapis zajęć warsztatowych Jerzego Jarniewicza z 4 października 2012 roku. Autor omawia swój własny wiersz “Nike w kawałkach”.

WIĘCEJ

100 wierszy wypisanych z języka angielskiego (3)

utwory / zapowiedzi książek Jerzy Jarniewicz

Fragment zapowiadający antologię 100 wierszy wypisanych z języka angielskiego, w wyborze i przekładzie Jerzego Jarniewicza, która ukaże się nakładem Biura Literackiego 15 października 2018 roku.

WIĘCEJ

100 wierszy wypisanych z języka angielskiego (2)

utwory / zapowiedzi książek Jerzy Jarniewicz

Fragment zapowiadający antologię 100 wierszy wypisanych z języka angielskiego, w wyborze i przekładzie Jerzego Jarniewicza, która ukaże się nakładem Biura Literackiego 15 października 2018 roku.

WIĘCEJ

100 wierszy wypisanych z języka angielskiego (1)

utwory / zapowiedzi książek Jerzy Jarniewicz

Fragment zapowiadający antologię 100 wierszy wypisanych z języka angielskiego, w wyborze i przekładzie Jerzego Jarniewicza, która ukaże się nakładem Biura Literackiego 15 października 2018 roku.

WIĘCEJ

Sankcje (2)

utwory / zapowiedzi książek Jerzy Jarniewicz

Fragment zapowiadający książkę Sankcje Jerzego Jarniewicza, która ukaże się nakładem Biura Literackiego 21 maja 2018 roku.

WIĘCEJ

Sankcje (1)

utwory / zapowiedzi książek Jerzy Jarniewicz

Fragment zapowiadający książkę Sankcje Jerzego Jarniewicza, która ukaże się nakładem Biura Literackiego 21 maja 2018 roku.

WIĘCEJ

Wiersz jest synonimem czasu

wywiady / O KSIĄŻCE Anna Adamowicz Jerzy Jarniewicz

Rozmowa Anny Adamowicz z Jerzym Jarniewiczem, towarzysząca premierze książki Puste noce, wydanej nakładem Biura Literackiego 4 grudnia 2017 roku.

WIĘCEJ

Bieżnia

dzwieki / RECYTACJE Jerzy Jarniewicz

Wiersz z tomu Makijaż, zarejestrowany podczas spotkania “Hotel, makijaż, piosenki” na festiwalu Port Wrocław 2010.

WIĘCEJ

Skądinąd

nagrania / Z Fortu do Portu Jerzy Jarniewicz

Wiersze z książki Skądinąd (1977-2007), gromadzącej dotychczasowy dorobek poetycki autora. Spotkanie w ramach festiwalu Port Wrocław 2008.

WIĘCEJ

Puste noce (2)

utwory / zapowiedzi książek Jerzy Jarniewicz

Fragment zapowiadający książkę Puste noce Jerzego Jarniewicza, która ukaże się nakładem Biura Literackiego 4 grudnia 2017 roku.

WIĘCEJ

Puste noce (1)

utwory / zapowiedzi książek Jerzy Jarniewicz

Fragment zapowiadający książkę Puste noce Jerzego Jarniewicza, która ukaże się nakładem Biura Literackiego 4 grudnia 2017 roku.

WIĘCEJ

Makijaż

dzwieki / AUDYCJE Jerzy Jarniewicz

Audycja poświęcona premierze książki Makijaż Jerzego Jarniewicza z udziałem autora.

WIĘCEJ

Debiuty dawniej

nagrania / Stacja Literatura Adam Lipszyc Anna Wasilewska Hanna Igalson-Tygielska James JOYCE Jerzy Jarniewicz Nathalie Sarraute Raymond Queneau Szymon Żuchowski Tommaso Landolfi

Spotkanie autorskie z udziałem Hanny Igalson-Tygielskiej, Jerzego Jarniewicza, Anny Wasilewskiej, Szymona Żuchowskiego i Adama Lipszyca w ramach festiwalu Stacja Literatura 21.

WIĘCEJ

Pływak woli mierzyć się z kanałem La Manche niż z górnym biegiem Wkry

wywiady / O KSIĄŻCE Filip Łobodziński Jerzy Jarniewicz

Rozmowa Jerzego Jarniewicza z Filipem Łobodzińskim, towarzysząca premierze książki Duszny kraj Boba Dylana, wydanej w Biurze Literackim 20 lutego 2017 roku.

WIĘCEJ

Nowe Głosy z Europy 2016: Proza

nagrania / Stacja Literatura Ciwanmerd Kulek Erika Fatland Jerzy Jarniewicz Rumena Bužarovska Zoran Pilić

Zapis spotkania autorskiego “Nowe głosy z Europy 2016: Proza”, w którym udział wzięli Jerzy Jarniewicz, Rumena Bužarovska, Erika Fatland, Ciwanmerd Kulek i Zoran Pilić. Spotkanie odbyło się w ramach festiwalu literackiego Stacja Literatura 21.

WIĘCEJ

Przyziemna metafizyka

wywiady / O KSIĄŻCE Adam Poprawa Jerzy Jarniewicz

Rozmowa Jerzego Jarniewicza z Adamem Poprawą, towarzysząca premierze książki Epifanie Jamesa Joyce’a, wydanej w Biurze Literackim 23 sierpnia 2016 roku.

WIĘCEJ

Dyskusja “Czy poezja może zmienić świat?”

nagrania / Między wierszami Anna Podczaszy Bohdan Zadura Jerzy Jarniewicz Krzysztof Siwczyk Tomasz Broda Zbigniew Machej

Krzysztof Siwczyk, Anna Podczaszy, Bohdan Zadura, Jerzy Jarniewicz, Zbigniew Machej oraz Tomasz Broda o tym, czy poezja to próba “dania w pysk światu”, czy może jego zmiany?

WIĘCEJ

Trzy fundamentalne pytania o Joyce’a

wywiady / O KSIĄŻCE Jerzy Jarniewicz Przemysław Rojek

Rozmowa Przemysława Rojka z Jerzym Jarniewiczem, towarzysząca premierze książki Portret artysty w wieku młodzieńczym, wydanej w Biurze Literackim 30 maja 2016 roku.

WIĘCEJ

Język sportretowany

recenzje / KOMENTARZE Jerzy Jarniewicz

Komentarz Jerzego Jarniewicza w ramach cyklu „Historia jednego tłumaczenia”, towarzyszący premierze książki Portret artysty w wieku młodzieńczym, wydanej w Biurze Literackim 30 maja 2016 roku.

WIĘCEJ

Mokry parkiet

dzwieki / RECYTACJE Jerzy Jarniewicz

Wiersz z tomu Makijaż, zarejestrowany podczas spotkania “Hotel, makijaż, piosenki” na festiwalu Port Wrocław 2010.

WIĘCEJ

Rozmowa o książce Sposoby na zaśnięcie

wywiady / O KSIĄŻCE Anna Podczaszy Bohdan Zadura Filip Zawada Jerzy Jarniewicz Joanna Mueller Marianna Sztyma Tomasz Broda Zbigniew Machej

Dzieci zadają pytania autorom i autorkom książki Sposoby na zaśnięcie, która ukazała się nakładem Biura Literackiego 13 lipca 2015 roku.

WIĘCEJ

Komentarz do wiersza "Chemia organiczna dla początkujących"

recenzje / KOMENTARZE Jerzy Jarniewicz

Autorski komentarz Jerzego Jarniewicza do wiersza z książki Woda na Marsie, która ukazała się 25 maja nakładem Biura Literackiego.

WIĘCEJ

Marsjańska gościnność

wywiady / O KSIĄŻCE Jerzy Jarniewicz Joanna Mueller

Rozmowa Joanny Mueller z Jerzym Jarniewiczem towarzysząca premierze książki Woda na Marsie, która ukazała się nakładem Biura Literackiego 25 maja 2015 roku.

WIĘCEJ

Nike w kawałkach

recenzje / KOMENTARZE Jerzy Jarniewicz

Autorski komentarz Jerzego Jarniewicza do wiersza „Nike w kawałkach” z książki Na dzień dzisiejszy i chwilę obecną.

WIĘCEJ

Przed słowem: Kamienie w strumieniu, pismo na piasku

recenzje / IMPRESJE Jerzy Jarniewicz

Esej Jerzego Jarniewicza towarzyszący premierze książki Kolejowe dzieci Seamusa Heaney’a.

WIĘCEJ

Otwieranie klatki Cage’a, czyli nic w obszarze wolności

recenzje / IMPRESJE Jerzy Jarniewicz

Esej Jerzego Jarniewicza towarzyszący premierze książki Przeludnienie i sztuka Johna Cage’a.

WIĘCEJ

Studium temperamentu

recenzje / ESEJE Jerzy Jarniewicz

Recenzja Jerzego Jarniewicza z książki Studium temperamentu Ronalda Firbanka.

WIĘCEJ

Elegia do lodziarza

recenzje / IMPRESJE Jerzy Jarniewicz

Esej Jerzego Jarniewicza towarzyszący premierze książki Od kwietnia do kwietnia Michael Longley’a.

WIĘCEJ
O Zebranych

O Zebranych

recenzje / NOTKI I OPINIE Agnieszka Wolny-Hamkało Jakub Winiarski Jerzy Jarniewicz Justyna Sobolewska Maciej Robert Tomasz Majeran

Komentarze Jerzego Jarniewicza, Tomasza Majerana, Macieja Roberta, Justyny Sobolewskiej, Jakuba Winiarskiego, Agnieszki Wolny-Hamkało, Henryka Zbierskiego.

WIĘCEJ

Emo, [stoję na moście]

recenzje / KOMENTARZE Jerzy Jarniewicz

Autorski komentarz Jerzego Jarniewicza do wierszy z książki Skądinąd (1977-2007).

WIĘCEJ

O Dobrych manierach

recenzje / NOTKI I OPINIE Jerzy Jarniewicz Julia Szychowiak Marta Podgórnik

Komentarze Julii Szychowiak, Marty Podgórnik, Jerzego Jarniewicza.

WIĘCEJ

O Pieśniach Muniny Schwartz vel Adabisi

recenzje / NOTKI I OPINIE Edward Pasewicz Jerzy Jarniewicz Marta Podgórnik

Komentarze Jerzego Jarniewicza, Franka L. Vigody, Marty Podgórnik i Edwarda Pasewicza.

WIĘCEJ

Cały ten świat oranżady

wywiady / O KSIĄŻCE Artur Burszta Jerzy Jarniewicz

Rozmowa Artura Burszty z Jerzym Jarniewiczem, towarzysząca premierze książki Oranżada, wydanej w Biurze Literackim 28 września 2005 roku.

WIĘCEJ

Wiersz ostatni, Wiersz, Tchnienie, W czwartki…, Cafe Cobro, Paszport Nansena, Dziś rano…, [stoję na moście]

recenzje / KOMENTARZE Jerzy Jarniewicz

Autorski komentarz Jerzego Jarniewicza do wierszy z książki Niepoznaki.

WIĘCEJ

Rewizja osobista, Frutti di mare, Kronika sportowa, Martwa kultura oliwkami, Evviva (wiersz trzeci)

recenzje / KOMENTARZE Jerzy Jarniewicz

Autorski komentarz Jerzego Jarniewicza do wierszy z książki Dowód z tożsamości.

WIĘCEJ

Tajemnicze zaułki Williamsa

wywiady / O KSIĄŻCE Julia Fiedorczuk Julia Hartwig

Rozmowa Julii Fiedorczuk z Julią Hartwig, towarzysząca ukazaniu się książki Spóźniony śpiewak Williama Carlosa Williamsa w przekładzie Julii Hartwig, wydanej w Biurze Literackim w 5 stycznia 2009 roku, a w wersji elektronicznej 10 kwietnia 2019 roku.

WIĘCEJ

Ułamek świetności

recenzje / IMPRESJE Julia Fiedorczuk

Recenzja Julii Fiedorczuk książki Spóźniony śpiewak Williama Carlosa Williamsa w przekładzie Julii Hartwig, wydanej w Biurze Literackim w 5 stycznia 2009 roku, a w wersji elektronicznej 10 kwietnia 2019 roku.

WIĘCEJ

Niezmordowany obserwator

recenzje / ESEJE Jacek Gutorow

Recenzja Jacka Gutorowa książki Spóźniony śpiewak Williama Carlosa Williamsa w przekładzie Julii Hartwig, wydanej w Biurze Literackim w 5 stycznia 2009 roku, a w wersji elektronicznej 10 kwietnia 2019 roku.

WIĘCEJ

O “Spóźnionym śpiewaku”

recenzje / ESEJE Agata Pyzik

Recenzja Agaty Pyzik książki Spóźniony śpiewak Williama Carlosa Williamsa w przekładzie Julii Hartwig, wydanej w Biurze Literackim w 5 stycznia 2009 roku, a w wersji elektronicznej 10 kwietnia 2019 roku.

WIĘCEJ

Rzeczy, a nie idee

recenzje / ESEJE Jakub Winiarski

Recenzja Jakuba Winiarskiego książki Spóźniony śpiewak Williama Carlosa Williamsa w przekładzie Julii Hartwig, wydanej w Biurze Literackim w 5 stycznia 2009 roku, a w wersji elektronicznej 10 kwietnia 2019 roku.

WIĘCEJ

Spóźniony śpiewak

nagrania / Między wierszami Julia Hartwig

Wybór wierszy Williama Carlosa Williamsa w przekładzie Julii Hartwig omawiają Grzegorz Jankowicz oraz Jacek Gutorow. Etiuda filmowa do wiersza „Pełnia” w reżyserii Anny Jadowskiej.

WIĘCEJ

O tym, co mogło zajść, gdyby zajść miało, tej nocy

recenzje / ESEJE Jakub Skurtys

Recenzja Jakuba Skurtysa towarzysząca premierze książki Mondo cane Jerzego Jarniewicza, która ukazała się w Biurze Literackim 28 czerwca 2021 roku.

WIĘCEJ

Dywersja, schizma, herezja

wywiady / O KSIĄŻCE Jerzy Jarniewicz Zuzanna Sala

Rozmowa Zuzanny Sali z Jerzym Jarniewiczem, towarzysząca premierze książki Mondo cane, która ukazała się w Biurze Literackim 28 czerwca 2021 roku.

WIĘCEJ

Wysokie morza

recenzje / ESEJE Adam Poprawa

Recenzja Adama Poprawy książki Puste noce Jerzego Jarniewicza, wydanej nakładem Biura Literackiego 4 grudnia 2017 roku.

WIĘCEJ

Zbiegi okoliczności

recenzje / ESEJE Zuzanna Sala

Recenzja Zuzanny Sali książki Puste noce Jerzego Jarniewicza, wydanej nakładem Biura Literackiego 4 grudnia 2017 roku.

WIĘCEJ

Zmienne kadry

recenzje / ESEJE Marcin Orliński

Recenzja Marcina Orlińskiego z książki Jerzego Jarniewicza Na dzień dzisiejszy i chwilę obecną, która ukazała się na stronie marcinorlinski.pl.

WIĘCEJ

Rekonstrukcja podmiotu

recenzje / IMPRESJE Grzegorz Tomicki

Esej Grzegorza Tomickiego towarzyszący premierze książki Woda na Marsie Jerzego Jarniewicza, która ukazała się 25 maja 2015 roku nakładem Biura Literackiego.

WIĘCEJ

"Szturm na Pałac Zimowy"

recenzje / ESEJE Anna Kałuża

Recenzja Anny Kałuży z książki Na dzień dzisiejszy i chwilę obecną Jerzego Jarniewicza.

WIĘCEJ

Lęk przed sztucznością

recenzje / ESEJE Michał Larek

Recenzja Michała Larka z książki Makijaż Jerzego Jarniewicza.

WIĘCEJ

Irlandzki mit odzyskany

recenzje / ESEJE Magdalena Stępień

Recenzja Magdaleny Stępień z książki Sześć poetek irlandzkich Jerzego Jarniewicza.

WIĘCEJ

Sytuacje paradoksalne

recenzje / ESEJE Anna Kałuża

Recenzja Anny Kałuży z książki Skądinąd (1977-2007) Jerzego Jarniewicza.

WIĘCEJ

Dzieci dorosły

recenzje / ESEJE Tomasz Cieślak-Sokołowski

Recenzja Tomasza Cieślaka-Sokołowskiego z książki Od pieśni do skowytu. Szkice o poetach amerykańskich Jerzego Jarniewicza.

WIĘCEJ

Dominuje technika "makijażu"

recenzje / ESEJE Anna Kałuża

Recenzja Anny Kałuży z książki Makijaż Jerzego Jarniewicza.

WIĘCEJ

Raz jeszcze, po słowie, w otwartych drzwiach (fragment)

recenzje / ESEJE Jacek Gutorow

Recenzja Jacka Gutorowa z książki Makijaż Jerzego Jarniewicza.

WIĘCEJ

Co zgrzyta w języku miłości?

recenzje / ESEJE Jakub Winiarski

Recenzja Jakuba Winiarskiego z książki Makijaż Jerzego Jarniewicza.

WIĘCEJ

O Od pieśni do skowytu

recenzje / NOTKI I OPINIE Agnieszka Wolny-Hamkało Edward Pasewicz Grzegorz Jankowicz Tadeusz Pióro

Komentarze Grzegorza Jankowicza, Edwarda Pasewicza, Tadeusza Pióro, Agnieszki Wolny-Hamkało.

WIĘCEJ

O Skądinąd

recenzje / NOTKI I OPINIE Dagmara Sumara Julia Szychowiak Justyna Sobolewska Kamil Zając Karol Maliszewski

Komentarze Julii Szychowiak, Karola Maliszewskiego, Justyny Sobolewskiej, Dagmary Sumary, Kamila Zająca.

WIĘCEJ

Wymknąć się każdemu bogu

recenzje / IMPRESJE Kacper Bartczak

Recenzja Kacpra Bartczaka z książki Dowód z tożsamości Jerzego Jarniewicza.

WIĘCEJ