recenzje / KOMENTARZE

Język sportretowany

Jerzy Jarniewicz

Komentarz Jerzego Jarniewicza w ramach cyklu „Historia jednego tłumaczenia”, towarzyszący premierze książki Portret artysty w wieku młodzieńczym, wydanej w Biurze Literackim 30 maja 2016 roku.

Okladka__Portret_artysty_w_wieku_mlodzienczym__BL Biuro Literackie kup książkę na poezjem.pl

Kiedy wśród tłumaczy rozmowa schodzi na temat Joyce’a, prędzej czy później któryś z dyskutantów wtrąca, że, Joyce’ów mamy dwóch”. Jest Joyce w wersji soft i w odmianie, którą moglibyśmy konsekwentnie nazwać hard core. Do tej drugiej zalicza się Ulisses, a przede wszystkim Finnegans Wake, do pierwszej – dzieła wcześniejsze, w tym Dublińczycy i Portret artysty w wieku młodzieńczym (lub w przekładzie Zygmunta Allana: Portret artysty z czasów młodości). Dla tłumacza podjęcie się przekładu Ulissesa czy Finnegans Wake to wyrwa w życiorysie co najmniej kilkuletnia, gdyż oba te dzieła wymagają opanowania nie tyle sztuki przekładu, ile po prostu sztuki. Napisane przez Joyce’a osobnym językiem, muszą być przez tłumacza napisane na nowo. Tu słownik okazuje się nieprzydatny, bo słownik ustanawia szybkie łącza między językami, jednopasmowe relacje i pomosty, a w przypadku późnego Joyce’a chodzi raczej o mozolne odkrywanie leksykalnych palimpsestów i nawarstwień, nie tyle łączących, ile wchłaniających różnojęzyczne obszary. Tu sensy ze sobą nie korespondują, ale się wzajem anektują. Tłumacz musi otworzyć się na Joyce’owską energię słowa i anarchiczną wynalazczość, by wyłaniający się spod jego pióra przekład odpowiadał językowej frenezji autora.

Wobec demiurgicznej gorączki, jaką wyzwala tłumaczenie hardcorowego Joyce’a, przekład Portretu… wydaje się przedsięwzięciem kojąco statecznym. Względna łatwość przekładowa Portretu może jednak okazać się jego przekleństwem. Portret oferuje bowiem szybkie rozpoznanie kategorialnej przynależności dzieła: to powieść rozwojowa, ukazującą kolejne stadia w rozwoju tytułowego a young man, młodego człowieka, i równie tytułowego the artist, czyli samego artysty, od dzieciństwa i lat szkolnych poczynając, po odnalezienie własnego głosu i zerwanie ograniczających jego indywidualną i artystyczną suwerenność pęt – instytucjonalnych, emocjonalnych i światopoglądowych – prowadzące do dumnej deklaracji non serviam („nie będę służył”).

To oczywiście uprawnione spojrzenie na Portret, bo Portret po części jest powieścią rozwojową (Bildungsroman) i powieścią o artyście (Künstlerroman), podobnie jak jest literackim obrazem Irlandii końca dziewiętnastego wieku czy też współczesnymi wersjami mitu o Dedalu, historii św. Stefana męczennika i opowieści o Chrystusie [1]. Ale jeżeli tłumacz z takim właśnie przeświadczeniem przystąpi do przekładu Portretu, może i sobie, i dziełu wyrządzić niespodziewaną przykrość. Portret czytany przede wszystkim jako Bildungsroman wpisuje się bowiem w cały szereg innych powieści rozwojowych, w efekcie czego staje się kolejną realizacją gatunku mocno osadzonego w tradycji i nieco już przebrzmiałego, a tłumacz otrzymuje w prezencie algorytm translacyjny, jakim są mniej lub bardziej udane przekłady Wilhelma Meistra, Davida Copperfielda czy Jana Krzysztofa.

Nie w gatunkowej przynależności leży bowiem wyjątkowość Portretu. Jest to bezsprzecznie powieść rozwojowa, ale ten rozwój dokonuje się w języku. Należałoby chyba powiedzieć silniej: tylko w języku, bo przecież poza językiem tej powieści nie istnieje Stephen Dedalus [2], nie istnieją jego mityczne wcielenia ani kolejne stadia w jego osobniczym i artystycznym rozwoju. Każda z dziewiętnastu części tego dzieła napisana jest innym językiem, a każdy z tych języków jest portretem innego Stephena, Stephena w określonym czasie [3]. Niektóre, najtrudniejsze w przekładzie, odzwierciedlają lektury Stephena i jego zmieniające się stylistyczne fascynacje: Dante, poeci elżbietańscy, kardynał Newman, Walter Pater. Co ważniejsze, na każdy z tych wielorakich języków i stylów, którymi pisany jest Portret, można spojrzeć jako na parodie, gdyż Joyce je subtelnie kompromituje, wykazując ich ułomność, sztuczność, niewystarczalność. Portret jest więc zapisem rozwoju języka, obrazem jego ciągłych przemian (nie przypadkiem motto powieści pochodzi z Metamorfoz Owidiusza).

Powieść Joyce’a ustanawia tym samym, i przekonująco uwiarygodnia, zależność podmiotu od języka, który kształtuje podmiotu tego zmieniającą się tożsamość; Joyce bowiem nie pisał powieści psychologicznej, ale dzieło, w którym psychologia jest korelatem, a raczej funkcją języka. To ważna wskazówka dla tłumacza, który powinien, paradoksalnie, zawiesić swoją wiedzę o psychologii rozwojowej, by nie zdominowała jego pracy nad tekstem; nie powinien zaś zapominać, że ma do czynienia z polifoniczną kompozycją stylistyczną, w której Joyce prowadzi czytelnika od języka bajki, poprzez mowę dziecka, gwarę uczniowską, język melodramatów i tanich romansów, homilii, kazań i traktatów teologicznych, filozoficznych dysput, aż po własny język osobistego dziennika. Tłumacz winien zająć się rozwojem języka, a język sam zajmie się prezentacją wiarygodnego wizerunku psychologicznego tytułowej postaci.

Świadomość, że w Portrecie mamy do czynienia z powieścią rozwojową języka, uprzytomni nam także prawdę tyleż oczywistą, co w przypadku Portretu zbyt często lekceważoną: u Joyce’a język nigdy nie jest przeźroczysty. Nigdy nie jest bezproblemowym środkiem przekazu treści istniejących poza nim i przed nim, gdyż on sam jest treścią całego Joyce’owskiego dzieła. Joyce nie pozwala czytelnikom tracić z pola widzenia słów, ich muzyki, kształtów i sensów, to one rządzą opisywaną rzeczywistością. Już na pierwszej stronie powieści uwaga narratora przenosi się z treści na formę, ze świata zewnętrznego na język, którym ten świat jest opisywany. Młody Stephen, zamiast słuchać moralizowania ciotki Dante, zauważa współbrzmienie dwu słów (eyes/apologize, w przekładzie: oczy/uroczy) i bawi się nimi, tworząc swój pierwszy, czysto fonetyczny wiersz. A to zaledwie przygrywka w tej powieści, w której refleksja nad obserwowaną rzeczywistością prowadzi najczęściej ku namysłowi nad kształtem słowa i ustępuje mu miejsca. J.I.M. Stewart przypomina, że Joyce’a interesował „język jako język” [4], a Katie Wales trafnie zauważa, że „język dla Joyce’a nie jest po prostu przeźroczystym środkiem rzeczywistości, ale samą rzeczywistością. Jest własnym światem, świadomie uwydatnionym poprzez gry słowne, składniowe odstępstwa od normy, motywy przewodnie, symbolikę i wieloznaczność” [5].


Przypisy:
[1] O tropach tych pisze pokrótce m.in. Egon Naganowski w swoim studium Telemach w labiryncie świata, Poznań 1997, s. 62–73.
[2] Krytyk John Blades mówi wprost, że „Stephen Dedalus jest językiem tej powieści”. John Blades, A Portrait of the Artist as a Young Man. Penguin Critical Studies, London 1991, s. 140.
[3] W.M. Schutte (red.), Twentieth Century Interpretations of A Portrait of the Artist as a Young Man, Englewood Cliffs, N.J., 1968, s. 12.
[4] J.I.M. Stewart, James Joyce, London 1960, s. 8.
[5] Katie Wales, The Language of James Joyce, London 1992, s. 67.

 

O AUTORZE

autorzy_leksykon_300x300_Jarniewicz
Jerzy Jarniewicz

Urodzony 4 maja 1958 roku w Łowiczu. Poeta, tłumacz, krytyk. W 1982 r. ukończył anglistykę na Uniwersytecie Łódzkim, w 1984 r. filozofię. Autor między innymi tomów poetyckich Dowód z tożsamości (2003), Oranżada (2005), Na dzień dzisiejszy i chwilę obecną (2012) czy Woda na Marsie (2015), licznych przekładów literatury zagranicznej oraz książek krytycznoliterackich. Od 1994 r. redaktor "Literatury na Świecie". Współpracuje z "Gazetą Wyborczą", "Tygodnikiem Powszechnym" i "Tyglem Kultury". Mieszka w Łodzi.

powiązania

18_NAGRANIA__Nick Cave, Bob Dylan, Tadeusz Sławek, Filipa Łobodziński, Jerzy Jarniewicz__Pieśń torby na pawia i Tarantula

Pieśń torby na pawia i Tarantula

nagrania / Stacja Literatura Bob Dylan Filip Łobodziński Jerzy Jarniewicz Nick Cave Tadeusz Sławek

Spotkanie autorskie wokół książek Tarantula Boba Dylana oraz Pieśń torby na pawia Nicka Cave’a z udziałem tłumaczy Filipa Łobodzińskiego i Tadeusza Sławka w ramach festiwalu Stacja Literatura 23. Prowadzenie Jerzy Jarniewicz.

WIĘCEJ
17_DŹWIĘKI__Jerzy Jarniewicz, Eugeniusz Tkaczyszyn-Dycki__Niepoznaki i Przewodnik dla bezdomnych niezależnie od miejsca zamieszkania

Niepoznaki i Przewodnik dla bezdomnych niezależnie od miejsca zamieszkania

dzwieki / WYDARZENIA Eugeniusz Tkaczyszyn-Dycki Jerzy Jarniewicz

Zapis całego spotkania Jerzego Jarniewicza i Eugeniusza Tkaczyszyna-Dyckiego podczas Portu Legnica 2000.

WIĘCEJ
02_WYWIADY__Craig RAINE__Na trzech calach kwadratowych

Na trzech calach kwadratowych

wywiady / O PISANIU Craig Raine Jerzy Jarniewicz

Rozmowa Jerzego Jarniewicza z Craigem Rainem, towarzysząca wydaniu antologii 100 wierszy wypisanych z języka angielskiego, w wyborze i przekładzie Jerzego Jarniewicza, która ukazała się nakładem Biura Literackiego 24 września 2018 roku.

WIĘCEJ
05_RECENZJE__Jerzy JARNIEWICZ__Wiersze młodsze od bomb

Wiersze młodsze od bomb

recenzje / ESEJE Jerzy Jarniewicz

Szkic Jerzego Jarniewicza towarzyszący wydaniu antologii 100 wierszy wypisanych z języka angielskiego, w wyborze i przekładzie Jerzego Jarniewicza, która ukazała się nakładem Biura Literackiego 24 września 2018 roku.

WIĘCEJ
01_WYWIADY__Jerzy JARNIEWICZ__Wrażliwość wiersza

Wrażliwość wiersza

wywiady / O KSIĄŻCE Jerzy Jarniewicz Juliusz Pielichowski

Rozmowa Juliusza Pielichowskiego z Jerzym Jarniewiczem na temat antologii 100 wierszy wypisanych z języka angielskiego, w wyborze i przekładzie Jerzego Jarniewicza, która ukazała się nakładem Biura Literackiego 24 września 2018 roku.

WIĘCEJ
02_WYWIADY__Seamus HEANEY__Poezja i sztuka rozpruwania ubrań

Poezja i sztuka rozpruwania ubrań

wywiady / O PISANIU Jerzy Jarniewicz Seamus Heaney

Rozmowa Jerzego Jarniewicza z Seamus Heaney, towarzysząca wydaniu antologii 100 wierszy wypisanych z języka angielskiego, w wyborze i przekładzie Jerzego Jarniewicza, która ukazała się nakładem Biura Literackiego 24 września 2018 roku.

WIĘCEJ
06_RECENZJE__Jerzy JARNIEWICZ__Testowanie Heaneya

Testowanie Heaneya

recenzje / IMPRESJE Jerzy Jarniewicz

Esej Jerzego Jarniewicza na temat poezji Seamusa Heaneya, towarzyszący wydaniu antologii 100 wierszy wypisanych z języka angielskiego, w wyborze i przekładzie Jerzego Jarniewicza, która ukazała się nakładem Biura Literackiego 24 września 2018 roku.

WIĘCEJ
20_NAGRANIA__Jerzy JARNIEWICZ__Inspiracje dla wierszy

Inspiracje dla wierszy

nagrania / Między wierszami Andrzej Sosnowski Jerzy Jarniewicz

Jerzy Jarniewicz i Andrzej Sosnowski zdradzają, z której strony nadchodzi inspiracja dla wiersza.

WIĘCEJ
02_WYWIADY__Lavinia GREENLAW__Mińsk, czyli Casablanca

Mińsk, czyli Casablanca

wywiady / O PISANIU Jerzy Jarniewicz Lavinia Greenlaw

Rozmowa Jerzego Jarniewicza z Lavinią Greenlaw, towarzysząca wydaniu antologii 100 wierszy wypisanych z języka angielskiego, w wyborze i przekładzie Jerzego Jarniewicza, która ukaże się nakładem Biura Literackiego 24 września 2018 roku.

WIĘCEJ
05_RECENZJE_Jerzy JARNIEWICZ__Poezja z nagrodami Puste noce

Poezja z nagrodami: Puste noce

recenzje / KOMENTARZE Jerzy Jarniewicz

Jerzy Jarniewicz odpowiada na pytania w ankiecie dotyczącej książki Puste noce, wydanej w wersji elektronicznej w Biurze Literackim 12 września 2018 roku. Książka ukazuje się w ramach akcji „Poezja z nagrodami”.

WIĘCEJ
21_NAGRANIA__Pogotowie literackie 2012 Jerzy Jarniewicz

Pogotowie literackie 2012: Jerzy Jarniewicz

nagrania / Ukryta kamera Jerzy Jarniewicz

Zapis zajęć warsztatowych Jerzego Jarniewicza z 4 października 2012 roku. Autor omawia swój własny wiersz „Nike w kawałkach”.

WIĘCEJ
01_WYWIADY__Jerzy JARNIEWICZ __Wiersz jest synonimem  czasu

Wiersz jest synonimem czasu

wywiady / O KSIĄŻCE Anna Adamowicz Jerzy Jarniewicz

Rozmowa Anny Adamowicz z Jerzym Jarniewiczem, towarzysząca premierze książki Puste noce, wydanej nakładem Biura Literackiego 4 grudnia 2017 roku.

WIĘCEJ
17_DZWIEKI__Jerzy JARNIEWICZ__Bieżnia

Bieżnia

dzwieki / RECYTACJE Jerzy Jarniewicz

Wiersz z tomu Makijaż, zarejestrowany podczas spotkania „Hotel, makijaż, piosenki” na festiwalu Port Wrocław 2010.

WIĘCEJ
20_NAGRANIA__Jerzy JARNIEWICZ__Skądinąd

Skądinąd

nagrania / Z Fortu do Portu Jerzy Jarniewicz

Wiersze z książki Skądinąd (1977-2007), gromadzącej dotychczasowy dorobek poetycki autora. Spotkanie w ramach festiwalu Port Wrocław 2008.

WIĘCEJ
19_DZWIEKI__Jerzy JARNIEWICZ__Makijaż

Makijaż

dzwieki / AUDYCJE Jerzy Jarniewicz

Audycja poświęcona premierze książki Makijaż Jerzego Jarniewicza z udziałem autora.

WIĘCEJ
NAGRANIA_Debiuty_Dawniej

Debiuty dawniej

nagrania / Stacja Literatura Adam Lipszyc Anna Wasilewska Hanna Igalson-Tygielska James JOYCE Jerzy Jarniewicz Nathalie Sarraute Raymond Queneau Szymon Żuchowski Tommaso Landolfi

Spotkanie autorskie z udziałem Hanny Igalson-Tygielskiej, Jerzego Jarniewicza, Anny Wasilewskiej, Szymona Żuchowskiego i Adama Lipszyca w ramach festiwalu Stacja Literatura 21.

WIĘCEJ
WYWIADY_dylan

Pływak woli mierzyć się z kanałem La Manche niż z górnym biegiem Wkry

wywiady / O KSIĄŻCE Filip Łobodziński Jerzy Jarniewicz

Rozmowa Jerzego Jarniewicza z Filipem Łobodzińskim, towarzysząca premierze książki Duszny kraj Boba Dylana, wydanej w Biurze Literackim 20 lutego 2017 roku.

WIĘCEJ
nagrania_nowe_glosy_z_europy

Nowe Głosy z Europy 2016: Proza

nagrania / Stacja Literatura Ciwanmerd Kulek Erika Fatland Jerzy Jarniewicz Rumena Bužarovska Zoran Pilić

Zapis spotkania autorskiego „Nowe głosy z Europy 2016: Proza”, w którym udział wzięli Jerzy Jarniewicz, Rumena Bužarovska, Erika Fatland, Ciwanmerd Kulek i Zoran Pilić. Spotkanie odbyło się w ramach festiwalu literackiego Stacja Literatura 21.

WIĘCEJ
WYWIADY_joyce

Przyziemna metafizyka

wywiady / O KSIĄŻCE Adam Poprawa Jerzy Jarniewicz

Rozmowa Jerzego Jarniewicza z Adamem Poprawą, towarzysząca premierze książki Epifanie Jamesa Joyce’a, wydanej w Biurze Literackim 23 sierpnia 2016 roku.

WIĘCEJ
NAGRANIA_Czy_poezja-moze_zmienic_swiat

Dyskusja „Czy poezja może zmienić świat?”

nagrania / Między wierszami Anna Podczaszy Bohdan Zadura Jerzy Jarniewicz Krzysztof Siwczyk Tomasz Broda Zbigniew Machej

Krzysztof Siwczyk, Anna Podczaszy, Bohdan Zadura, Jerzy Jarniewicz, Zbigniew Machej oraz Tomasz Broda o tym, czy poezja to próba „dania w pysk światu”, czy może jego zmiany?

WIĘCEJ
WYWIADY_joyce

Trzy fundamentalne pytania o Joyce’a

wywiady / O KSIĄŻCE Jerzy Jarniewicz Przemysław Rojek

Rozmowa Przemysława Rojka z Jerzym Jarniewiczem, towarzysząca premierze książki Portret artysty w wieku młodzieńczym, wydanej w Biurze Literackim 30 maja 2016 roku.

WIĘCEJ
DZWIEKi_Jarniewicz_Mokry_parkiet

Mokry parkiet

dzwieki / RECYTACJE Jerzy Jarniewicz

Wiersz z tomu Makijaż, zarejestrowany podczas spotkania „Hotel, makijaż, piosenki” na festiwalu Port Wrocław 2010.

WIĘCEJ
KSIAZKI_Sposoby-na-zsniecie_4

Rozmowa o książce Sposoby na zaśnięcie

wywiady / O KSIĄŻCE Anna Podczaszy Bohdan Zadura Filip Zawada Jerzy Jarniewicz Joanna Mueller Marianna Sztyma Tomasz Broda Zbigniew Machej

Dzieci zadają pytania autorom i autorkom książki Sposoby na zaśnięcie, która ukazała się nakładem Biura Literackiego 13 lipca 2015 roku.

WIĘCEJ
KSIAZKI_Woda-na-Marsie

Marsjańska gościnność

wywiady / O KSIĄŻCE Jerzy Jarniewicz Joanna Mueller

Rozmowa Joanny Mueller z Jerzym Jarniewiczem towarzysząca premierze książki Woda na Marsie, która ukazała się nakładem Biura Literackiego 25 maja 2015 roku.

WIĘCEJ
KSIAZKI_Oranzada

Cały ten świat oranżady

wywiady / O KSIĄŻCE Artur Burszta Jerzy Jarniewicz

Rozmowa Artura Burszty z Jerzym Jarniewiczem, towarzysząca premierze książki Oranżada, wydanej w Biurze Literackim 28 września 2005 roku.

WIĘCEJ
DZWIEKI_Portret-artysty-w-wieku-mlodzienczym

Powieść w odcinkach: Portret artysty w wieku młodzieńczym

dzwieki / AUDYCJE James JOYCE

Fragmenty Portretu artysty w wieku młodzieńczym, zarejestrowane podczas audycji w Radiu Wrocław Kultura. Czyta Bartosz Woźny.

WIĘCEJ
DZWIEKI_Portret-artysty-w-wieku-mlodzienczym

Powieść w odcinkach: Portret artysty w wieku młodzieńczym

dzwieki / AUDYCJE James JOYCE

Fragmenty Portretu artysty w wieku młodzieńczym, zarejestrowane podczas audycji w Radiu Wrocław Kultura. Czyta Bartosz Woźny.

WIĘCEJ
WYWIADY_joyce

Trzy fundamentalne pytania o Joyce’a

wywiady / O KSIĄŻCE Jerzy Jarniewicz Przemysław Rojek

Rozmowa Przemysława Rojka z Jerzym Jarniewiczem, towarzysząca premierze książki Portret artysty w wieku młodzieńczym, wydanej w Biurze Literackim 30 maja 2016 roku.

WIĘCEJ
RECENZJE_poslowie

Niedomknięte arcydzieło

recenzje / ESEJE Adam Poprawa

Fragment posłowia do książki Portret artysty w wieku młodzieńczym Jamesa Joyce’a, wydanej w przekładzie Jerzego Jarniewicza w Biurze Literackim 30 maja 2016 roku.

WIĘCEJ
03_RECENZJE__Adam POPRAWA__Wysokie morze

Wysokie morza

recenzje / ESEJE Adam Poprawa

Recenzja Adama Poprawy książki Puste noce Jerzego Jarniewicza, wydanej nakładem Biura Literackiego 4 grudnia 2017 roku.

WIĘCEJ
04_RECENZJE__Zuzanna SALA__Zbiegi okoliczności

Zbiegi okoliczności

recenzje / ESEJE Zuzanna Sala

Recenzja Zuzanny Sali książki Puste noce Jerzego Jarniewicza, wydanej nakładem Biura Literackiego 4 grudnia 2017 roku.

WIĘCEJ
KSIAZKI_Na-dzien-dzisiejszy

Zmienne kadry

recenzje / ESEJE Marcin Orliński

Recenzja Marcina Orlińskiego z książki Jerzego Jarniewicza Na dzień dzisiejszy i chwilę obecną, która ukazała się na stronie marcinorlinski.pl.

WIĘCEJ
KSIAZKI_Makijaz

Raz jeszcze, po słowie, w otwartych drzwiach (fragment)

recenzje / ESEJE Jacek Gutorow

Recenzja Jacka Gutorowa z książki Makijaż Jerzego Jarniewicza.

WIĘCEJ
KSIAZKI_Dowod-z-tozsamosci

Wymknąć się każdemu bogu

recenzje / IMPRESJE Kacper Bartczak

Recenzja Kacpra Bartczaka z książki Dowód z tożsamości Jerzego Jarniewicza.

WIĘCEJ