wywiady / O KSIĄŻCE

Raczej szarpnięcie niż chwyt

Roman Honet

Zuzanna Sala

Rozmowa Zuzanny Sali z Romanem Honetem, towarzysząca premierze książki żal, może on Romana Honeta, wydanej w Biurze Literackim 17 października 2022 roku.

Biuro Literackie kup książkę na poezjem.pl

Zuzanna Sala: Na początek zapytam wprost: co się stało z tomem zatytułowanym pamięć rozmawia z wiatrem? Może powinnam ująć to inaczej i spróbować dociec, co Cię skłoniło do zmiany tytułu książki – mam jednak wrażenie, że przesunięcie jest nie tylko w nazewnictwie, że doszło tu do bardziej zasadniczej zmiany w trakcie prac nad książką. W końcu z wierszy opublikowanych trzy lata temu na stronie wydawcy w ramach zapowiedzi nowego tomu w ostatecznej wersji książki ostał się jeden – i to znacznie zmieniony.

Roman Honet: Nie byłem zadowolony z mojego ostatniego tomu ciche psy, nadal nie jestem. Napisałbym go inaczej, tak samo dziś, jak wtedy – właściwie zaraz po oddaniu do druku naszła mnie myśl, że warto było jednak spróbować inaczej, choćby mniej obszernie, że należało tak zrobić. Dlatego teraz wolałem się nie śpieszyć, zwłaszcza, że miałem do wyboru dwa razy więcej wierszy niż te, które ostatecznie znalazły się w tomie żal, może on. Spokój miałem, może tak. To pierwszy powód. Tu przypomniała mi się moja druga książka, Pójdziesz synu do piekła: była wyjątkowo gorąca wiosna 1998 roku, kiedy przywiozłem dwie paczki z tomem z introligatorni, na dworcu kolejowym kupiłem oranżadę, zapaliłem papierosa, otworzyłem jedną paczkę, wyciągnąłem jeden egzemplarz i pomyślałem: szpetna robota, do dupy. Tak było. Drugi powód jest bardziej prozaiczny, ale dla mnie nie mniej ważny, a mianowicie tak zatraciłem się w nałogu alkoholowym, krzyżowym, ponieważ brałem także benzodiazepiny, że właściwie prawie nic nie pisałem, niemal zapiłem się na śmierć, dopiero po kilkutygodniowej terapii w ośrodku terapii alkoholizmu mogłem wrócić. Do życia i pisania. Trzeci powód – nie piszę wiele, może inaczej: piszę więcej niż publikuję. Tak było zawsze. Część niepublikowanych wierszy zostawiam na później, większą część wyrzucam. Więc NAT – niezadowolenie, alkoholizm i tradycja – one zdecydowały. Jestem szczęśliwy, że ten tom ukazuje się właśnie teraz, że nosi odmienny tytuł i zawiera odmienne wiersze, że tamte wydawnicze zapowiedzi spełzły na niczym. Zresztą kwestia pamięci pozostaje w moim pisaniu żywa, pamięć rozmawia z wiatrem to teraz tytuł jednego z wierszy, tak jest mniej ostentacyjnie i mniej pretensjonalnie.

To ciekawe, że mówisz o niezadowoleniu pisarskim akurat przy okazji tych dwóch książek. Pójdziesz synu do piekłato przecież – jeśli wierzyć sprawozdaniom krytycznym po latach (tak to podsumowywał np. Przemek Rojek) – pierwsza pozycja, która wywołała wokół Twojej twórczości istny katalogowy zamęt: zaowocowała krytycznoliterackimi etykietami i umieszczeniem Cię w imponujących miejscach na poetyckiej mapie. Co do cichych psów z kolei zdania są podzielone – osobiście sympatyzuję z tą książką i myślałam nawet o tym (jak widać – pewnie błędnie), by żal, może on czytać w jakimś dwugłosie z poprzednim tomem. Ale o tym może za chwilę – wróćmy na moment do autorskich niechęci. Dzielisz się nimi tak łatwo, że mam ochotę ugryźć tę kwestię od drugiej strony: którą zatem ze swoich dotychczasowych książek lubisz dziś najbardziej?

[A]licję, ponieważ byłem wtedy młody i miałem w sobie pewną czystość, której być może nigdy więcej nie osiągnę, taką debiutancką czystość. Później można wiedzieć, jak i co napisać, ale przez całe życie dąży się do tej debiutanckiej czystości i ożywczości. O ile wiersza nie pisze się na zamówienie. A wiersz to jest dar, nie wiem czyj, nie wiem od kogo. On przychodzi sam. Lubię także piąte królestwo, ponieważ czułem się wtedy spełniony i było we mnie wiele miłości i gniewu. Wiele wątpliwości, czasem przechodzą we wściekłość i drżenie, może tak.

Skoro mowa o gniewie, przejdźmy do naczelnej emocji Twojej najnowszej książki: tytułowy żal zdaje się mieć w niej intrygujący status. Pozostaje niesprowadzalny do jednostkowej emocji, wpisana jest w niego jakaś autonomia, zewnętrzność, niezależność – można go uchwycić raczej w relacji niż w introspekcji. Trochę na przekór kulturze terapeutycznej, która każe nam brać pełną odpowiedzialność za wszystko, co odczuwamy, uwewnętrznia więc (zarówno negatywne, jak i pozytywne) emocje. Czym wobec tego jest wciągnięty przez Ciebie do tytułu książki żal? Motorem napędowym wiersza? Zarodkiem elegii? Wyciszonym gniewem?

Dla mnie żal to esencja poezji. Rodzaj zapatrzenia, milczącego spoglądania na to, co nieuniknione i niezrozumiałe. Żal, swój żal mam na myśli, to także wściekłość wobec przemijania czasu, z upływem lat stająca się coraz bardziej oswojona, jak gdyby bardziej bezbronna czy ufna. Melancholijna. Wściekłość na to, że owszem, można ów miniony czas zamknąć i wskrzesić w sobie, jakby zacisnąć go w garści, tak aby ten wciąż płynący nie miał do niego dostępu, i można samemu rozpaść się na części, kiedy później otwiera się tę dłoń, w której zamykaliśmy kiedyś jakąś czułość czy wyciszenie, a po latach uwalniamy z niej smród, fekalia. Pozostaje bezsilność, jak zapisano w Księdze Koheleta – „wszystko to marność i pogoń za wiatrem”. Powiem tak: byłem kiedyś na zimowisku pod Ojcowem, przez trzy tygodnie tam byłem, jakoś tak, mniej więcej tyle, a po niemal dwudziestu latach postanowiłem pojechać tam na rowerze. Dotarłem na miejsce, ja wiedziałem, że tamto miejsce i tamten czas nosiłem w pamięci jako sielskie-anielskie, zatrzymałem się przed sklepem, kupiłem oranżadę, zapaliłem papierosa, rozglądam się i widzę, a tam przed sklepem: odrapane ogrodzenie, połamana ławka, jabolowe dożynki, miejscowi ze wzrokiem wbitym we mnie uporczywie jak hufiec much robiących w gnoju, zamilkli i śledzili każdy mój krok i każdy ruch, więc dopiłem oranżadę, zgasiłem papierosa i nigdy więcej tam nie wróciłem. Jeżeli już – wyłącznie w myślach. Więc przeszłość to pamiątka – jeśli ma znaczenie, nie warto zderzać jej z teraźniejszością. Ludzie spotkani kiedyś w pewnych miejscach po upływie pewnego czasu nijak do owych miejsc nie zaczną pasować raz jeszcze, ponieważ jasne jest, że pasować nie mogą. Ale nic więcej niż pamiątka. Może także jakiś rodzaj fałszu, płynącego z niej pomimo starania, ażeby ją mieć nadal, żywą i swoją. Na zawsze. A przynajmniej: przygarnąć ją na jakiś czas. Żalu nie mylę z użalaniem się, ponieważ użalanie się to szpetny nawyk, a żal oczyszcza spojrzenie, ale nie zawsze przyjmuje w gości. Jan Lechoń w wierszu „Wielki Piątek” pisze o kobiecie, która prowadzi dziecko na cmentarz, a tam – tak to wygląda – „I nagle zobaczyła: zamiast kwiatów – skała/ I nie pachną hiacynty, nie widzi przybrania./ I wtedy ta kobieta kamienna zadrżała/ Że może po tej śmierci nie być zmartwychwstania”. Rzeczywiście może nie być zmartwychwstania, może nie ma. Tak samo tej kobiety. Może jej nigdy nie było. Nie wiem. Nieważne. Ale mnie to szarpnęło, ten zapis poruszający bezbrzeżnie, zapis o tęsknocie za przeszłością, tak popełniony, by czytelnika nie wikłać zbytnio w intelekt, ale postawić go nagle wobec niewyrażalnego, tak właśnie pisał Lechoń, to widzę w twórczości Lieberta, Rilkego, to widzę we współczesnych wierszach Świetlickiego i Sosnowskiego.

Kultura terapeutyczna, mówisz. Dla mnie zachodnia kultura terapeutyczna, jakkolwiek ją rozumiem i jakkolwiek jej nie rozumiem, mówię to na moim przykładzie terapii alkoholowej, przyznaje także prawo do odczuwania i wyrażania tego, co odczuwamy i odczuwaliśmy, a równocześnie prawo do niemożności wyrażania tego, czego z rozmaitych powodów nie zdołaliśmy odczuć i wyrazić, a także do tego, czego nadal nie możemy odczuć ani wyrazić. Przyznaje także prawo do tego, choć wolałbym nie mówić o przyznawaniu prawa, ponieważ jeśli zezwala, więc także zakazuje, dlatego mniejsza z tym, dlatego może tak: można przyjąć, że na to, czego być może nigdy nie zaczniemy odczuwać, możemy co najwyżej ponakładać emocje. Nazwać je. Dostroić umysł do krwiobiegu. Mogę więc sobie swoje odczucia nazwać, zracjonalizować, uzasadnić, ułożyć je w sobie, w umyśle i w duchu, jakkolwiek tego ducha rozumiem i nie rozumiem, mogę wycisnąć jakiś ekstrakt z tego ducha i wpisać go w tabelkę, a jednocześnie nie potrafię się wyzbyć żadnego z uczuć mnie dręczących, mimo retrospekcji i terapeutycznych eskapad, od dwóch lat mniej więcej mnie także świetnie znanych. Prościej może: jeśli potrącisz mnie przy wysiadaniu z tramwaju, mogę się na przykład wkurwić, przyznać sobie do tego prawo i nazwać to wkurwienie jakoś szykowniej, gniewem, irytacją czy złością, mogę dać swoim uczuciom jakieś osobne imiona, mogę przystać na uzasadnienie, że za nimi stoi mój lęk, nie mnie pytaj, czego dotyczy, pojęcia nie mam, mogę powierzyć je, jak mnie to terapeutycznie klarowano, Sile Wyższej, więc powierzam, ale nic się nie dzieje. Pozostaje wkurw. Szybko przychodzi, równie szybko mija. Tak samo zachwyt, mogę rozkładać go na jakieś terapeutyczne czynniki pierwsze, mogę mówić, że to świeżość, lekkość, uniesienie, spowodowane przez to a przez to, a równocześnie czuję, wręcz wiem, że czasem słów jest zbyt wiele, aby były jednym. Jak to wszystko odnosi się do poezji, pojęcia nie mam. Jak sądzę, tak powiem: w poezji nie ma kultury terapeutycznej, poezją rządzi instynkt. Henri de Toulouse-Lautrec mówił, przypominają mi się jego słowa: „Z malarstwem jest jak z gównem, to trzeba czuć, tego nie można wyjaśnić”. Z poezją jest tak samo subtelnie i nagle. Raczej szarpnięcie niż chwyt.

Wiesz pewnie, że tu się różnimy – jako nie poetka, a krytyczka, preferuję najgorszy spośród chwytów: laboratoryjny. Więc nie gniewaj się na mnie zanadto, jeśli będę próbowała Cię jeszcze dopytywać o kwestie strategiczne, a ja nie będę się złościć, jeśli będziesz te pytania odpierał gawędą – ta dynamika wydaje mi się bowiem zaskakująco produktywna.

I nawet teraz, kiedy odpowiadasz, myślę sobie, że przecież nigdy nie ukrywałeś źródła swojego pisania: przyznawałeś, że przepracowujesz w wierszu kwestie osobiste, wystrzegając się jednak zbyt naiwnie rozumianej konfesyjności. Zastanawia mnie tylko, jak to się ma do ambicji dehermetyzacji wiersza, o których opowiadałeś Jakubowi Winiarskiemu przed paroma laty w rozmowie towarzyszącej wydaniu cichych psów. Czy doświadczenia nazywania emocji, dawania sobie prawa do nich – i cała reszta kwestii, o których przed chwilą mówiłeś – są jakoś związane z dążeniem do opracowywania „prostszych w lekturze” książek? Czy dziś w ogóle podtrzymujesz ten postulat, który towarzyszył Ci pięć lat temu?

Myślę, że może nie pogniewamy się w tej rozgrywce „kwestie strategiczne vs gawęda” [śmiech]. Tak, pamiętam, wspomniałem wtedy, że pragnąłbym, by ciche psy były prostsze w lekturze niż moje poprzednie tomy, ale dziś naprawdę nie jestem pewien, czy rzeczywiście tego pragnąłem. Ale to nie ma większego znaczenia, nadchodzi pora, aby mówić tak: było, minęło. Kreska na ścianie, krzyż na drogę. Nie zawsze potrafię to powiedzieć. Więc milczenie, może tak. Tego zamiaru nie ma, może się gdzieś we mnie odzywał, ale: dziś nie ma. Dziś chciałbym czegoś całkiem odmiennego, zresztą może zawsze tego właśnie chciałem, a mianowicie tego, żeby żaden mój nowy tom i żaden zamieszczony w nim wiersz nie nużyły czytelnika, ale nim jakoś szarpnęły, mniej albo bardziej, ale tak szarpnęły, by poczuł tę chwilę szumu za uszami, może właśnie nią jest poezja. Może. Żeby po lekturze nie pozostał w obojętności. Żeby mu towarzyszyć w amoku, w nieobliczalności, zamiast podsuwać pod nos przewidywalność czy, co tu ukrywać, nudę. Oczywiście, tak, wiem, chcieć to ja sobie mogę. Mówiłem także o czytelniku, którym nie wolno sterować i wpierać mu, że wiersz ma czytać tak i tak, o czytelniku, któremu nie trzeba pokazywać palcem jak dziecku na tablicy w szkole. Nie trzeba – dziś nadal tak sądzę: poezję czyta niewielu ludzi, niewielu ją czuje, oddycha nią, więc z całą pokorą i szacunkiem zostawiam im wybieranie formuł, szycie krytycznych gorsetów – ja się na tym, przepraszam ogromnie, nie znam. Czy piszę sobie na przekór, czy na fragmentach jakiegoś własnego cienia, nie wiem, nie mnie o tym mówić, przynajmniej tak sądzę.

W otwarciu książki na różne sposoby problematyzujesz niepewność pamięci. Można żyć w przeszłości i nie do końca wiedzieć, w czym się żyje – pamięć o pewnych rzeczach ulega bowiem zatarciu, przekształceniom, a nawet być może falsyfikacji. Z czasem jednak (na przestrzeni książki, ale także już w samym pierwszym wierszu) ta niepewność pomału niknie. Nie wiemy, czy obrana wersja wspomnień jest właściwa, ale bohater upewnia się w jej obieraniu.

Jak więc jest z tą przeszłością (w wierszu)? Najważniejsze jest to, jak ją percypujemy?

Tak. Najważniejsze byłoby zapewne to, jeśli przyjąć, że jakiekolwiek „najważniejsze” mogę w ogóle mieć w swoim zasięgu, ile zdołamy zmieścić w pamięci zdarzenia z naszego życia, ile zobaczonych twarzy, wypowiedzianych i usłyszanych rozmów, ile gestów możemy zapamiętać, a zwłaszcza to, jak głęboko się w nas zapisały. Bo coś w nas zapisano, dla mnie to nie ulega wątpliwości. Tyle. Po prostu w to wierzę. Zapewne ważne byłoby także to, jak długo możemy je w sobie nosić, utrzymywać przy życiu dłużej, niż one same trzymają się życia, lekko i obojętnie. To, co w nas zapisano, ulega nieustannej przemianie, dąży do maksymalnej entropii, więc pamięć także. Rozpada się biologicznie, intelektualnie, duchowo, możesz sobie wiele dopowiadać tutaj, przede wszystkim rozpada się naturalnie. Cokolwiek się porusza, podlega mechanice, to nieruchome również, ponieważ mechanika zawiera w sobie statykę, czyli opis ciał w stanie spoczynku. Więc poezja nie ocala, tak samo jak nie ocala przebywanie w eremickim klasztorze na rekluzji, sądzę natomiast, że słowo, słowo samo w sobie, umożliwia samooszukiwanie się. Poezja, z całą pewnością to mówię, daje upajające i przeszywające złudzenie, że życie może trwać bez końca, o ile da się je w wierszu, przez wiersz, jakoś „zapauzować”. Ono przynosi mi ogromny spokój. Wiem, że to niemożliwe, ale przyjemnie jest ulec, choćby na chwilę, temu złudzeniu. Louis Aragon zapisał: „Niczego nigdy nie zdobywa człowiek. Ani siły, Ani słabości, ani serca. Gdy chce/ Ramiona, cień jego w krzyż zamienia się./ A kiedy chce uściskać szczęście, zwykle miażdży je./ Jego życie to rozwód bolesny i dziwny”. Właśnie ów „rozwód bolesny i dziwny”, może tak. W nim kwestia zasadnicza: nieodwracalność.

Można żyć w przeszłości, mówisz, zgadzam się. Tak, można, być może znacznie trudniej jest żyć z przeszłością. Samo to, że można żyć, to dla mnie wyzwanie [śmiech]. Ale to, co właśnie powiedziałaś, że „można żyć w przeszłości i nie do końca wiedzieć, w czym się żyje”, ponieważ pamięć podlega zmianom, z tym także się zgadzam. Przypominam sobie, że trzydzieści jeden lat temu mój przyjaciel powiedział mi o śmierci pewnej osoby, dla nas obu w jakiś sposób ważnej. Trzydzieści jeden lat temu, myślę, i widzę chłopców tłoczących się w szkolnym korytarzu, jeszcze dzieci. Do teraz widzę ich twarze, tamtej jesieni niezbyt pochmurnej, widzę brązowe włosy, widzę parę z ust, kłębki pary wystające z ust. Jeszcze wszyscy są, dziś, kiedy o tym tutaj piszę. Później będzie ich mniej. Mnie też. Albo przypominam sobie listopadowy dzień sprzed trzydziestu sześciu lat, kiedy pobiegłem na odpust i kupiłem fioletową skrzynkę-blaszankę z pokrętłami, kiedy się je poruszyło, w środku przesuwał się film na papierowej taśmie, toporny cud. Było tamtego dnia prawie tak jak dziś, ale jeszcze słoneczniej, jeszcze cieplej. Później wróciłem pod kościół na rowerze, nie pamiętam po co.

Więc to, co właśnie powiedziałaś, że „można żyć w przeszłości i nie do końca wiedzieć, w czym się żyje” – tak, można tak żyć, tak właśnie jest. Ludzie przeważnie nie mają pamięci. Tracą ją organicznie, dzień po dniu – nie myślą o jutrze, o wczoraj – nie trzęsą się, idą. Żyją. Zapominają. To szczęśliwi ludzie.

To ludzie nieczujący żalu?

A może to ludzie, którzy chcą się od żalu oddzielić, nie wiem. Albo oddzielili się instynktownie. Albo może go przeżyli, a mnie przyszło przeżywać go dłużej, niż przypuszczałem, i niefortunnie, także nie wiem. Przypominam sobie otwarcie pewnego centrum sztuki muzycznej, pamiętam głos założycielki, mówiła, że każdy, niezależnie od wieku, znajdzie tu miejsce dla siebie. Śmieję się na to wspomnienie, uśmiecham się, choć może wolałbym płakać. Tak, każdy ma siebie – dla każdego, siebie – dla nikogo. Przewlekła służebność. To uwiera. Ludzie, którzy sprawiają ból nie dlatego, że przeminą, ale dlatego, że są. I odbijają się w mojej pamięci przez swoje staranie. Rodzaj starania: uporczywe.

O jeszcze jedną rzecz z kategorii operowania na emocjach chcę Cię dopytać – mianowicie o relację żalu i nostalgii. Tej drugiej nie ma u Ciebie zbyt wiele, ale zostawiasz delikatne ślady (np. „arabela” w „pokoju z widokiem na puste podwórko”). Czy zatem żal w Twoich wierszach dotyczy też rzeczy ponadindywidualnych: związanych z konkretnym momentem historycznym, z artefaktami kultury itd.?

Na ile artefakty są mi potrzebne, aby grać na emocjach – tak sobie to przełożyłem – nie mam pojęcia. Nie wiem, czym różni się nostalgia od żalu, dla mnie to jedno i to samo, może wyraża się w odmienny sposób, ale to zawsze jest poszukiwanie utraconych ludzi, zapachu traw w marcu 1995 roku, gdy na polach zbożowych piłem wódkę z tym a to z tym, noż nie. A może jest tak: teraz ja pozwolę sobie na ucieczkę w literaturę. W powieść Ernsta Wiecherta Dzieci Jerominów. Pamiętam z niej taką scenę: pastor Agricola, zmęczony swoim powątpiewaniem w Boga i wstrząśnięty śmiercią ogromnej liczny dzieci po epidemii, odpowiada na zasadnicze pytanie głównego bohatera, Jensa Jeromina, „jak się wierzy”, w ten sposób: „Wierzy się tak, że aż się wie”. Więc tęskni się tak, że aż się widzi.

Nie da się w żalu, może nim pominąć roli kompozycyjnej klamry. Tylko pozornie pierwszy wiersz jest o „ty” a ostatni o „ja”; „pomysł nocy” bowiem polega m.in. na tym, by dość spektakularnie jedno z drugim związać. Widzę więc bohatera Twoich wierszy jako kogoś, kto stale potrzebuje podkreślać własną nieautonomiczność (a także zarysowywać konteksty, które do takiego obrazu siebie doprowadziły). Nie jest to jednak jedyna metoda spojrzenia na Twoje pisanie i podmiot Twoich wierszy. Marcin Świątkowski w komentarzu do publikacji nowych tekstów w „KONTENTCIe” zadawał kolejno pytania o to, czy jesteś postmodernistą, klasycystą czy nihilistą. Świątkowski zbijał połowicznie niemal każdą z tych opcji, jednocześnie tłumacząc ich częściową zasadność. A jak to jest u Ciebie? W jakiej z tych pozycji widziałbyś się najchętniej? (A może zaproponowałbyś inną?)

Najchętniej widziałbym się tak, jak zapisałem, tego nie cofnę, nie dorabiam do tego mętnej ideologii: to moje wiersze, zawsze byłem i jestem w środku każdego wiersza, w każdym tomie. Czasem śpiewam, czasem bełkoczę, kuleję, czasem tańczę. Czasami jestem w gorszej, czasem w lepszej formie. Jeszcze może tak powiem: „żadne pieniądze na świecie nie wrócą dnia wczorajszego” – tak miał się zaczynać tom pt. pamięć rozmawia z wiatrem. Szczęście, że tak się nie zaczął, ponieważ to oczywiste. Mój koszmar to trasa przewidywalna: zobaczyć jakiś artefakt, może to być Sagrada Família albo jakaś uliczka w miasteczku obsikanym saraceńskim moczem, może to być druga wykałaczka siódmej nadwornej damy Franciszka Józefa I. Zobaczyć i zawołać – ooo, właśnie to! Właśnie o tym powiem. „Zgroza, zgroza!”. Tak zawołał Kurtz w Jądrze ciemności, wspominam o tym, ponieważ przywołany przez Ciebie Marcin Świątkowski odpytał mnie wówczas na okoliczność mojej fascynacji Conradem, wyrażonej wtedy mową wiązaną [śmiech]. Zafascynowanie Conradem, najlepszym prozaikiem polskim, pozostało, lecz tamten wiersz poszedł na spacer i nie wróci. Podobnie jak na spacer w mojej lekturze poszły Popioły Żeromskiego – nie wytrzymałem tej Wenecji, zgroza! Rozmydlenie i nuda. Moje życie tak się potoczyło, że lubię jego publicystykę, a prozę, może tak bywa w przypadku lektur obowiązkowych, wolę sobie dawkować.

Wykonałeś sprawny unik wobec mojego pytania, mówiąc, że liczy się to, co zapisane. Ale i tu przecież można Cię złapać za słowo: zarówno papier, jak archiwa internetowych pism literackich przecież nie zapominają łatwo. Wiadomo więc, że to, co zapisujesz, także pozostaje w ciągłym ruchu: przerabiasz, zmieniasz, ucinasz, dorzucasz, modyfikujesz wersy swoich tekstów. Abstrahując już od tego, że nie jednego studenta polonistyki wyprowadziłeś w pole zbiorem moja, muszę zwrócić uwagę na istotne zmiany między wersjami tekstów opublikowanymi w czasopismach a tymi, które znalazły się w końcowej wersji tomu, o którym rozmawiamy. Dla przykładu: wiersz „nie ma takiej miłości” przeszedł w „zakłopotanie”, „wiersz dla córki” został „piosenką dla córki” (a tam otwarcie: „ubiegłej nocy śniły mi się konie/ ze ściśniętymi szyjami” w ostatecznej wersji brzmi „ubiegłej nocy się spiłem i szarpały mną/ krowy ze ściśniętymi szyjami”), początek „o astronaucie roztrzaskanym w głogu jest znacznie dobitniejszy niż w pierwotnej wersji: apostrofa „popaprańcu leżący na trawie” zastąpiła wcześniejsze delikatne wprowadzenie („dobiegła końca twoja podróż w rybie,/ ustał szum tamtych skrzydeł i stadionów”). Pewnie mogłabym tak jeszcze długo – nie chcę Cię jednak łapać za słówka, ciekawią mnie po prostu szczegóły poetyckiego warsztatu. Czy mógłbyś powiedzieć coś więcej na temat tego, jak wygląda Twoja praca nad poszczególnymi tekstami? W jaki sposób dojrzewają i zmieniają się (lub: są cyzelowane)?

Chciałbym tak żyć, żeby pisanie innych poetów budziło we mnie zachwyt, megawkurw, najgłębsze wstrząśnięcie, i tak pisać, żeby nikogo nie znudzić. A sobie – nie kłamać. Przypomina mi się, że holenderscy trapiści, kiedy zapytałem o to, dlaczego w swoim klasztorze wytwarzają alkohol na sprzedaż, odpowiedzieli: mamy browar przy klasztorze, a nie klasztor przy browarze. Wszystko to, co mówię, to prawda, ale nie moja. Chociaż w podziale na browar i klasztor pobrzmiewa jakieś elementarne przywołanie prawdy jej w czarno-białym przedstawieniu, tak by nie niszczyć czerni ani bieli, ale je zatrzymać. Na chwilę. Ale żeby nie blakły – trzeba wbić gwóźdź w ścianę, barwy słabo trzymają się na samej ścianie. Zmierzając bardziej do rzeczy, tak powiem: mnie po napisaniu każdego tomu zostawało kilka wierszy. Ostatnio zostało więcej. Czasem zachowałem je na dysku, ponieważ piszę na komputerze, bardzo rzadko, choć ostatnio dość często ręcznie, a czasem kasowałem, i to bezpowrotnie. Zawsze łażę z notatnikiem, to fakt, nie moje przywiązanie do gryzipiórkostwa. Nie po to, żeby szukać do niego rzeczy, ale aby był pod ręką na wypadek rzeczy. A kiedy nastaje czas wydania tomu, drukuję wszystkie wiersze i chodzę po nich. Więcej wyrzucam niż zostawiam. Kiedy przychodzi czas wydania tomu, myślę: to moje życie, niech się dzieje, niech trwa, oby trwało. Nie mam poezji przy sobie, ani siebie przy poezji. Może mam ją w sobie, może tak.

Na sam koniec chcę Cię zapytać o zło. I o opanowanie. Piszesz w pewnym miejscu książki, że: „zło/ i zboczenie, choć na swój sposób śmieszne,// spodziewane” („chodziło o janka”). Bohater Twojej książki relacjonuje niekiedy przerażające rzeczy, robi to jednak zazwyczaj z ogromnym spokojem. Zastanawiam się więc: czy ten spokój to żal? Czy w żal wpisane jest pogodzenie się, odpuszczenie, uwewnętrznienie ograniczeń własnej sprawczości?

Nie zawsze bywa wpisane. Wtedy mówiłbym raczej o pokorze czy o jakimś rodzaju pogody ducha. Znam ludzi, którzy ze spokojem w oczach, z przyzwoleniem na upływający czas mówią: „było, minęło”. Ale czasem żal to gniew, latająca furia, czasem nie daje wytchnienia. Doskwiera. Spoglądając w przeszłość, wiele razy przyłapywałem się na tym, że muszę zatrzymać, czy może raczej powstrzymać swoje uczucia do ludzi, którzy odpowiadają im wyłącznie wtedy, gdy przytrafią mi się w moim własnym śnie, we wspomnieniu, w jakimś moim nostalgicznym wyobrażeniu. Że jeśli nawet ma popłynąć wiele krwi, muszę to zrobić. Może nawet nie krwi, może mgły, w każdym razie jakiejś substancji bliższej zmysłom. Gonić siebie dawnego to smutek i żal. Trud. To szaleństwo. Można także obwarować się w sobie. Zaskorupieć. Márai w jednym z pierwszych zapisów w Dzienniku po przybyciu do Nowego Jorku zanotował: „Być jeszcze twardszym. Jak kamień”. Wytrzymał wiele lat. I stał się w swoim skamienieniu bezradny. Kamień wietrzeje, to oczywiste. Dlatego zamiast używać tak podniosłego określenia, mógłbym powiedzieć złośliwie i prościej: „każdego szkoda”. Ale nie powiem, ponieważ przypomina mi się Stanisław Grzesiuk piszący w Pięciu latach kacetu o dwóch grupach więźniów Mauthausen-Gusen; ustawieni w kolejkach, jedni przed wejściem do komór gazowych, inni przed bramą prowadzącą poza teren obozu, więźniowie z każdej grupy oczekiwali na to, co miało ich spotkać. Grzesiuk bez żadnych emocji zapisał, że jedna kolejka stała do śmierci, a druga do życia. Koniec. Czasem opis zła musi być zimny, żeby na jego widok nie postradać zmysłów.

O AUTORACH

Roman Honet

Urodził się w 1974 roku. Poeta, wydał tomy: alicja (1996), Pójdziesz synu do piekła (1998), „serce” (2002), baw się (2008), moja (wiersze wybrane, 2008), piąte królestwo (2011), świat był mój (2014), ciche psy (2017), redaktor antologii Poeci na nowy wiek (2010), Połów. Poetyckie debiuty, współredaktor Antologii nowej poezji polskiej 1990 –2000 (2004). Laureat Nagrody im. Wisławy Szymborskiej 2015 za tom świat był mój. Tłumaczony na wiele języków obcych, ostatnio ukazał się wybór jego poezji w języku rosyjskim Месса Лядзинского (Msza Ladzińskiego, przeł. Siergiej Moreino, Moskwa 2017), tom w języku ukraińskim Світ належав мені (przeł. Iurii Zavadskyi, Tarnopol 2019) i serbskim Svet je bio mój (przeł. Biserka Rajčić, Belgrad 2021).

Zuzanna Sala

Ur. 1994, doktorantka Szkoły Doktorskiej Nauk Humanistycznych Uniwersytetu Jagiellońskiego w ramach programu literaturoznawstwo. Wiceredaktorka naczelna kwartalnika literackiego „KONTENT”, kieruje wydawnictwem poetyckim o tej samej nazwie. Publikowała teksty krytyczne m.in. w „Czasie Kultury”, „Odrze”, „Stonerze Polskim”, „Nowej Dekadzie Krakowskiej” czy „Wakacie”. Pochodzi z Bierutowa.

powiązania

Rozmowy na koniec: odcinek 23 Roman Honet

nagrania / TransPort Literacki Antonina Tosiek Jakub Skurtys Resina Roman Honet

Dwudziesty trzeci odcinek z cyklu “Rozmowy na koniec” w ramach festiwalu TransPort Literacki 28. Muzyka Resina.

WIĘCEJ

żal, może on

nagrania / TransPort Literacki Resina Roman Honet

Czytanie z książki żal, może on z udziałem Romana Honeta w ramach festiwalu TransPort Literacki 28. Muzyka Resina.

WIĘCEJ

Rozejrzeć się w świecie wiersza

wywiady / O KSIĄŻCE Joanna Łępicka Zuzanna Sala

Rozmowa Zuzanny Sali z Joanną Łępicką, towarzysząca premierze książki Zeszyt ćwiczeń Joanny Łępickiej, wydanej w Biurze Literackim 4 grudnia 2023 roku.

WIĘCEJ

Rozprężanie wdrukowanych krat

wywiady / O KSIĄŻCE Joanna Mueller Zuzanna Sala

Rozmowa Zuzanny Sali z Joanną Mueller, towarzysząca premierze książki trule Joanny Mueller, wydanej w Biurze Literackim 9 października 2023 roku.

WIĘCEJ

Afirmacja w splątaniu

wywiady / O KSIĄŻCE Anna Kałuża Kacper Bartczak Zuzanna Sala

Rozmowa Anny Kałuży i Zuzanny Sali z Kacprem Bartczakiem, towarzysząca premierze książki Czas kompost Kacpra Bartczaka, wydanej w Biurze Literackim 28 sierpnia 2023 roku.

WIĘCEJ

Moje likwidacje

dzwieki / WYDARZENIA Krzysztof Siwczyk Marta Podgórnik Roman Honet

Zapis całego spotkania autorskiego z udziałem Romana Honeta, Marty Podgórnik i Krzysztof Siwczyk podczas Portu Wrocław 2009.

WIĘCEJ

Historia jednego wiersza, czyli ewangeliści przed hotelem Puro

recenzje / KOMENTARZE Roman Honet

Autorski komentarz Romana Honeta, towarzyszący premierze książki żal, może on Romana Honeta, wydanej w Biurze Literackim 17 października 2022 roku.

WIĘCEJ

żal, może on (2)

utwory / zapowiedzi książek Roman Honet

Fragmenty zapowiadające książkę żal, może on Romana Honeta, która ukaże się w Biurze Literackim 17 października 2022 roku.

WIĘCEJ

żal, może on (1)

utwory / zapowiedzi książek Roman Honet

Fragmenty zapowiadające książkę żal, może on Romana Honeta, która ukaże się w Biurze Literackim 17 października 2022 roku.

WIĘCEJ

Ruch do wewnątrz

recenzje / ESEJE Zuzanna Sala

Recenzja Zuzanny Sali towarzysząca premierze książki Komunizm, gówno i może cię kocham Tomka Gromadki, wydanej w Biurze Literackim 7 lutego 2022 roku.

WIĘCEJ

Dywersja, schizma, herezja

wywiady / O KSIĄŻCE Jerzy Jarniewicz Zuzanna Sala

Rozmowa Zuzanny Sali z Jerzym Jarniewiczem, towarzysząca premierze książki Mondo cane, która ukazała się w Biurze Literackim 28 czerwca 2021 roku.

WIĘCEJ

Pamięć rozmawia z wiatrem

nagrania / Stacja Literatura Roman Honet

Czytanie z książki Pamięć rozmawia z wiatrem z udziałem Romana Honeta w ramach festiwalu Stacja Literatura 24.

WIĘCEJ

Czysty układ

wywiady / O PISANIU Joanna Mueller Roman Honet

Rozmowa Romana Honeta z Joanną Mueller, opublikowana w cyklu prezentacji najciekawszych archiwalnych tekstów z dwudziestopięciolecia festiwalu Stacja Literatura.

WIĘCEJ

Pamięć rozmawia z wiatrem

utwory / zapowiedzi książek Roman Honet

Fragment zapowiadający książkę Pamięć rozmawia z wiatrem Romana Honeta, która wkrótce ukaże się w Biurze Literackim.

WIĘCEJ

Substancja nie esencja

wywiady / O KSIĄŻCE Kacper Bartczak Zuzanna Sala

Rozmowa Zuzanny Sali z Kacprem Bartczakiem towarzysząca wydaniu książki Naworadiowa Kacpra Bartczaka, wydanej w Biurze Literackim 26 sierpnia 2019 roku.

WIĘCEJ

Trzeba walczyć do końca

wywiady / O PISANIU Robert Rybicki Roman Honet

Zapis rozmowy Romana Honeta z Robertem Rybickim, opublikowanej w cyklu prezentacji najciekawszych archiwalnych tekstów z dwudziestopięciolecia festiwalu Stacja Literatura.

WIĘCEJ

Poezja z nagrodami: świat był mój

recenzje / KOMENTARZE Roman Honet

Roman Honet odpowiada na pytania w ankiecie dotyczącej książki świat był mój, wydanej w Biurze Literackim 28 kwietnia 2014 roku, a w wersji elektronicznej 5 grudnia 2018 roku. Książka ukazuje się w ramach akcji „Poezja z nagrodami”.

WIĘCEJ

rzeczy używane

dzwieki / RECYTACJE Roman Honet

Wiersz z tomu świat był mój, zarejestrowany podczas spotkania “Odsiecz” na festiwalu Port Wrocław 2015.

WIĘCEJ

Nowa Faza*

wywiady / O KSIĄŻCE Jakub Nowacki Zuzanna Sala

Rozmowa Zuzanny Sali z Jakubem Nowackim na temat almanachu Połów. Poetyckie debiuty 2017, który ukazał się w Biurze Literackim 13 sierpnia 2018 roku.

WIĘCEJ

Symulacja świata

nagrania / Stacja Literatura Kacper Bartczak Maciej Jakubowiak Martyna Buliżańska Roman Honet Szymon Słomczyński

Spotkanie autorskie w ramach festiwalu Stacja Literatura 22, w którym udział wzięli Kacper Bartczak, Martyna Buliżańska, Roman Honet, Szymon Słomczyński i Maciej Jakubowiak.

WIĘCEJ

Tribute to John Ashbery

nagrania / Stacja Literatura Asja Bakić Bagio Guerra Bogusław Kierc Dawid Mateusz Joanna Mueller John Ashbery Kacper Bartczak Llŷr Gwyn Lewis Lynn Suh Marcin Sendecki Radosław Jurczak Roman Honet Ryan van Winkle Szymon Słomczyński Tomasz Bąk

Spotkanie autorskie “Tribute to John Ashbery” w ramach festiwalu Stacja Literatura 22.

WIĘCEJ

Poczucie łączności

wywiady / O KSIĄŻCE Joanna Roszak Roman Honet

Rozmowa Romana Honeta z Joanną Roszak, towarzysząca premierze książki Przyszli niedokonani, wydanej nakładem Biura Literackiego 5 lutego 2018 roku.

WIĘCEJ

Zbiegi okoliczności

recenzje / ESEJE Zuzanna Sala

Recenzja Zuzanny Sali książki Puste noce Jerzego Jarniewicza, wydanej nakładem Biura Literackiego 4 grudnia 2017 roku.

WIĘCEJ

W literaturze zawsze zostaje się w tyle

wywiady / O KSIĄŻCE Jakub Winiarski Roman Honet

Rozmowa Jakuba Winiarskiego z Romanem Honetem, towarzysząca premierze książki ciche psy, która ukazała się nakładem Biura Literackiego 21 sierpnia 2017 roku.

WIĘCEJ

matka współczesna

recenzje / KOMENTARZE Roman Honet

Autorski komentarz Romana Honeta w ramach cyklu „Historia jednego tekstu”, towarzyszący premierze książki ciche psy, wydanej w Biurze Literackim 21 sierpnia 2017 roku.

WIĘCEJ

jabłonie

dzwieki / RECYTACJE Roman Honet

Wiersz z tomu świat był mój, zarejestrowany podczas spotkania “Odsiecz” na festiwalu Port Wrocław 2015.

WIĘCEJ

[moja mała przyjaciółka…]

nagrania / Złodzieje wierszy Roman Honet

Wiersz z książki baw się. Klip zrealizowany w ramach konkursu “Etiuda z wierszem” dla studentów wrocławskiej ASP.

WIĘCEJ

Ciche psy (2)

utwory / zapowiedzi książek Roman Honet

Fragment zapowiadający książkę Ciche psy Romana Honeta, która ukaże się w Biurze Literackim 4 września 2017 roku.

WIĘCEJ

Wiersz na święta: kołyska dla króla

utwory / zapowiedzi książek Roman Honet

Poemat pochodzi z książki Ciche psy Romana Honeta, która ukaże się w przyszłym roku w Biurze Literackim.

WIĘCEJ

Milczenie, powrót, śmierć, dzieciństwo

wywiady / O KSIĄŻCE Grzegorz Czekański Roman Honet

Z Romanem Honetem o książce baw się rozmawia Grzegorz Czekański.

WIĘCEJ

otworzyłem sen nie mój, lato 1991. golden boy

recenzje / KOMENTARZE Roman Honet

Komentarz Romana Honeta do wierszy “otworzyłem sen nie mój” i “lato 1991. golden boy” z tomu baw się, który ukazał się nakładem Biura Literackie 9 czerwca 2008 roku.

WIĘCEJ

Otworzyłem sen nie mój

dzwieki / RECYTACJE Roman Honet

Wiersz z tomu baw się, zarejestrowany podczas spotkania “Moje likwidacje” na festiwalu Port Wrocław 2009.

WIĘCEJ

baw się

nagrania / Między wierszami Roman Honet

Joanna Orska, Agnieszka Wolny-Hamkało i Radosław Wiśniewski o czwartym tomie poetyckim Romana Honeta; rozmowa z Autorem oraz klip do wiersza „Korona” w reżyserii Anny Jadowskiej.

WIĘCEJ

[moja mała przyjaciółka…]

nagrania / Złodzieje wierszy Roman Honet

Wiersz z książki baw się (2008). Klip zrealizowany w ramach konkursu “Etiuda z wierszem” dla studentów wrocławskiej ASP.

WIĘCEJ

Dyskusja „Barbarzyńcy czy nie. Dwadzieścia lat po przełomie”

nagrania / Między wierszami Bohdan Zadura Darek Foks Dariusz Nowacki Justyna Sobolewska Krzysztof Jaworski Piotr Czerniawski Piotr Śliwiński Roman Honet

Port Wrocław 2009: wypowiedzi Dariusza Nowackiego, Piotra Śliwińskiego, Justyny Sobolewskiej, Piotra Czerniawskiego, Darka Foksa, Krzysztofa Jaworskiego, Bohdana Zadury, Romana Honeta.

WIĘCEJ

Czytajcie sami

recenzje / ESEJE Roman Honet

Recenzja Romana Honeta z książki Dialog w ciemności Władysława Sebyły w wyborze Wojciecha Bonowicza.

WIĘCEJ

Opisywanie pobytów w kolejnych systemach wartości i systemach obłudy

recenzje / ESEJE Roman Honet

Połów 2011. Fragment eseju Romana Honeta Nie łączyć, nie dzielić – o poezji Szymona Domagały-Jakucia.

WIĘCEJ

Odsiecz

nagrania / Z Fortu do Portu Filip Zawada Marta Podgórnik Roman Honet

Zapis spotkania autorskiego “Odsiecz” z Romanem Honetem, Martą Podgórnik i Filipem Zawadą w ramach 20. edycji festiwalu Port Literacki 2015.

WIĘCEJ

Musimy wpatrywać się w brak

recenzje / ESEJE Zuzanna Sala

Recenzja Zuzanny Sali towarzysząca premierze książki 21 wierszy miłosnych Adrienne Rich, wydanej w przekładzie Jakuba Głuszaka w Biurze Literackim 11 lipca 2016 roku.

WIĘCEJ

Cztery razy (o) Naraz

recenzje / KOMENTARZE Anna Kałuża Katarzyna Fetlińska Marta Podgórnik Roman Honet

Komentarze Marty Podgórnik, Katarzyny Fetlińskiej, Anny Kałuży, Romana Honeta do wierszy z książki Julii Szychowiak Naraz, wydanej w Biurze Literackim 4 kwietnia 2016 roku.

WIĘCEJ

Kobieta, muzyka, liryka i pies

wywiady / O KSIĄŻCE Artur Burszta Roman Honet

Rozmowa Artura Burszty z Romanem Honetem, towarzysząca premierze książki rozmowa trwa dalej, wydanej w Biurze Literackiem 8 marca 2016 roku.

WIĘCEJ

Myśląc o zmienności

recenzje / KOMENTARZE Roman Honet

Autorski komentarz Romana Honeta w ramach cyklu „Historia jednego wiersza”, towarzyszący premierze książki rozmowa trwa dalej, wydanej w Biurze Literackim 8 marca 2016 roku.

WIĘCEJ

miesiąc nieśmiertelnych

dzwieki / RECYTACJE Roman Honet

Wiersz z tomu świat był mój, zarejestrowany podczas spotkania „Odsiecz” na festiwalu Port Wrocław 2015.

WIĘCEJ

Można umierać

recenzje / ESEJE Zuzanna Sala

Recenzja Zuzanny Sali towarzysząca premierze e-booka Justyny Bargielskiej China shipping wydanego w Biurze Literackim 8 lutego 2016 roku.

WIĘCEJ

Żeby wrzał

dzwieki / RECYTACJE Roman Honet

Wiersz z tomu baw się, zarejestrowany podczas spotkania “Moje likwidacje” na festiwalu Port Wrocław 2009.

WIĘCEJ

Pieśń o powrotach, całości i częściach

dzwieki / RECYTACJE Roman Honet

Wiersz z tomu baw się, zarejestrowany podczas spotkania “Moje likwidacje” na festiwalu Port Wrocław 2009.

WIĘCEJ

Komentarz do wiersza “nikt nie zaśnie”

recenzje / KOMENTARZE Roman Honet

Komentarz Romana Honeta do wiersza „nikt nie zaśnie ” z tomu świat był mój

WIĘCEJ

Gorycz bliskości niechcianej

wywiady / O KSIĄŻCE Roman Honet

Z Romanem Honetem o książce świat był mój rozmawia Konrad Wojtyła.

WIĘCEJ

Nie ze względu na piękne obrazy, ale na moc słowa

wywiady / O KSIĄŻCE Martyna Buliżańska Roman Honet

Rozmowa Romana Honeta z Martyną Buliżańską, towarzysząca premierze książki Moja jest ta ziemia, wydanej w Biurze Literackim 26 września 2013 roku.

WIĘCEJ

Spacerów jestem głodny, niech zima się skończy!

wywiady / O PISANIU Maciej Kulis Roman Honet

Z Maciejem Kulisem o książce Połów. Poetyckie debiuty 2012 rozmawia Roman Honet.

WIĘCEJ

O wierszach Macieja Kulisa

recenzje / NOTKI I OPINIE Roman Honet

Roman Honet, współredaktor antologii Połów. Poetyckie debiuty 2012, o twórczości Macieja Kulisa.

WIĘCEJ

Jakby w kamieniu

wywiady / O PISANIU Patryk Czarkowski Roman Honet

Z Patrykiem Czarkowskim o książce Połów. Poetyckie debiuty 2012 rozmawia Roman Honet.

WIĘCEJ

O wierszach Patryka Czarkowskiego

recenzje / NOTKI I OPINIE Roman Honet

Roman Honet, współredaktor antologii Połów. Poetyckie debiuty 2012, o twórczości Patryka Czarkowskiego.

WIĘCEJ

Połów

wywiady / O PISANIU Marta Podgórnik Roman Honet

Redaktor według mnie nie powinien ogrywać żadnej roli. Ma być czytelnikiem. Sam tak traktowałem autorów, którzy trafili do mnie w Połowie.

WIĘCEJ

Nie łączyć, nie dzielić

recenzje / IMPRESJE Roman Honet

Roman Honet współredaktor antologii Połów. Poetyckie debiuty 2011 o twórczości Kamila Brewińskiego, Macieja Burdy, Szymona Domagały-Jakucia i Grzegorza Jędrka.

WIĘCEJ

Czytajcie sami

recenzje / IMPRESJE Roman Honet

Esej Romana Honeta towarzyszący premierze książki Dialog w ciemności Władysława Sebyły w wyborze Wojciecha Bonowicza.

WIĘCEJ

„dla mgły, dla pustyni”

recenzje / KOMENTARZE Roman Honet

Autorski komentarz Romana Honeta do wiersza „dla mgły, dla pustyni” z książki piate królestwo, wydanej nakładem Biura Literackiego 27 stycznia 2013 roku.

WIĘCEJ

„ptak już nigdy”

recenzje / KOMENTARZE Roman Honet

Autorski komentarz Romana Honeta do wiersza “ptak już nigdy” z książki piąte królestwo.

WIĘCEJ

To ja posadziłem palmy i wybrałem małpy

wywiady / O KSIĄŻCE Roman Honet

Z Romanem Honetem o książce piąte królestwo rozmawia Konrad Wojtyła.

WIĘCEJ

O poezji Sławomira Elsnera

recenzje / NOTKI I OPINIE Roman Honet

Bohater Elsnera przypomina człowieka znajdującego się na skraju wyczerpania, zatem jeśli miała tu miejsce konfrontacja, to właśnie jego zmuszono do kapitulacji. Do życia utajonego: na dnie, w piwnicy…

WIĘCEJ

O poezji Konrada Góry

recenzje / NOTKI I OPINIE Roman Honet

Poeta, który mówi swoją prawdę, nie ma potrzeby oglądania się wstecz, nie prowadzi go konieczność konfrontowania swojego komunikatu wobec innego.

WIĘCEJ

Czuję się zdecydowanie nieświadomy swojego pisania

wywiady / O PISANIU Roman Honet Tomasz Pułka

Rozmowa Romana Honeta z Tomaszem Pułką, towarzysząca premierze antologii Poeci na nowy wiek, wydanej w Biurze Literackim 8 kwietnia 2010 roku.

WIĘCEJ

Zapis niepewności

wywiady / O KSIĄŻCE Jacek Dehnel Roman Honet

Rozmowa Romana Honeta z Jackiem Dehnelem, towarzysząca premierze antologii Poeci na nowy wiek, wydane w Biurze Literackim w 2010 roku.

WIĘCEJ

Obecnie jestem panterą

wywiady / O PISANIU Justyna Bargielska Roman Honet

Rozmowa Romana Honeta z Justyną Bargielską, towarzysząca premierze antologii Poeci na nowy wiek, wydanej w Biurze Literackim w 2010 roku.

WIĘCEJ

O poezji Roberta Rybickiego

recenzje / ESEJE Roman Honet

Laudacja Romana Honeta, prowadzącego projekt Poeci na nowy wiek.

WIĘCEJ

O wierszach Urszuli Kulbackiej

recenzje / NOTKI I OPINIE Roman Honet

Wydaje mi się, że w wierszach Kulbackiej szczególnie ważne jest nieprzerwane zachowywanie czujności, tyle że powody tego stanu – odwrotnie niż w poprzednim wypadku – przeniosły się z ludzi, (którzy, ilekroć by się w liryce Kulbackiej nie spotkali, niemal zawsze krzyczą, przeklinają, narzekają) na rzeczy martwe i dlatego teraz nawet w zetknięciu z nimi trzeba zdać się na obsesyjną ostrożność…

WIĘCEJ

O wierszach Martyny Buliżańskiej

recenzje / NOTKI I OPINIE Roman Honet

Buliżańska pisze nonszalancko, ale to typ nonszalancji, który odnosi się nie do ignorancji, ale do wariacji powstałych dzięki jakości wykonania.

WIĘCEJ

O wierszach Krzysztofa Dąbrowskiego

recenzje / NOTKI I OPINIE Roman Honet

Krzysztof Dąbrowski ujął mnie swoją zachłannością na życie. Na świat. Przenikająca pazerność. Żarliwość. Nieoczekiwane, błahe zdarzenie, przypadkowy epizod potęguje głębię tego nienasycenia.

WIĘCEJ

O wierszach Dominika Piotra Żyburtowicza

recenzje / NOTKI I OPINIE Roman Honet

Daleko – to miara z naszego świata, mogłyby doskonale widnieć na niej dokładniejsze i wymierniejsze stopnie, ale tu nie chodzi o rachunek, ale o wysłanie pewnego sygnału: możliwość ostatecznego zniweczenia – może bezpowrotnej śmierci, może rozstania na zawsze – zostaje wykluczona.

WIĘCEJ

Połów 2010 okiem Romana Honeta

wywiady / O KSIĄŻCE Roman Honet

Czasem trafiały się zestawy oryginalne, świadczące o gotowości, ale także o zdolności do podjęcia ryzyka przez autora, zdarzało się to sporadycznie, zresztą nie spodziewałem się odwrotnych proporcji, i to właśnie owe zestawy stanowiły dla mnie punkt odniesienia…

WIĘCEJ

Poeci na nowy wiek. Suplement

recenzje / NOTKI I OPINIE Roman Honet

Kierowało mną wyłącznie przekonanie, że wiersze przywołanych autorów, to, co wnieśli oraz wnieść mogą do liryki polskiej, domaga się – z racji mojej roli w całym projekcie – zdecydowanej reakcji.

WIĘCEJ

Poeci na nowy wiek. Rocznik 2009

recenzje / NOTKI I OPINIE Roman Honet

Prezentacje najciekawszych debiutantów z rocznika 2009. Wśród wyróżnionych: Waldemar Jocher, Małgorzata Lebda, Joanna Lech, Dawid Majer, Agnieszka Mirahina, Teresa Radziewicz, Bianka Rolando, Anna Wieser.

WIĘCEJ

Poeci na nowy wiek. Rocznik 2008

recenzje / NOTKI I OPINIE Roman Honet

Prezentacje najciekawszych debiutantów z rocznika 2008. Wśród wyróżnionych: Szymon Bira, Marcin Czerkasow, Sławomir Elsner, Konrad Góra, Iwona Kacperska, Izabela Kawczyńska, Grzegorz Kwiatkowski, Monika Mosiewicz, Kamila Pawluś, Bohdan Sławiński.

WIĘCEJ

Poeci na Nowy wiek. Rocznik 2007

recenzje / NOTKI I OPINIE Roman Honet

Prezentacje najciekawszych debiutantów z rocznika 2007. Wśród wyróżnionych: Kamila Janiak, Przemysław Owczarek, Marcin Perkowski, Jakub Przybyłowski, Jarosław Spuła, Julia Szychowiak i Marek Wojciechowski.

WIĘCEJ

Poeci na Nowy Wiek. Rocznik 2005

recenzje / NOTKI I OPINIE Roman Honet

Prezentacje najciekawszych debiutantów z rocznika 2005. Wśród wyróżnionych: Magdalena Komoń, Bartosz Konstrat, Szczepan Kopyt, Piotr Kuśmirek, Piotr Mierzwa, Artur Nowaczewski, Dariusz Pado, Justyna Radczyńska, Dagmara Sumara, Anna A. Tomaszewska, Adam Zdrodowski.

WIĘCEJ

Poeci na nowy wiek. Rocznik 2004

recenzje / NOTKI I OPINIE Roman Honet

Prezentacje najciekawszych debiutantów z rocznika 2004. Wśród wyróżnionych: Jacek Dehnel, Tomasz Gerszberg, Tomasz Jamroziński, Roman Kaźmierski, Joanna Wajs.

WIĘCEJ

Poeci na Nowy Wiek. Rocznik 2003

recenzje / NOTKI I OPINIE Roman Honet

Prezentacje najciekawszych debiutantów z rocznika 2003 (Justyna Bargielska, Juliusz Gabryel, Michał Kasprzak, Paweł Kozioł, Robert Król, Joanna Mueller, Robert Rybicki, Radosław Wiśniewski), towarzyszące projektowi “Poeci na nowy wiek”.

WIĘCEJ

Poeci na Nowy Wiek. Rocznik 2002

recenzje / NOTKI I OPINIE Roman Honet

Prezentacje najciekawszych debiutantów z rocznika 2002. Wśród wyróżnionych: Jacek Bierut, Ryszard Chłopek, Grzegorz Giedrys, Małgorzata Jurczak, Tobiasz Melanowski, Anna Piekara, Paweł Sarna, Marcin Siwek.

WIĘCEJ

Poeci na nowy wiek. Rocznik 2001

recenzje / NOTKI I OPINIE Roman Honet

Prezentacje najciekawszych debiutantów z rocznika 2001. Wśród wyróżnionych: Marcin Cecko, Agnieszka Kuciak, Paweł Lekszycki, Piotr Macierzyński, Marcin Ożóg, Edward Pasewicz, Michał Sobol, Małgorzata Sochoń.

WIĘCEJ

Poeci na nowy wiek. Rocznik 2000

recenzje / NOTKI I OPINIE Roman Honet

Prezentacje najciekawszych debiutantów z rocznika 2000. Wśród wyróżnionych: Wojciech Brzoska, Julia Fiedorczuk, Krzysztof Gedroyć, Anna Podczaszy, Adam Pluszka.

WIĘCEJ

Żadnego pokolenia nie było

wywiady / O KSIĄŻCE Roman Honet

Jeśli istnieje coś takiego, jak poezja roczników 70., to można być nawet królową angielską, ale lepiej się z tym nie obnosić, żeby nie wzbudzać zainteresowania psychiatrów. Ale ja tam nie wiem, czy istnieje…

WIĘCEJ

[dzień na wyścigach. rzeka niosąca kubły], echa jednego głosu

recenzje / KOMENTARZE Roman Honet

Natychmiastowe rozstrzygnięcia w pisaniu czasem są dla mnie równocześnie tak ostateczne, że stoję wobec konieczności uznania ich za nienaruszalne, choć powstały za moją przyczyną.

WIĘCEJ

O baw się

recenzje / NOTKI I OPINIE Roman Honet

Komentarze Joanny Mueller, Konrada Wojtyły, Macieja Milacha, Bartosza Sadulskiego, Jakuba Momry, Bartłomieja Majzla.

WIĘCEJ

Rozmowy na koniec: odcinek 23 Roman Honet

nagrania / TransPort Literacki Antonina Tosiek Jakub Skurtys Resina Roman Honet

Dwudziesty trzeci odcinek z cyklu “Rozmowy na koniec” w ramach festiwalu TransPort Literacki 28. Muzyka Resina.

WIĘCEJ

żal, może on

nagrania / TransPort Literacki Resina Roman Honet

Czytanie z książki żal, może on z udziałem Romana Honeta w ramach festiwalu TransPort Literacki 28. Muzyka Resina.

WIĘCEJ

Historia jednego wiersza, czyli ewangeliści przed hotelem Puro

recenzje / KOMENTARZE Roman Honet

Autorski komentarz Romana Honeta, towarzyszący premierze książki żal, może on Romana Honeta, wydanej w Biurze Literackim 17 października 2022 roku.

WIĘCEJ

W omatidiach roztrzęsiona afirmacja niepogodzenia

recenzje / ESEJE Przemysław Rojek

Recenzja Przemysława Rojka, towarzysząca premierze książki żal, może on Romana Honeta, wydanej w Biurze Literackim 17 października 2022 roku.

WIĘCEJ

żal, może on (2)

utwory / zapowiedzi książek Roman Honet

Fragmenty zapowiadające książkę żal, może on Romana Honeta, która ukaże się w Biurze Literackim 17 października 2022 roku.

WIĘCEJ

żal, może on (1)

utwory / zapowiedzi książek Roman Honet

Fragmenty zapowiadające książkę żal, może on Romana Honeta, która ukaże się w Biurze Literackim 17 października 2022 roku.

WIĘCEJ

Pamięć rozmawia z wiatrem

nagrania / Stacja Literatura Roman Honet

Czytanie z książki Pamięć rozmawia z wiatrem z udziałem Romana Honeta w ramach festiwalu Stacja Literatura 24.

WIĘCEJ

Pamięć rozmawia z wiatrem

utwory / zapowiedzi książek Roman Honet

Fragment zapowiadający książkę Pamięć rozmawia z wiatrem Romana Honeta, która wkrótce ukaże się w Biurze Literackim.

WIĘCEJ

W omatidiach roztrzęsiona afirmacja niepogodzenia

recenzje / ESEJE Przemysław Rojek

Recenzja Przemysława Rojka, towarzysząca premierze książki żal, może on Romana Honeta, wydanej w Biurze Literackim 17 października 2022 roku.

WIĘCEJ

Wiersz na święta: kołyska dla króla

utwory / zapowiedzi książek Roman Honet

Poemat pochodzi z książki Ciche psy Romana Honeta, która ukaże się w przyszłym roku w Biurze Literackim.

WIĘCEJ

„Każde ma na szyi psa”, czyli o nowej książce Romana Honeta

recenzje / IMPRESJE Katarzyna Kędzierska

Recenzja Katarzyny Kędzierskiej z książki Romana Honeta świat był mój.

WIĘCEJ

Kłębowiska sensu

recenzje / ESEJE Jerzy Madejski

Recenzja Jerzego Madejskiego z książki świat był mój Romana Honeta, która ukazała we wrześniu 2014 roku się w miesięczniku “Nowe Książki”.

WIĘCEJ

Podróż wstecz

recenzje / ESEJE Krzysztof Sztafa

Recenzja Krzysztofa Sztafy z książki świat był mój Romana Honeta, która ukazała się 9 lipca 2014 roku na stronie Literatki.com.

WIĘCEJ

Świat był mój

recenzje / ESEJE Roksana Obuchowska

Recenzja Roksany Obuchowskiej z książki świat był mój Romana Honeta, która ukazała się 12 listopada 2014 roku na na stronie internetowej DOKiS: Dolnośląska Kultura i Sztuka.

WIĘCEJ

Jaki jest świat według Romana Honeta?

recenzje / ESEJE Dominik Borowski

Recenzja Dominika Borowskiego z książki świat był mój Romana honeta, która ukazała się w lipcu 2014 roku w Kieleckim Magazynie Kulturalnym „Projektor”.

WIĘCEJ

Intymna tanatologia serca

recenzje / ESEJE Marianna Kijanowska

Recenzja Marianny Kijanowskiej z książki alicja Romana Honeta.

WIĘCEJ

Genetycznie sensualna fantazja Honeta

recenzje / ESEJE Marcin Sierszyński

Recenzja Marcina Sierszyńskiego z książki piąte królestwo Romana Honeta, która ukazała się na portalu wywrota.pl.

WIĘCEJ

Ręce i psy. O przywracaniu ciała w poezji Romana Honeta

recenzje / ESEJE Jacek Mączka

Recenzja Jacka Mączki z książki piąte królestwo Romana Honeta, która ukazała się w 2011 roku w kwartalniku „Fraza”.

WIĘCEJ

„Ostre fale głęboko w nas” — obrazy przejścia w piątym królestwie Romana Honeta

recenzje / ESEJE Monika Kocot

Recenzja Moniki Kocot z książki piąte królestwo Romana Honeta, która ukazała się w 2011 roku w kwartalniku „Fraza”.

WIĘCEJ

Ewangelia odwrócona

recenzje / IMPRESJE Magdalena Rabizo-Birek

Esej Magdaleny Rabizo-Birek towarzyszący premierze książki świat był mój Romana Honeta.

WIĘCEJ

Można znaleźć siebie

recenzje / ESEJE Magdalena Bartnik

Recenzja Magdaleny Bartnik z piątego królestwa Romana Honeta.

WIĘCEJ

Podróż pośmiertna

recenzje / ESEJE Andrzej Franaszek

Recenzja Andrzeja Franaszka z książki baw się Romana Honeta.

WIĘCEJ

Czarne Tęcze

recenzje / ESEJE Przemysław Witkowski

Recenzja Przemysława Witkowskiego z książki moja Romana Honeta.

WIĘCEJ

piąte królestwo – pięć uwag

recenzje / NOTKI I OPINIE Piotr Śliwiński

Autorski komentarz Piotra Śliwińskiego do książki piąte królestwo Romana Honeta, wydanej nakładem Biura Literackiego 20 stycznia 2011 roku.

WIĘCEJ

Dlaczego potrzebny jest nam Honet?

recenzje / ESEJE Michał Larek

Recenzja Michała Larka z książki piąte królestwo Romana Honeta.

WIĘCEJ

Nowe sposoby

recenzje / ESEJE Paweł Kaczmarski

Recenzja Pawła Kaczmarskiego z antologii Poeci na nowy wiek przygotowanej przez Romana Honeta.

WIĘCEJ

Widzenie księdza Romana? Antologia Poeci na nowy wiek

recenzje / ESEJE Marcin Jurzysta

Recenzja Marcina Jurzysty z antologii Poeci na nowy wiek przygotowanej przez Romana Honeta.

WIĘCEJ

Dwadzieścia dwa

recenzje / ESEJE Bartosz Sadulski

Recenzja Bartosza Sadulskiego z antologii Poeci na nowy wiek przygotowanej przez Romana Honeta.

WIĘCEJ

Zabawy Honeta

recenzje / ESEJE Alina Świeściak

Recenzja Aliny Świeściak z książki baw się Romana Honeta.

WIĘCEJ

Jeśli zabawa, to własnym kosztem

recenzje / ESEJE Marta Baron

Recenzja Marty Baron z książki baw się Romana Honeta.

WIĘCEJ

Robię rock’n’rolla w pustce i kostnicach

recenzje / ESEJE Sylwia Omiotek

Recenzja Sylwii Omiotek z książki baw się Romana Honeta.

WIĘCEJ

Honet "dziecko" i dzieci Honeta – nieustanna mediacja

recenzje / ESEJE Przemysław Owczarek

Recenzja Przemysława Owczarka z książki baw się Romana Honeta.

WIĘCEJ