Czarnych słońc milionami

W debiu­tanc­kiej książ­ce Jaku­ba Pszo­nia­ka Chy­ba na pew­no czar­ną okład­kę zdo­bi­ła czar­na gru­da węgla. Kolej­ne dwa tomy rów­nież korzy­sta­ły głów­nie z tej kolo­ry­sty­ki i dość ogra­ni­czo­nej typo­gra­fii. W tym czwar­tym (chy­ba ta sama) gru­da z debiu­tu, obró­co­na o 90 stop­ni, znaj­du­je się już na bia­łym tle. Nawią­za­nie? Powrót? Trans­for­ma­cja? Geo­me­trycz­ne prze­two­rze­nie, w któ­rym biel zastę­pu­je czerń (Male­wicz), cho­ciaż wca­le nie zmie­nia się ciem­na tona­cja tego pisa­nia? Pszo­niak sam sobie pro­jek­tu­je okład­ki (i nie tyl­ko sobie), więc gest jest jak naj­bar­dziej inten­cjo­nal­ny. Coś tu jed­nak domy­ka­my i nad czymś pra­cu­je­my – w książ­ce, w sobie, w życiu wewnętrz­nym.

Wydaw­ca ogła­sza w mate­ria­łach towa­rzy­szą­cych „ponow­ny debiut”. I rze­czy­wi­ście, nawiść war­to czy­tać w asy­ście Chyba na pew­no (2019), ale z baga­żem tych wszyst­kich doświad­czeń, któ­re zło­ży­ły się na oba tomy pomię­dzy, zwłasz­cza z pamię­cią o woj­nie w Ukra­inie (nad­mia­ro­we „r” z Kar­ni­stra odbi­ja się czkaw­ką w wier­szu „nad­miar” oraz w wer­sach „nie­po­trzeb­ną jak „r” w marlborlo”/ „jedy­ną jak R w spier­da­laj” w „Ludziach Wscho­du”). Docho­dzi do tego spe­cy­ficz­ny cię­żar, któ­ry zaczę­ły dźwi­gać wier­sze Pszo­nia­ka wraz z wcho­dze­niem auto­ra w wiek śred­ni i prze­kro­cze­niem mitycz­nej czter­dziest­ki. Jakąś pamięć i jakiś cię­żar nio­sły zawsze, bo od począt­ku była to poezja uwi­kła­nia w zbio­ro­we trau­my, w kopal­nia­ną histo­rię Ślą­ska, języ­ko­we wypo­mi­na­nie win i spi­sy­wa­nie strat, roz­dar­ta mię­dzy opo­wia­da­niem prze­szło­ści, mitem, sagą rodzin­ną i pyta­niem o nie­moż­li­we, wycze­ki­wa­ne jutro. Nośni­kiem tych traum i moż­li­wo­ści sta­wa­ła się więc lirycz­na gawę­da – wspo­mi­na­nie histo­rii, przy­wo­ły­wa­nie cie­ka­wo­stek, niby repor­ta­żo­we, ale zawsze jakoś spię­te z indy­wi­du­al­nym losem pod­mio­tu lirycz­ne­go.

Pisa­łem w nie­ist­nie­ją­cych już „Wizjach”, że Pszo­niak ma men­tal­ność „zra­dy­ka­li­zo­wa­ne­go baja­rza miej­skie­go”, w czym nadal przy­po­mi­na mi tro­chę Kon­ra­da Górę z jego pół­au­ten­tycz­ny­mi aneg­do­ta­mi z życia lum­pen­pro­le­ta­ria­tu („Pół­to­rej deka­dy temu w knaj­pie, do któ­rej łażę wła­ści­wie od zawsze, to zna­czy od XX wie­ku, spo­tka­łem kil­ku­krot­nie Rut­ge­ra Hau­era (75†)” z „Wier­sza dla kole­gi, któ­re­mu unie­moż­li­wio­no pro­wa­dze­nia rubry­ki plot­kar­skiej w jed­nym z maga­zy­nów mło­do­li­te­rac­kich”). Ale wie­le też łączy go ze zmar­z­nię­ty­mi i zmię­ty­mi, uwi­kła­ny­mi w gro­te­sko­wą wędrów­kę w cza­sie pod­mio­ta­mi Mar­ci­na Świe­tlic­kie­go. I obie te rze­czy postrze­gam jako pozy­tyw­ne ścież­ki tego pisa­nia. Weź­my wspo­mnia­ny już „nad­miar”, jego iro­nicz­ne przed­pu­en­cie:

Sto­ję zgię­ty i wyplu­wam nad­miar. Jak wte­dy, kie­dy poli­cjant
kazał mi się rozejść, choć byłem zupeł­nie sam. Sto­ję zgię­ty
i wyplu­wam nad­miar.

Takie „roz­cho­dze­nie się” (w szwach, na boki) kon­struk­cji „ja” odbi­ja się w „roz­jeż­dża­niu się” z debiu­tanc­kie­go tomu, ale też uzu­peł­nia pere­gry­na­cje tego pod­mio­tu o aspekt cie­le­sny – psu­cia się tego fun­da­men­tal­ne­go wehi­ku­łu, dzię­ki któ­re­mu Pszo­niak prze­no­si histo­rie z miej­sca na miej­sce.

Mam jed­nak wra­że­nie, że czar­ne gru­dy, któ­ry­mi autor kar­mił sil­ni­czek swo­je­go wier­sza, nigdy jesz­cze nie waży­ły tak dużo. Czy­tam nawiść z bólem. Spi­su­ję wra­że­nia jak dono­sy, jak zły poli­cjant z wier­szy. Wyno­to­wu­ję sobie fra­zy, któ­re z gawę­dzia­rza, wpa­trzo­ne­go w aneg­do­tycz­ne losy swo­je, swo­jej rodzi­ny i całe­go Gór­ne­go Ślą­ska, zro­bi­ły etycz­ne­go egzy­sten­cja­li­stę w duchu hero­icz­nym, sartre’owskim. Może dla­te­go, że to, co było meta­fo­rycz­nym „czar­nym słoń­cem” tej poezji – jakiś rdzeń z melan­cho­lij­ne­go snu­cia się od pętli do pętli tram­wa­jo­wej, wid­mo powtó­rze­nia z prze­sły­sze­niem, wymia­na gło­sek mię­dzy wyra­za­mi, zapę­tle­nia i echo­la­lie – zmie­ni­ło się w „czar­ną plam­kę” na skó­rze i nabra­ło jesz­cze bar­dziej ponu­rej, zło­wro­giej posta­ci („ziar­no z któ­re­go uro­dzi się głóg/ papie­rów­ka albo mar­twy pik­sel”). Może cho­dzi o raka, o jego wszech­obej­mu­ją­cą moc, któ­ra przy­pad­kiem – i na szczę­ście na razie bez więk­szych kon­se­kwen­cji, poza wycię­ciem tu i tam „nad­mia­ru” – przy­da­rza się boha­te­ro­wi: „to ciem­ne ziar­no samo­bój­czy okruch/ kawa­łek sie­bie co wyrósł w odruchu/ na ruchy wojsk i pla­net”. Może o kolej­ne cho­ro­by i śmier­ci wokół. A może o prze­trą­co­ną, gno­styc­ką i z ducha miło­szow­ską onto­lo­gię węglo­we­go świa­ta, w któ­rym panu­ją wiecz­ne grud­nie i roz­cza­ro­wu­ją­ce czerw­ce, „(…) bóg ma swo­ich bogów/ i ci swo­ich bogów mają/ i ostat­ni z nich boga ma w tym pierw­szym”, zaś „woj­ny nie było od woj­ny a to kurew­sko dłu­go”.

Swo­je robi na pew­no to, że nawiść jest jesz­cze bar­dziej oso­bi­sta, pozba­wio­na poko­le­nio­wych mani­fe­stów, wyzby­ta socjo­lo­gicz­nej mocy i uni­wer­sa­li­za­cji. Dia­gno­za doty­czy głów­nie „ja” – Jaku­ba Pszo­nia­ka – a nie całe­go świa­ta wokół, i nawet jeśli zaczy­na uda­wać namysł nad warun­ka­mi ist­nie­nia, zsu­wa się w pokrew­ne Mer de Gla­ce prak­ty­ki sie­bie, raczej kom­pul­syw­ne rato­wa­nie się w korzen­nych opo­wie­ściach, niż pie­śni nadziei: „prze­spać się/ prze­spać świat/ i każ­dy z koń­ców świata/ prze­spać się ale najpierw// kotu suche nasypać/ książ­kę zamknąć odłożyć/ pły­ty wło­żyć do wła­ści­wych kopert” („Źre­ni­ca”). A wszyst­ko to w try­bie odwle­cze­nia, zawie­sze­nia, dła­wie­nia się plwo­ci­ną, w wycze­ki­wa­niu na pyli­cę lub wyrok, tak jak­by nad każ­dym „na razie” i „tym­cza­sem” (z dwóch wier­szy – „tym­cza­sem czwar­ta” i „tym­cza­sem pią­ta” moż­na by zro­bić nie­złe blu­esy, w sam raz na cho­rzow­ską Szty­gar­kę) domy­ka­ło się skle­pie­nie:

obie­cu­ję: kie­dyś napi­szę ci dokład­nie ten czar­ny punkt
napi­szę hory­zont – bli­znę kra­jo­bra­zu spod któ­rej
odłu­pa­no słoń­ce

obie­cu­ję: kie­dyś napi­szę ci ten kamień
któ­ry wykrztu­si­łem i któ­ry na języ­ku
zosta­wił czar­ny ślad

(…)

na razie zmie­nio­ne w ska­łę słoń­ce
nio­sę w przy­mknię­tych dło­niach
jak pod­nie­sio­ne pod drze­wem pisklę

kie­dyś – obie­cu­ję
ale jesz­cze nie

(„tajem­ni­ce świa­tła [car­bo / mela­no­ma mali­gnum]”)

Na ogół to źle dla wymo­wy kry­tycz­nej i poli­fo­nii tek­stu, że gubi się tło (a „tła” to dru­gi z kolei wiersz tomu, para­lel­ny do „świa­ta”, co z mar­szu przy­po­mi­na o tym, jak w debiu­cie „tli[ło] się tło”; a jesz­cze Czycz, a Góra, a Borow­ski i jego „uciecz­ka z kamien­ne­go świa­ta”; a Miron, któ­ry w wybo­rze wier­szy, przy­go­to­wa­nym przez Pszo­nia­ka w 2022, „z dnia robił noc”…). W epi­ce ta ten­den­cja dopro­wa­dzi­ła nas do nar­cy­stycz­nych auto­fik­cji, z któ­rych każ­da pró­bu­je trak­to­wać swój wła­sny ośro­dek mówią­cy jako wyjąt­ko­wy i zara­zem zna­czą­cy. W poezji jest ina­czej – cza­sem wła­śnie ta umie­jęt­ność rezy­gna­cji z socjo­lo­gicz­ne­go namy­słu, z sze­ro­kiej per­spek­ty­wy, pro­wa­dzi w naj­do­sko­nal­szą ciem­ność języ­ka. A Pszo­niak jest raczej poetą śmier­ci, orfic­kim, a więc ponad­to – jak poka­zu­ją począ­tek i zakoń­cze­nie książ­ki – poetą miło­snym, któ­ry pró­bu­je opie­rać się bez­na­dziei i nie­na­wi­ści, snu­jąc pod zwa­ła­mi gru­zu i piry­tu nik­ną­cą pieśń życia.

W Chy­ba na pew­no była to pieśń roz­mi­nię­cia się z uko­cha­ną, bo w tych wszyst­kich w pocho­dach w kana­bi­no­lo­wy dym cho­dzi­ło prze­cież o to, by „(…) wszyst­ko dobrze zapamiętać/ po to tylko/ by móc ci opowiedzieć/ i zno­wu co zawsze/ zno­wu tyl­ko kocham cię gdy już widzę/ a resz­ta nie­waż­na”. W nawi­ści rów­nież idzie o podob­ne wyzna­nie, o dotar­cie do „teraz” ostat­nie­go wier­sza: „dopi­jam her­ba­tę któ­rej nie skończyłaś/ i jeśli to nie jest miłość to co nią jest?”. Orfic­ki dra­mat pod­mio­tu nie doty­czy już jed­nak roz­je­cha­nia się z uko­cha­ną, któ­re­go staw­ką jest pismo, zapis, wiersz jako ślad tego minię­cia (bo spo­tka­nie jest prze­cież speł­nie­niem i nie potrze­bu­je poezji). Doty­ka jakie­goś głęb­sze­go roz­sz­cze­pie­nia w piszą­cym, tąp­nię­cia całe­go osu­wi­ska skład­ni. Jego „wczo­raj” i „jutro” ule­gły rady­kal­nej defrag­men­ta­cji i zapę­tle­niu, wsku­tek cze­go teraź­niej­szość prze­sta­je być odczu­wa­na jako real­ny czas życia i dzia­ła­nia pod­mio­tu. Na hory­zon­cie panu­je czer­wień „jak wiecz­ny zachód każ­de­go ze słońc”. I kie­dy Pszo­niak pisze w „uli­cy Żoł­nie­rza”: „pięć lat stąd tu jestem a znów jak­by od wczo­raj” (porów­naj­cie z debiu­tanc­ką „uli­cą wytrwa­łych)”, a potem kontr­uje wier­szem „jutro”: „że jed­nak kie­dyś przyj­dzie takie jutro”, to wie­my, że czas się nie wypeł­nił, lecz wyko­le­ił – ten histo­rycz­ny i ten pry­wat­ny. „[K]iedyś było teraz”, ale pod­miot zamarł, trwa jak na stop­klat­ce, w jakiejś egzy­sten­cjal­nej retar­da­cji („o tym wła­śnie myśla­łem sto­jąc na świa­tłach” – z pierw­sze­go i dru­gie­go wier­sza tomu), w ocze­ki­wa­niu na nowy ruch:

a cała akcja mie­ści­ła czas pomię­dzy pocią­gnię­ciem za spust

a ude­rze­niem igli­cy w spłon­kę leciał magne­to­wid
a ja sta­łem i myśla­łem o tym że jed­nak
że jed­nak

że jed­nak

(„Wszyst­kie oczy to pio­ru­nian śmier­ci lub azy­dek oło­wiu”)

Jest w nawi­ści mnó­stwo inter­tek­stu­al­nych gier i nawią­zań – do poprzed­nich ksią­żek auto­ra (choć­by „ajn­fart 2”), do muzy­ki popu­lar­nej, do tych mrocz­nych, wywie­dzio­nych z bry­tyj­skie­go pun­ka i roc­ka lat 80. sfer, któ­re chy­ba z Pszo­nia­kiem dzie­li­my. Moż­na by je wyli­czać, ba, to wła­ści­wie kry­tycz­no­li­te­rac­ki obo­wią­zek, żeby kil­ka z takich połą­czeń ziden­ty­fi­ko­wać i roz­su­płać, a potem ubrać w nowe zna­cze­nia. Ale naj­waż­niej­sze: posta­wić jakąś tezę, któ­ra doty­czy­ła­by miej­sca nowej książ­ki w kor­pu­sie jego dzieł albo jej miej­sca na wyobra­żo­nej mapie liry­ki współ­cze­snej. Dla mnie zapew­ne sta­nę­ła­by w pół dro­gi mię­dzy bytom­ską uli­cą Chrzanowskiego/Schlachthausstraße a „Dzień został w nocy. Wier­sze miło­ści i z nie­na­wi­ści” Góry. Wpa­try­wa­ła­by się w hory­zont, za któ­rym jeden afekt prze­cho­dzi w dru­gi, a wyzna­nie miło­ści wyma­ga wzię­cia na sie­bie całe­go baga­żu doświad­czeń, histo­rii, odzie­dzi­czo­nych traum rodzin­nych. Jak­by tyl­ko w tej kopal­nia­nej ciem­no­ści, w dro­dze przez Hades, wybrzmieć mogło wystar­cza­ją­co wia­ry­god­nie uro­dzi­no­we, gins­ber­gow­skie:

byłem wsty­dem z dumy i dumą ze wsty­du każ­dym z piro­fil­nych
nasion pęka­ją­cych w ogniu na każ­dym dzi­kim pło­ną­cym wysy­pi­sku
(umo­rze­nie spra­wy z powo­du nie­wy­kry­cia spraw­ców to uzus
języ­ko­wy wro­śnię­ty w oby­czaj)

śmie­jesz się a ja tu napraw­dę żyłem sta­wa­łem się
bra­łem i dawa­łem
miłość
bo przez i ponad wszyst­ko

miłość na ósmym pię­trze w blo­ku z wido­kiem na nie­bo
miłość na ósmym pię­trze w blo­ku z wido­kiem na chod­ni­ki
miłość w blo­ku przy par­ku Świer­czew­skie­go
miłość z wido­kiem na bra­mę wytrzeź­wiał­ki

(„Eros i Tana­tos [czter­dzi­ści­coś]”)

Jest taka pio­sen­ka Kul­tu z reedy­cji albu­mu Spo­koj­nie, któ­rą wszy­scy zna­ją i chy­ba nadal śpie­wa­ją na juwe­na­liach. Ale pew­nie mało kto już pamię­ta, że powsta­ła do fil­mu Jerze­go Wolań­skie­go z 1992 roku (pole­cam zer­k­nąć). Trud­no go stre­ścić, a jesz­cze trud­niej zakla­sy­fi­ko­wać gatun­ko­wo, choć naj­bli­żej były­by pew­nie psy­cho­de­licz­ny neo­no­ir i poli­tycz­ny thril­ler w kon­wen­cji s.f. [N]awiść wyda­je mi się wyję­ta z tego fil­mu, tyl­ko że dzie­je się w wiecz­nej prze­szło­ści, a nie przy­szło­ści. Też jest komen­ta­rzem do trans­for­ma­cji ustro­jo­wej, ale­go­rią prze­mian poli­tycz­nych, fan­ta­zją o alter­na­tyw­nych wer­sjach życia (Kie­ślow­ski vibe), o zmar­no­wa­nych szan­sach, wybo­rach i miło­ści. „Zaczy­nasz na jawie/ Czy jest nadzie­ja, że ta two­ja będzie wła­ści­wa?” – sły­szy­my jesz­cze w trak­cie począt­ko­wych napi­sów, a potem w naszą stro­nę zosta­ją skie­ro­wa­ne trzy strza­ły (ze strzel­ni­cy? jako wyrok śmier­ci?), co wyglą­da z począt­ku, jak­by posta­ci zeszły wła­śnie z teatral­nej sce­ny i bawi­ły się w rekon­struk­cję roz­strze­lań Wró­blew­skie­go. Więk­szość fil­mu ską­pa­na jest w ponu­rych błę­ki­tach, więc sko­ja­rze­nie wyda­je się oczy­wi­ste. Głów­ny boha­ter – gra­ny przez Toma­sza Ded­ka Tade­usz Wilk, niby ska­za­ny na śmierć recy­dy­wi­sta, w rze­czy­wi­sto­ści zapew­ne postać z kosmo­su, opa­no­wu­ją­ca jego kor­pus („K‑PAX” vibe), wysła­na w celu „roz­szy­fro­wa­nia siat­ki fał­sze­rzy ludz­kie­go ser­ca” – snu­je się po sur­re­al­nych ple­ne­rach miej­skich, poszu­ku­jąc celu swo­jej egzy­sten­cji (moż­li­wo­ści wypeł­nie­nia misji? powro­tu do domu? do wię­zie­nia? do celi śmier­ci?). Tak sobie wyobra­żam boha­te­ra nawi­ści – pod czar­nym słoń­cem, w kana­bi­no­lo­wym dymie, tro­pią­ce­go gang fał­sze­rzy ludz­kich serc…

W jed­nej ze scen na pyta­nie „Jak ci się tutaj podo­ba?” Wilk odpo­wia­da: „Pusta­wo” i sły­szy: „Masz rację. Jest pusto i to się pogłę­bia. Pozo­sta­je tyl­ko to, co widać”. Pszo­niak to „pusta­wo” śle­dzi w swo­im tomie zwę­ża­ją­cą się źre­ni­cą, jak­by pró­bo­wał zro­zu­mieć bud­dyj­ską śun­ja­tę:

pod­słu­chi­wać nie­me
nie­wi­dzial­ne pod­glą­dać
sku­lo­ne za tłem z przy­gry­zio­nym kciu­kiem
prze­szłość wró­żyć z nie­stra­wio­nych resz­tek

ciem­ne małe wszyst­ko wydłu­ba­ne z pust­ki
okru­chy zebra­ne w papie­ro­wej chu­st­ce

(„coś”)

Wycho­wa­ny w kato­lic­kiej tra­dy­cji, wie­rzą­cy raczej w lite­ra­tu­rę niż dogma­ty reli­gij­ne, w jej wznio­słość i gro­te­sko­wy komizm, pozo­sta­je jed­nak wobec tej pust­ki kul­tu­ro­wo obcy. Zamiast man­try wybie­ra for­mu­łę bliż­szą mu kul­tu­ro­wo – różań­co­wych pacior­ków, tajem­nic bole­snych, chwa­leb­nych i jed­nej (ostat­niej) rado­snej. „[T]ymczasem gru­dzień dru­ga połowa/ pod blo­kiem zakwi­tła jabłoń/ i śmierć się budzi do życia” („Jaz i Ornet­te jedzą cole­sła­wa”).