Poezja pozwala językowi nie być sobą

Artur Bursz­ta: Mat­ki­ta­ski są książ­ką, w któ­rej język prze­sta­je być „języ­kiem mat­ki” rozu­mia­nym jako źró­dło czy schro­nie­nie, a zaczy­na funk­cjo­no­wać jako zada­nie: coś, co trze­ba wyko­ny­wać, pod­trzy­my­wać, powta­rzać, czę­sto bez widocz­ne­go efek­tu. Czy pisa­łaś ten tom z myślą, że macie­rzyń­stwo i język nale­żą do tego same­go porząd­ku pra­cy – pra­cy nie­wi­dzial­nej, nie­koń­czą­cej się, spo­łecz­nie nie­do­sza­co­wa­nej?

Ulja­na Wolf: Uwa­żam, że „język mat­ki” jest kon­struk­cją prze­ce­nia­ną przez spo­łe­czeń­stwo, wyobra­że­niem, któ­re wią­że jed­nost­kę za pomo­cą jed­ne­go, czy też poje­dyn­cze­go, języ­ka z okre­ślo­nym pocho­dze­niem, zazwy­czaj koja­rzo­nym z ojczy­zną. W języ­ku pol­skim nazy­wa się go więc bar­dzo prak­tycz­nie „języ­kiem ojczy­stym”. W ten spo­sób zarów­no język, jak i jed­nost­ka mogą być w wie­lu sytu­acjach kon­tro­lo­wa­ne i regu­lo­wa­ne. W rze­czy­wi­sto­ści jed­nak więk­szość ludzi żyje w wie­lo­ję­zycz­no­ści, a każ­dy język ojczy­sty jest kon­glo­me­ra­tem wie­lu języ­ków, któ­re mniej lub bar­dziej świa­do­mie w sobie prze­cho­wu­je­my. Moja pra­ca nad języ­kiem pole­ga być może wła­śnie na wydo­by­wa­niu tej ukry­tej świa­do­mo­ści na powierzch­nię, na prze­no­sze­niu jej na płasz­czy­znę języ­ka poezji. Język ojczy­sty, o któ­rym mówię, nie jest dosko­na­ły ani wypo­le­ro­wa­ny, lecz oscy­lu­je we współ­brz­mie­niu z inny­mi języ­ka­mi. Momen­ta­mi sta­je się przy tym dla nas samych na tyle obcy, że – w prze­ję­zy­cze­niu, błę­dzie, podo­bień­stwie – kry­je w sobie moż­li­wość inne­go języ­ka. Jest on tyl­ko good eno­ugh (wystar­cza­ją­co dobry), i w tym ponow­nie pokry­wa się z moim rozu­mie­niem macie­rzyń­stwa, opar­tym na kon­cep­cji „good eno­ugh mother“ (wystar­cza­ją­co dobrej mat­ki) Win­ni­cot­ta. Postrze­gam je jako stan oscy­lu­ją­cej toż­sa­mo­ści, któ­re­go zada­niem jest zapew­nie­nie moż­li­wo­ści plu­ra­li­zmu tej nowej, jesz­cze nie­zde­fi­nio­wa­nej egzy­sten­cji – dziec­ka, mat­ki lub ojca, albo kogoś trze­cie­go pomię­dzy nimi, albo nowe­go sło­wa, kto wie.

Tytu­ło­we „task” prze­su­wa akcent z toż­sa­mo­ści na czyn­ność. W tej książ­ce język nie „jest”, lecz się wyda­rza: w mam­ro­ta­niu, popra­wia­niu, zaci­na­niu się, tłu­ma­cze­niu, cią­głym zaczy­na­niu od nowa. Czy Mat­ki­ta­ski są pró­bą ode­bra­nia języ­ko­wi figu­ry pocho­dze­nia i zastą­pie­nia jej języ­kiem jako prak­ty­ką – dzia­ła­niem wpi­sa­nym w rela­cje wła­dzy, opie­ki i zależ­ności?

Być może zada­niem poezji jest spra­wia­nie, by język sta­wał się podob­ny do same­go sie­bie – i tym samym pozwa­la­nie mu na to, by nie był sobą. Te dzi­kie, cza­sem dzie­cin­ne halu­cy­na­cje sąsied­nie­go sło­wa, któ­re tyl­ko brzmi lub wyglą­da podob­nie jak sło­wo „wla­ści­we”, pozwa­la­ją nam na nowo myśleć i dzia­łać w języ­ku, na nowo łączyć świat. Być może bowiem uda nam się odkryć zwią­zek mię­dzy poję­cia­mi, któ­re wyda­ją się tak bar­dzo odle­głe, a brzmią, jak­by były sobie bli­skie? Nie dla­te­go, że zwią­zek ten jest popar­ty jakąś ist­nie­ją­cą rze­czy­wi­sto­ścią lub opie­ra się na wspól­nym pocho­dze­niu, wspól­nym źró­dle słów – ale dla­te­go, że pobu­dza nas do nowe­go, rela­cyj­ne­go myśle­nia. W moim ese­ju nazwa­łam to dzia­ła­nie języ­ko­we „ety­mo­lo­gicz­ny­mi plo­tecz­ka­mi” (ety­mo­lo­gi­scher Gos­sip). Cza­sa­mi poma­ga tu porzu­ce­nie pew­nych wyobra­żeń – w języ­ku nie­miec­kim sło­wo „Aufga­be” (angiel­skie „task”, pol­skie „zada­nie”) zawie­ra w sobie rów­nież sło­wo „Aufge­ben” („sur­ren­der”, „pod­da­nie się”) – na przy­kład wyobra­że­nie, że trze­ba wszyst­ko zro­zu­mieć. Bo prze­cież rozu­mie­nie, ten racjo­nal­ny dostęp do świa­ta, jest tyl­ko jed­ną z modal­no­ści, jakie ofe­ru­je język. Tak­że melo­dia, oddech, rytm lub samo­gło­ski zapi­sa­ne kodem Morse’a są ewi­dent­ny­mi zda­rze­nia­mi, któ­re prze­cho­dzą przez nasze cia­ła i kształ­tu­ją nasze postrze­ga­nie rze­czy­wi­sto­ści. Ich „tryb mam­ro­ta­nia” jest wła­śnie tym innym spo­so­bem rozu­mie­nia.

W tym miej­scu muszę zro­bić małą dygre­sję i opo­wie­dzieć pew­ną histo­rię. W moim debiu­tanc­kim tomi­ku z 2005 roku – kocha­nie ich habe brot gekauft (kocha­nie, kupi­łam chleb) – znaj­du­je się wiersz, któ­ry jest odpo­wie­dzią na dwa wer­sy z wier­sza „odpry­ski” Roma­na Hone­ta z tomu pój­dziesz synu do pie­kła. Roma­na pozna­łam pod­czas pol­sko-nie­miec­kich warsz­ta­tów tłu­ma­cze­nia WIR, któ­re odby­ły się na począt­ku lat 2000. w Ber­li­nie i pod­czas któ­rych wraz z ber­liń­skim poetą Ale­xan­drem Gum­zem prze­tłu­ma­czy­łam jego wiersz na język nie­miec­ki. Wer­sy te brzmią nastę­pu­ją­co:

uko­cha­na kulecz­ko – powia­dam,
(a mówię do mojej sio­stry), (…)
kulecz­ko, mówię tobie –

wstań

Mój wiersz nato­miast nosił tytuł „jak kulecz­ka tra­fi­ła do wier­sza” i koń­czył się wer­sa­mi: „nazy­wam się kuleczka/ dorastałam/ han­dlu­jąc języ­kiem na gra­ni­cy”. Po warsz­ta­tach WIR wyje­cha­łam w ramach stu­diów do Kra­ko­wa, uczy­łam się tam pol­skie­go i spę­dzi­łam tro­chę cza­su na rezy­den­cji pisar­skiej w Krzy­żo­wej na Ślą­sku. Z per­spek­ty­wy cza­su moż­na powie­dzieć, że tam­to spo­tka­nie z – dosłow­nym – sło­wem sąsia­du­ją­cym, z sąsied­nim języ­kiem, było ini­cja­cją dla mojej pra­cy nad prze­kła­dem, do któ­rej zali­czam nie tyl­ko tłu­ma­cze­nie, ale tak­że pisa­nie wier­szy. „Ja” w wier­szu iden­ty­fi­ku­je się tu jako sio­stra, do któ­rej obcy język zwra­ca się per „kulecz­ko” z wier­sza Hone­ta (po nie­miec­ku Mur­mel­chen), a jed­no­cze­śnie roz­po­zna­je się jako coś „mru­czą­ce­go” (ang. to mur­mur, to mut­ter), co toczy się tam i z powro­tem mię­dzy języ­ka­mi. Z per­spek­ty­wy cza­su zadzi­wia­ją­ce jest jesz­cze coś inne­go, a mia­no­wi­cie fakt, że to wcze­sne mru­cze­nie rozu­mia­ne jako zada­nie (ang. task) wier­sza, jest pokrew­ne z mam­ro­ta­niem i mam­m­rot­ka­mi, tak obec­ny­mi w mat­ki­ta­skach. W mię­dzy­cza­sie powsta­ło kolej­ne tłu­ma­cze­nie wier­sza, tym razem na angiel­ski, opu­bli­ko­wa­ne w 2023 roku w kocha­nie, today i bought bre­ad. Tłu­macz­ka Gra­ce i ja dłu­go roz­ma­wia­ły­śmy o tym sło­wie. W języ­ku angiel­skim „kulecz­ka” to „mar­ble”, ale powie­dze­nie „how the mar­ble came into the poem” było­by tyl­ko poło­wą wier­sza. I to błęd­ną poło­wą, a nawet dwie­ma, ponie­waż, po pierw­sze, „mar­ble” może rów­nież ozna­czać „mar­mur”, a po dru­gie, cały wers natych­miast budzi sko­ja­rze­nia z wyra­że­niem „to lose your mar­bles” – stra­cić rozum. Wiersz nie tra­ci jed­nak rozu­mu dla­te­go, że znaj­du­je kulecz­kę, tyl­ko raczej zysku­je wgląd w pota­jem­ną wie­lo­ję­zycz­ność poezji jako takiej. Sta­ło się więc jasne, że nie może­my tu pra­co­wać ze sło­wem „mar­ble”. Osta­tecz­nie zde­cy­do­wa­ły­śmy się posłu­chać podo­bieństw, myśle­nia rela­cyj­ne­go, ety­mo­lo­gicz­nych plo­te­czek i prze­tłu­ma­czyć ten frag­ment seman­tycz­nie „błęd­nie”, ale poetyc­ko popraw­nie: „how the lit­tle mur­mur came into poetry”.

W mat­ki­ta­skach poja­wia­ją się frag­men­ty po angiel­sku, któ­re nie są ani cyta­tem, ani kla­sycz­nym prze­łą­cze­niem kodu. Dzia­ła­ją raczej jak obcy impuls w cie­le wier­sza. Czy angiel­ski jest tu języ­kiem zewnętrz­nym, narzę­dziem dystan­su – czy języ­kiem pra­cy, któ­ry pozwa­la powie­dzieć coś, cze­go nie­miec­ki „język mat­ki” nie dopusz­cza?

Jak już wspo­mnia­łam, nie uwa­żam języ­ka ojczy­ste­go za język poje­dyn­czy. Jeśli pomy­śleć o nim jak o roz­cią­gli­wej struk­tu­rze, to może on zawie­rać w sobie wszyst­kie inne języ­ki i wyra­żać wszyst­ko – za pomo­cą tych języ­ków i poru­sza­jąc się pomię­dzy nimi. A co się tyczy roli angiel­skie­go w moim życiu: byłam żoną ame­ry­kań­skie­go poety, przez pewien czas miesz­ka­łam w Nowym Jor­ku, tłu­ma­czę z języ­ka angiel­skie­go. Moje dzie­ci wycho­wu­ją się w śro­do­wi­sku dwu­ję­zycz­nym. Dla­te­go też angiel­ski nie jest dla mnie języ­kiem obcym, ale języ­kiem codzien­ne­go życia. Jed­nak nawet ten język nie poja­wia się w wier­szach jako „sam w sobie”, nie jest nie­na­ru­szo­ny ani dosko­na­ły. Jest cią­gle wycie­ra­ny przez kon­takt, nie daje się opa­no­wać (w sen­sie: dobrze poznać), bo wciąż dziw­nie się prze­kształ­ca poprzez kon­takt z dźwię­ka­mi lub cia­ła­mi innych słów. W tomi­ku obec­ne są rów­nież inne języ­ki – poja­wia­ją się na przy­kład sło­wa pol­skie, hisz­pań­skie, wło­skie. Znaj­dzie­my tu rów­nież język rosyj­ski – kolej­ny język impe­ria­li­stycz­nej wła­dzy, któ­ry poprzez wie­lo­ję­zycz­ne prze­sko­ki w wier­szach sam się wyob­co­wu­je. Rosyj­ski jako język moje­go wschod­nio­nie­miec­kie­go dzie­ciń­stwa rów­nież nale­ży do pale­ty „języ­ków mat­ki, któ­re są good eno­ugh”, czy­li do wystar­cza­ją­co dobrych języ­ków ojczy­stych. Ale tak­że ten język sta­je się obcy poprzez zasto­so­wa­ne zabie­gi podo­bieństw; dzię­ki nim zosta­je pozba­wio­ny mocy – z „mat­ki” (rosyj. мать) – robi się „mat”, w wer­sji nie­miec­kiej „muł”, w kolej­nym kro­ku po pol­sku „mecz”, po nie­miec­ku „Matsch”, a więc gra – rosyj. матч – w któ­rej nie ma zwy­cięz­ców, nie ma wygra­nych, nie ma popraw­nych tłu­ma­czeń, nie ma part­ne­ra (ang. match).

To książ­ka głę­bo­ko trans­la­cyj­na, choć tłu­ma­cze­niu nie pod­le­ga­ją wyłącz­nie sło­wa mię­dzy języ­ka­mi. Tłu­ma­czo­ne są doświad­cze­nia, role, rela­cje, cia­ła. Czy myślisz o trans­la­cyj­no­ści jako o pod­sta­wo­wej kon­dy­cji egzy­sten­cjal­nej – sta­nie per­ma­nent­nej nie­ade­kwat­no­ści mię­dzy tym, co się prze­ży­wa, a tym, co da się powie­dzieć?

Bar­dzo podo­ba mi się okre­śle­nie „książ­ka trans­la­cyj­na”. Być może myśle­nie trans­la­cyj­ne jest pod­sta­wo­wym moto­rem moje­go pisa­nia, przy czym nie cho­dzi tu o two­rze­nie odpo­wied­ni­ków w róż­nych języ­kach, ale o obszar pomię­dzy języ­ka­mi, o rodzaj nie­koń­czą­cej się reak­cji łań­cu­cho­wej. Dla mnie to jest trans­la­cyj­no­ścią: cią­głe wza­jem­ne „odpo­wia­da­nie” mię­dzy wszyst­ki­mi for­ma­mi nasze­go ist­nie­nia – doświad­cze­nia­mi, rola­mi, rela­cja­mi, cia­ła­mi, dźwię­ka­mi, sło­wa­mi, spół­gło­ska­mi, samo­gło­ska­mi. Nie jako two­rze­nie odpo­wied­ni­ków (czy­li wyra­ża­nia tego same­go inny­mi sło­wa­mi), ale jako pro­ces od-powia­da­nia: wypo­wia­da­nia i alie­na­cji (wyra­ża­nia cze­goś inne­go tymi samy­mi sło­wa­mi). Nie cho­dzi więc o to, że pra­wie wszyst­ko w życiu moż­na nazwać tłu­ma­cze­niem, jak chciał nam poka­zać „zwrot trans­la­cyj­ny” (trans­la­tio­nal turn) w kul­tu­ro­znaw­stwie i lite­ra­tu­ro­znaw­stwie. Jeśli bowiem zbyt­nio roz­sze­rzy­my to poję­cie, może­my stra­cić z oczu to, co napraw­dę jest tutaj przed­mio­tem nego­cja­cji. A do tego, co jest przed­mio­tem nego­cja­cji, co musi­my mieć na uwa­dze, nale­żą amor­ty­za­cja, usta­wa o ogra­ni­cze­niu napły­wu imi­gran­tów, push­bac­ki, AI slo­py – prze­ci­wień­stwa tłu­ma­cze­nia. Z jed­nej stro­ny nie­ogra­ni­czo­na dostęp­ność wszyst­kich moż­li­wych danych, zdjęć, tek­stów, do celów szko­le­nio­wych i mani­pu­la­cyj­nych. Z dru­giej stro­ny dyk­tat nie­do­stęp­no­ści, gdy zamy­ka się gra­ni­ce, zbom­bar­do­wa­ne pań­stwa ofi­cjal­nie okre­śla się mia­nem bez­piecz­nych kra­jów pocho­dze­nia, a jurys­dyk­cje prze­no­szo­ne są na obsza­ry eks­te­ry­to­rial­ne. To są nie­ade­kwat­no­ści, na któ­re nasz język powi­nien reago­wać.

Wie­lo­ję­zycz­ność mat­ki­ta­sków nie pro­wa­dzi do poro­zu­mie­nia ani syn­te­zy; raczej pro­du­ku­je tar­cia, prze­su­nię­cia, błę­dy. Czy ten hybry­dyzm jest dla Cie­bie for­mą opo­ru wobec idei „czy­ste­go” języ­ka i spój­nej toż­sa­mo­ści – czy raczej zapi­sem życia w sta­nie cią­głe­go roz­sz­cze­pie­nia?

To jest wspa­nia­łe pyta­nie, któ­re zawie­ra już w sobie odpo­wiedź. Cho­dzi zawsze o oba te aspek­ty, i ani ja, ani czy­tel­nicz­ka (któ­rą rów­nież jestem) nie musi­my nigdy podej­mo­wać decy­zji na rzecz jed­ne­go z nich.

Książ­ka jest wyraź­nie podzie­lo­na na czę­ści, ale ten podział nie porząd­ku­je mate­ria­łu w kla­sycz­ny spo­sób – raczej go desta­bi­li­zu­je. Czy myśla­łaś o struk­tu­rze mat­ki­ta­sków jak o spo­so­bie radze­nia sobie z nad­mia­rem: języ­ka, opie­ki, rela­cji?

Pra­ca nad kom­po­zy­cją książ­ki jest jed­nym z naj­bar­dziej eks­cy­tu­ją­cych momen­tów w pro­ce­sie pisa­nia. Dzię­ki porząd­ko­wa­niu wier­szy dzie­je się coś magicz­ne­go: uda­je się odkryć więk­sze ruchy, tema­ty lub obra­zy, któ­rych nie było się świa­do­mym pod­czas pisa­nia. Ukła­da­nie, kom­po­no­wa­nie jest wspa­nia­łym spo­so­bem tłu­ma­cze­nia, dzię­ki któ­re­mu moż­na na nowo spoj­rzeć na wła­sne tek­sty z innej per­spek­ty­wy. Wier­sze w mat­ki­ta­skach powsta­wa­ły przez dłu­gi czas dzie­się­ciu lat, a nie­któ­re z nich, na przy­kład cykl „Cala­mi­ty Jane”, są jesz­cze star­sze, ale do tej pory nie zna­la­zły się w żad­nej książ­ce. Dzię­ki uło­że­niu wier­szy zro­zu­mia­łam, co łączy moje prze­my­śle­nia w tak róż­nych obsza­rach jak macie­rzyń­stwo, wie­lo­ję­zycz­ność i poli­ty­ka języ­ko­wa. Być może nale­ży to pod­su­mo­wać w ten spo­sób (nie wpły­wa­jąc zbyt­nio na odbiór przy­szłych czy­tel­ni­ków): nie pocho­dze­nie (bio­lo­gicz­ne, ety­mo­lo­gicz­ne, naro­do­we), ale wyobra­żo­ne pokre­wień­stwo opar­te na podo­bień­stwie jest klu­czem, dzię­ki któ­re­mu może­my myśleć o świe­cie w nowy, bar­dziej spra­wie­dli­wy spo­sób. Poszcze­gól­ne roz­dzia­ły książ­ki są pró­bą prze­ana­li­zo­wa­nia tej myśli w róż­nych kon­tek­stach: MATKISTASKI – MOTHER MASK – MUTATAS – MATRIOSZKI. Jest tu zatem pro­log, któ­ry przy­wo­łu­je mitycz­ne sce­ny z mat­ką lub ojcem (Ate­na, Medea) i poka­zu­je je w kon­tek­ście współ­cze­snym. Wier­sze w pierw­szym roz­dzia­le (MATKITASKI) dają prze­strzeń dziw­nym, płyn­nym, zabaw­nym i absur­dal­nym doświad­cze­niom języ­ko­wym oraz cie­le­snym zwią­za­nym z macie­rzyń­stwem. Są zapi­sem obser­wa­cji pra­cy opie­kuń­czej i pro­ce­su pisa­nia, a tak­że zbio­rem kre­atyw­nych sił pod­da­wa­nych defor­ma­cji, któ­re powsta­ją na przy­kład w wyni­ku nad­mier­ne­go zmę­cze­nia lub w kon­fron­ta­cji z roz­tar­gnie­niem dzie­ci. W roz­dzia­le MOTHER MASK prze­ciw­sta­wia się temu przy­pa­dek sza­lo­nej sym­bio­zy, a mia­no­wi­cie histo­ria kobie­ty, któ­ra słyn­ną boha­ter­kę wester­nów za wszel­ką cenę chcia­ła uczy­nić swo­ją mat­ką. Trze­ci roz­dział MUTATAS otwie­ra w pew­nym sen­sie meta­po­ziom macie­rzyń­stwa, odno­sząc się do języ­ko­wych przod­ków czy pre­kur­so­rów, takich jak Frie­de­rich Höl­der­lin, poet­ki dada­istycz­ne Emmy Hen­nings i Han­nah Höch, sur­re­ali­sta Max Ernst czy eks­pre­sjo­ni­sta Max Beck­mann na emi­gra­cji. W ostat­nim roz­dzia­le MATRIOSZKI poru­sza­ne są kwe­stie mię­dzy­po­ko­le­nio­we­go prze­ka­zy­wa­nia wzor­ców, histo­rii i języ­ka. Tu znaj­du­je się tak­że wyobra­że­nie języ­ka przy­szło­ści, któ­ry nale­ży do „gram­mar girls”.

Książ­ka wyraź­nie odma­wia pocie­sze­nia: nie ofe­ru­je ani języ­ka źró­dła, ani języ­ka roz­wią­za­nia. Poka­zu­je język jako pra­cę bez koń­ca. Czy to wła­śnie było dla Cie­bie naj­więk­szym ryzy­kiem mat­ki­ta­sków – ode­bra­nie języ­ko­wi jego funk­cji kojącej?

Dla mnie ten język jest wła­ści­wie bar­dzo pocie­sza­ją­cy – zwłasz­cza dla­te­go, że czę­sto jest tak zabaw­ny, absur­dal­ny. Pocie­sze­nie tkwi w moż­li­wo­ści bycia nie­do­sko­na­łym, nie­po­rad­nym, nie­zdar­nym i figlar­nym. Wier­sze te wymy­ka­ją się za pomo­cą wie­lo­ję­zycz­ne­go humo­ru narzu­ca­nym nam ogra­ni­cze­niom: cia­ła, pra­cy opie­kuń­czej, jed­no­ję­zycz­no­ści, Euro­py Środ­ko­wej, gra­nic zewnętrz­nych, rów­no­cze­sno­ści poło­gu i tra­ge­dii na Morzu Śród­ziem­nym. Pod­czas pisa­nia czę­sto myśla­łam: nie możesz tu teraz użyć tego figla, ale potem i tak go zapi­sy­wa­łam, żeby zoba­czyć, co się sta­nie. Wiersz nie może uczy­nić świa­ta bar­dziej spra­wie­dli­wym, ale może stwo­rzyć język, któ­ry pozwo­li nam być bar­dziej współ­ist­nie­ją­cy­mi, bar­dziej ze sobą sple­cio­ny­mi. Taki spo­sób myśle­nia o wspól­no­cie nigdy nie będzie skoń­czo­ny – ponie­waż podo­bień­stwo zawsze pocią­ga za sobą kolej­ne podo­bień­stwa, a jeden mala­pro­pizm rodzi kolej­ny. Bo któż wie, gdzie był począ­tek i gdzie leży gra­ni­ca, któ­ra oddzie­la moje od two­je­go?

Dzię­ku­ję za roz­mo­wę, uważ­ność i goto­wość do wej­ścia w języ­ko­we ryzy­ko tej książ­ki.

Z nie­miec­kie­go prze­ło­ży­ła Karo­li­na Goli­mow­ska