Kiedy system zaczyna pisać nasze życie

Artur Bursz­ta: W Ser­cu świa­ta pra­ca nie jest tyl­ko spo­so­bem zara­bia­nia, ale czymś, co orga­ni­zu­je całe doświad­cze­nie – sposób myśle­nia, odczu­wa­nia, bycia w świe­cie. Pisa­łeś tę książ­kę jako dia­gno­zę współ­cze­sno­ści czy raczej jako próbę wyobra­że­nia sobie, dokąd to wszyst­ko może nas dopro­wa­dzić?

Vig­go Bjer­ring: Jed­no i dru­gie. Obraz ryn­ku pra­cy jest w dużej mie­rze roz­wi­nię­ciem ten­den­cji, któ­re dostrze­ga­łem w 2021 roku, kie­dy książ­ka się uka­za­ła – a któ­re dziś, w 2026, sta­ły się jesz­cze wyraź­niej­sze. Boha­ter, Mads, nale­ży do nowe­go pre­ka­ria­tu, obej­mu­ją­ce­go bar­dzo róż­ne, zazwy­czaj nie­zrze­szo­ne związ­ko­wo gru­py – od kurie­rów Wolt po aka­de­mi­ków i pra­cow­ni­ków kul­tu­ry funk­cjo­nu­ją­cych nie­ustan­nie w tym­cza­so­wych for­mach zatrud­nie­nia.

W cyfro­wym pre­ka­ria­cie jesteś samot­nym ato­mem – i tak, ta for­ma pra­cy głę­bo­ko kształ­tu­je Mad­sa. Wpły­wa na jego psy­chi­kę i rytm życia, na cały spo­sób bycia w świe­cie. Mads musi być sta­le dostęp­ny. Żyje w napię­ciu, nie śpi po nocach, żeby zdo­być kolej­ne zle­ce­nia, i bez prze­rwy kon­ku­ru­je z inny­mi. Nie­pew­ność zatrud­nie­nia jest ogrom­na, życie sta­je się prze­trwa­niem z dnia na dzień, a jutro moż­na zostać osta­tecz­nie zastą­pio­nym przez sztucz­ną inte­li­gen­cję.

Jed­no­cze­śnie Mads jest zmu­szo­ny się­gać głę­bo­ko w sie­bie, żeby wydo­być każ­dą reszt­kę kre­atyw­no­ści i czło­wie­czeń­stwa, jaką może zaofe­ro­wać innym. Mamy tu do czy­nie­nia z for­mą wyzy­sku, któ­ra się­ga głę­bo­ko w duszę.

Boha­ter funk­cjo­nu­je w sys­te­mie, który go jed­no­cze­śnie wyczer­pu­je i pod­trzy­mu­je przy życiu – nie pozwa­la mu ani się roz­wi­nąć, ani upaść. Inte­re­so­wało Cię wła­śnie to „zawie­sze­nie” jako nowa for­ma egzy­sten­cji?

Tak. Zde­cy­do­wa­nie inte­re­so­wa­ło mnie bada­nie tej zawie­szo­nej, apa­tycz­nej for­my egzy­sten­cji, kie­dy pisa­łem tę powieść. Mads znaj­du­je się w mar­twym punk­cie, w sta­nie pośred­nim. W takim sta­nie czło­wiek jest tak­że poli­tycz­nie apa­tycz­ny, odizo­lo­wa­ny i nie podej­mu­je bun­tu. Sta­je się łatwym łupem dla więk­szych sił. Mads jest wyob­co­wa­ny – tak powie­dzie­li­by­śmy w ter­mi­no­lo­gii mark­si­stow­skiej – i moż­na odnieść wra­że­nie, że to wyob­co­wa­nie zysku­je dodat­ko­wy poziom przez cyfro­wą war­stwę oddzie­la­ją­cą czło­wie­ka od rze­czy­wi­sto­ści. I jest to wyob­co­wa­nie, któ­re dotknę­ło wie­lu z nas.

Jed­no­cze­śnie myślę, że ta „suspen­sja” jest też zwią­za­na z momen­tem w histo­rii, w któ­rym się znaj­du­je­my, i duchem cza­su współ­cze­sne­go, demo­kra­tycz­ne­go świa­ta. W ostat­nich latach – zarów­no jako jed­nost­ki, jak i spo­łe­czeń­stwa – z poczu­ciem bez­sil­no­ści obser­wu­je­my sze­reg poważ­nych kry­zy­sów. Towa­rzy­szą nam: kry­zys kli­ma­tycz­ny, roz­wój tech­no­lo­gicz­ny, zwłasz­cza roz­wój sztucz­nej inte­li­gen­cji, a tak­że nowy porzą­dek geo­po­li­tycz­ny – umac­nia­nie się sił auto­ry­tar­nych, NATO w kry­zy­sie, strasz­li­wa woj­na na euro­pej­skim kon­ty­nen­cie i tak dalej. Jeste­śmy zdez­o­rien­to­wa­ni i wciąż nie wie­my, dokąd zmie­rza­my. Czy to dopie­ro począ­tek, czy może już koniec? Ten escha­to­lo­gicz­ny nastrój osia­da w jed­no­st­ce jako poczu­cie bez­sil­no­ści, a apa­tia roz­prze­strze­ni­ła się w nowo­cze­snym świe­cie. W pew­nym sen­sie cały Zachód znaj­du­je się dziś w sta­nie zawie­sze­nia, w mar­twym punk­cie.

Easy­jobs prze­sta­je być u Cie­bie zwy­kłą plat­for­mą pra­cy – zaczy­na wyglą­dać jak śro­do­wi­sko, które pro­du­ku­je rze­czy­wi­stość i regu­lu­je życie. Widzia­łeś je bar­dziej jako sys­tem eko­no­micz­ny czy raczej jako coś, co zaczy­na żyć wła­snym życiem?

Myślę, że wła­śnie ten ruch – od jed­ne­go do dru­gie­go – chcia­łem uchwy­cić. To, co zaczy­na się jako zwy­kła plat­for­ma pra­cy – postrze­ga­na jako neu­tral­ne, tech­nicz­no-eko­no­micz­ne narzę­dzie – osta­tecz­nie zaczy­na pro­du­ko­wać i kształ­to­wać samą rze­czy­wi­stość. Zaczy­na żyć wła­snym życiem. Jak pisał nie­miec­ki filo­zof Mar­tin Heideg­ger, tech­ni­ka nie jest jedy­nie neu­tral­nym narzę­dziem, lecz sta­je się okre­ślo­nym spo­so­bem rozu­mie­nia i odsła­nia­nia świa­ta, w któ­rym na przy­kład czło­wiek i natu­ra zosta­ją zre­du­ko­wa­ni do zaso­bów, któ­re nale­ży wyko­rzy­sty­wać moż­li­wie naj­efek­tyw­niej.

W ostat­nich latach obser­wu­je­my na szczę­ście więk­szą świa­do­mość natu­ry tech­no­lo­gii cyfro­wej – jej skłon­no­ści do instru­men­ta­li­zo­wa­nia wszyst­kie­go wokół i do redu­ko­wa­nia rela­cji mię­dzy­ludz­kich do inte­rak­cji, polu­bień i klik­nięć. Naj­bar­dziej naiw­na fascy­na­cja tech­no­lo­gią już minę­ła, ale wciąż nie do koń­ca rozu­mie­my, jak głę­bo­ko – zwłasz­cza sztucz­na inte­li­gen­cja – może prze­kształ­cić nasze rozu­mie­nie świa­ta i nas samych.

W pew­nym momen­cie książ­ka, nad którą pra­cu­je Mads, zaczy­na dzia­łać jak model świa­ta. Lite­ra­tu­ra jest tu tyl­ko tema­tem czy raczej spo­so­bem poka­za­nia, że rze­czy­wi­stość sama jest czymś w rodza­ju nar­ra­cji?

Lite­ra­tu­ra jest tu tema­tem w bez­po­śred­nim sen­sie, ale Ser­ce świa­ta jest w dużej mie­rze tak­że meta­po­wie­ścią. Powie­ścią o two­rze­niu, kre­atyw­no­ści, o tym, jak kształ­tu­je­my i na nowo opo­wia­da­my histo­rie o sobie i świe­cie. Wolę jed­nak nie wcho­dzić zbyt głę­bo­ko w tę kwe­stię, ponie­waż uwa­żam, że tę meta­grę – będą­cą zara­zem grą z gatun­ka­mi lite­rac­ki­mi – czy­tel­nik naj­le­piej odkry­je sam.

Mads, pra­cu­jąc nad cudzym tek­stem, stop­nio­wo go prze­kształ­ca – nada­je mu sens, porzą­dek, meta­fo­ry. Ser­ce świa­ta, powieść odwo­łu­ją­ca się do kon­wen­cji reali­stycz­nej, jed­no­cze­śnie wyko­rzy­stu­je ele­men­ty spo­za tej kon­wen­cji, by poka­zać, w jaki spo­sób roz­pa­da­ją się dotych­cza­so­we porząd­ki. Czy od począt­ku taki był Twój zamysł?

W pew­nym sen­sie tak. Na pierw­szy rzut oka może się to wyda­wać wyraź­nym pęk­nię­ciem, ale przy bliż­szym namy­śle jest raczej odsło­nię­ciem cze­goś, co było obec­ne w tej książ­ce od począt­ku. Mam nadzie­ję, że już od pierw­szych stron czuć, że powieść igra z tym, co nie­rze­czy­wi­ste – z nie­sta­bil­no­ścią i kon­struk­cyj­no­ścią reali­zmu. Że tekst na każ­dej stro­nie chwie­je się mię­dzy tym, co real­ne, a tym, co nie­re­al­ne. Nawet wte­dy, gdy realizm wyraź­nie się roz­pa­da, zale­ży mi na tym, by świat powie­ści wciąż zacho­wy­wał pewien rodzaj poetyc­kiej praw­dy i reali­zmu – na przy­kład w tym, jak tech­ni­ka zaczy­na pro­du­ko­wać i kształ­to­wać rze­czy­wi­stość oraz żyć wła­snym życiem.

Rze­czy­wi­stość jest zbyt dzi­ka, by wystar­czył nam realizm do jej opi­su i zro­zu­mie­nia.

„Ser­ce świa­ta” pozo­sta­je u Cie­bie nie­jed­no­znacz­ne – może być sys­te­mem, orga­ni­zmem, błędem. Pisałeś Ser­ce świa­ta jako meta­fo­rę czy raczej jako coś, co mia­ło wymknąć się jed­no­znacz­nej inter­pre­ta­cji i dzia­łać bar­dziej jak doświad­cze­nie?

Mam nadzie­ję, że ser­ce w Ser­cu świa­ta jest odbie­ra­ne jako wie­lo­znacz­ne.

Oczy­wi­ście moż­na je odczy­ty­wać jako meta­fo­rę. Nawet bar­dzo kla­sycz­ną, roman­tycz­ną, tro­chę wręcz banal­ną meta­fo­rę. Jed­no­cze­śnie „ser­ce” otrzy­mu­je też wyraź­nie tech­nicz­ne i filo­zo­ficz­ne wyja­śnie­nie. Jego kon­kret­ne przed­sta­wie­nie w książ­ce jest z kolei gatun­ko­wo bli­skie nie­mal este­ty­ce ste­am­pun­ku. W ogó­le jest to powieść, któ­ra inten­syw­nie gra z róż­ny­mi kon­wen­cja­mi lite­rac­ki­mi.

Podo­ba mi się, że ser­ce może w ten spo­sób jawić się jed­no­cze­śnie jako coś twar­de­go i mięk­kie­go; tech­nicz­ne­go i roman­tycz­ne­go. Tro­chę jak w tytu­le kon­ty­nu­acji: Geo­me­tria ser­ca. W dru­giej książ­ce „ser­ce świa­ta” sta­je się w pew­nym sen­sie głów­nym boha­te­rem, a Geo­me­tria ser­ca roz­wi­ja dalej całą tę wie­lo­znacz­ność.

W Two­jej powie­ści samot­ność nie jest dra­ma­tycz­nym kry­zy­sem, tyl­ko czymś nie­mal neu­tral­nym, jak­by sys­te­mo­wo wytwa­rza­nym. Inte­re­so­wała Cię samot­ność jako efekt struk­tur, a nie jako indy­wi­du­al­ne doświad­cze­nie?

Jed­no i dru­gie. Jako zja­wi­sko struk­tu­ral­ne samot­ność – jak już wspo­mi­na­łem – wią­że się w powie­ści z pre­ka­ria­tem, warun­ka­mi pra­cy, tech­no­lo­gią, a tak­że z cza­sem pan­de­mii, któ­ry się tu poja­wia.

Na pozio­mie oso­bi­stym, indy­wi­du­al­nym samot­ność Mad­sa jest czymś bar­dziej ambi­wa­lent­nym. Jest odizo­lo­wa­ny i sam, ale nie jest to wyłącz­nie doświad­cze­nie nie­szczę­ścia. Samot­ność – czy może raczej „bycie same­mu” – wią­że się tak­że z kre­atyw­no­ścią i two­rze­niem, a tak­że z ponow­nym odkry­wa­niem prze­szło­ści; z całą jego intro­spek­cją, wewnętrz­ną podró­żą, któ­ra w pew­nym sen­sie pro­wa­dzi go z powro­tem do mat­ki i do cze­goś w rodza­ju fun­da­men­tu. Samot­ność ma więc wie­le wymia­rów. Moż­na by powie­dzieć, że jest w niej zarów­no lone­li­ness, jak i bar­dziej pozy­tyw­na soli­tu­de (nie­ste­ty w języ­ku duń­skim nie ma na to roz­róż­nie­nia).

Jed­nym z naj­bar­dziej nie­po­ko­ją­cych wątków jest prze­twa­rza­nie doświad­cze­nia – emo­cji, wspo­mnień – w mate­riał do pro­duk­cji nar­ra­cji. Uwa­żasz, że już dziś tak dzia­ła kul­tu­ra, czy to raczej pro­jek­cja przy­szłości?

Wra­ca­my tu do kwe­stii wyzy­sku, któ­ry prze­niósł się do wnę­trza duszy. I tak – w dużej mie­rze moż­na powie­dzieć, że już dziś tak to dzia­ła, kie­dy wiel­kie gene­ra­tyw­ne mode­le języ­ko­we, takie jak ChatGPT, pochła­nia­ją i prze­twa­rza­ją dzie­ła pisa­rzy oraz wszel­kie­go rodza­ju sztu­kę i kul­tu­rę, w któ­rych zapi­sa­ne są ludz­kie doświad­cze­nia, emo­cje i wspo­mnie­nia, by następ­nie wyplu­wać je w posta­ci syn­te­tycz­nych pro­duk­tów. Widzi­my już całe książ­ki i albu­my muzycz­ne two­rzo­ne przez sztucz­ną inte­li­gen­cję. I jako cywi­li­za­cja musi­my zadać sobie pyta­nie, jaką sztu­kę chce­my prze­ka­zy­wać sobie nawza­jem i przy­szłym poko­le­niom. Czy chce­my czy­tać książ­ki pisa­ne przez sztucz­ną inte­li­gen­cję? Słu­chać muzy­ki two­rzo­nej przez algo­ryt­my?

Zga­dzam się – to jest nie­po­ko­ją­ce. Kie­dy w 2021 roku publi­ko­wa­łem Ser­ce świa­ta, to, co robi­łem, wyda­wa­ło się jesz­cze odle­głą, dys­to­pij­ną wizją lite­ra­tu­ry, ale dys­to­pia zdą­ży­ła nas już dogo­nić.

Powieść prze­cho­dzi od kry­ty­ki spo­łecz­nej w stro­nę cze­goś coraz bar­dziej spe­ku­la­tyw­ne­go. To było dla Cie­bie natu­ral­ne roz­wi­nię­cie czy świa­do­ma decy­zja, żeby wyrwać czy­tel­ni­ka z reali­zmu?

Od począt­ku mia­łem sil­ną potrze­bę pój­ścia na całość, zła­ma­nia reali­zmu i ocze­ki­wań czy­tel­ni­ka. Uwiel­biam nie­prze­wi­dy­wal­ność w lite­ra­tu­rze. Jeśli spoj­rzeć na Ser­ce świa­ta jak na pew­ne­go rodza­ju powieść for­ma­cyj­ną, to zamiast kla­sycz­nej for­mu­ły „dom – wyj­ście – powrót” mamy tu raczej układ: „dom – wyj­ście – dale­ko poza”.

W Ser­cu świa­ta czło­wiek prze­sta­je być cen­trum i sta­je się czę­ścią więk­sze­go sys­te­mu, który może być wobec nie­go obo­jęt­ny. To jest dla Cie­bie raczej pesy­mi­stycz­na wizja czy coś, co otwie­ra nowe myśle­nie o miej­scu czło­wie­ka?

To pyta­nie bar­dzo mnie zaj­mu­je i wciąż pró­bu­ję je zgłę­biać w swo­ich książ­kach. Myślę, że moż­na na nie odpo­wie­dzieć zarów­no w spo­sób dys­to­pij­ny, jak i uto­pij­ny, ale też nie­jed­no­znacz­ny. Ma ono cha­rak­ter filo­zo­ficz­ny, dla­te­go być może nie da się na nie udzie­lić osta­tecz­nej odpo­wie­dzi.

To rów­nież pyta­nie, któ­re roz­wi­jam zarów­no w dru­giej czę­ści, Geo­me­trii ser­ca, jak i – może przede wszyst­kim – w mojej naj­now­szej powie­ści Cień Gry, któ­ra uka­że się w Danii w maju 2026 roku. Ta nowa książ­ka kon­cen­tru­je się szcze­gól­nie na natu­rze cza­su i wol­no­ści – oraz na deter­mi­ni­zmie jako nad­rzęd­nym, obo­jęt­nym „sys­te­mie”. I na miej­scu czło­wie­ka w tym wszyst­kim.

Co było dla Cie­bie naj­więk­szym ryzy­kiem w tej książ­ce – for­mal­nie, filo­zo­ficz­nie, może egzy­sten­cjal­nie? I czy uwa­żasz, że lite­ra­tu­ra powin­na dziś czę­ściej podej­mo­wać takie ryzy­ko, nawet kosz­tem kom­for­tu czy­tel­ni­ka?

Ja sam zde­cy­do­wa­nie wolę taką lite­ra­tu­rę, któ­ra podej­mu­je ryzy­ko, zaska­ku­je i jest egzy­sten­cjal­nie bez­kom­pro­mi­so­wa. Pod wzglę­dem for­mal­nym i sty­li­stycz­nym waż­ne było dla mnie – i zara­zem sta­no­wi­ło wyzwa­nie – żeby powieść była jed­no­cze­śnie kon­kret­ną histo­rią o boha­te­rze i śmia­łą powie­ścią idei. Z mojej oso­bi­stej per­spek­ty­wy naj­więk­szym ryzy­kiem było chy­ba opu­bli­ko­wa­nie debiu­tu, któ­ry w tak dużym stop­niu nie trzy­ma się „sza­blo­nu” i dla­te­go mógł­by poten­cjal­nie iry­to­wać część czy­tel­ni­ków i kry­ty­ków. Osta­tecz­nie jed­nak przy­ję­cie książ­ki w Danii było dość pozy­tyw­ne.

Ten świat się nie zamy­ka – idzie dalej w kolej­nej książ­ce. To było zapla­no­wa­ne? A może  raczej sta­no­wi wynik tego, że opi­su powie­ścio­wej rze­czy­wi­sto­ści nie da się domknąć?

Nie pla­no­wa­łem pisać kon­ty­nu­acji. Po pro­stu nie prze­sta­wa­łem się zasta­na­wiać, co sta­ło się z Mad­sem po zakoń­cze­niu Ser­ca świa­ta. Ta myśl bar­dzo mnie pocią­ga­ła, ale jed­no­cze­śnie wyda­wa­ło się nie­mal nar­ra­cyj­nym samo­bój­stwem napi­sać powieść o cał­ko­wi­cie nie­ru­cho­mym świe­cie. A jed­nak pew­ne­go dnia usia­dłem i napi­sa­łem kil­ka stron, i stop­nio­wo zro­zu­mia­łem, że wła­śnie w tym tkwi sens: że to, co mnie przy­cią­ga­ło, to wła­śnie ta cał­ko­wi­cie zatrzy­ma­na rze­czy­wi­stość i moż­li­wość jej eks­plo­ro­wa­nia razem z Mad­sem.

Może ten świat po pro­stu nie chce się zamknąć. Bar­dzo dzię­ku­ję za roz­mo­wę.